8. vartmarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana vartmarogavij~jAnIyAdhyAyaH||8|| (2-3) · Śloka 3

ప్రాధాన్యాత్ పూర్వముపన్యాస ఇత్యాహ అథాతో వర్త్మరోగవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| )|3|

అపస్మారాదనంతరం శాలాక్యముపక్రమ్యతే| యథైవ హృదయాఖ్యమహామర్మాశ్రితైరపస్మారో జన్యతే తథైవ ముర్ధాఖ్యమహామర్మాశ్రితైరూర్ధ్వజత్రూత్థా రోగా జన్యంతే| తేషామపి చ మధ్యే చక్షూరోగాణాం స0-వర్త్మని రోగా వర్త్మరోగాః,-కృచ్ఛ్రోన్మీలాదయః, తేషాం విజ్ఞానం-బోధః, స విద్యతే యస్మిన్నితి ఛః, తస్య పూర్వవల్లుక్|

Adhikarana nayanarogANAM samprAptiH (1-3) · Śloka 3

సర్వరోగనిదానోక్తైరహితైః కుపితా మలాః| అచక్షుష్యైర్విశేషేణ ప్రాయః పిత్తానుసారిణః||1|| శిరాభిరూర్ధ్వం ప్రసృతా నేత్రావయవమాశ్రితాః| వర్త్మ సంధిం సితం కృష్ణం దృష్టిం వా సర్వమక్షి వా||2|| రోగాన్ కుర్యుః| |3|

స0-సర్వరోగనిదానే ఉక్తాని-అభిహితాని యథాయోగం తిక్తోషణాదీని, తైరాహారవిహారైః ప్రకుపిత మలా రోగాన్ కుర్యుః| విశేషాదచక్షుష్యైరాహారవిహారైః కుపితా మలాః ప్రాయో-బాహుల్యేన, పిత్తానుసారిణస్తథా శిరాదిభిః కరణభూతాభిరూర్ధ్వం జత్రుణః ప్రసృతాస్తథా నేత్రస్య సంబంధినమవయవం-వక్ష్యమాణం వర్త్మాదికం, ఆశ్రితాః| వర్త్మేత్యాది| వాశబ్దః ప్రత్యేకం యుజ్యతే, వర్త్మ వా సంధిం వా సితం వాఽసితం వా దృష్టిం వా సకలం లోచనమాశ్రితాః| ఇతి సామాన్యేన నయనరోగాణాం సంప్రాప్తిః|

Adhikarana 1 kRucchronmIlasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

చలస్తత్ర ప్రాప్య వర్త్మాశ్రయాః సిరాః| సుప్తోత్థితస్య కురుతే వర్త్మస్తంభం సవేదనం||3|| పాంశుపూర్ణాభనేత్రత్వం కృచ్ఛ్రోన్మీలనమశ్రు చ| విమర్దనాత్ స్యాచ్చ శమః కృచ్ఛ్రోన్మీలం వదంతి తత్||4||

స0-తత్ర-తేషు వర్త్మాద్యాశ్రితేషు మధ్యే, వర్త్మాశ్రయాః సిరా వాయుః ప్రాప్య సుప్తోత్థితస్య నరస్య వర్త్మస్తంభం కురుతే, రుజయా సహ| తథా పంశుపూర్ణాభనయనత్వం కృచ్ఛ్రేణోన్మీలనమశ్రు చ కురుతే| విమర్దనాత్-మలనాచ్చ, శమః స్యాత్| తం-ఈదృక్స్వరూపం, కృచ్ఛ్రోన్మీలాఖ్యం నేత్రేరోగం వదంతి|

Adhikarana 2 nimeShasya lakShaNam (5) · Śloka 5

చాలయన్ వర్త్మనీ వాయుర్నిమేషోన్మేషణం ముహుః| కరోత్యరుఙ్ నిమేషోఽసౌ|5|

స0-వాయుర్వత్మనీ చాలయన్ నిమేషోన్మేషణం పీడారహితం పునః పునః కరోతి| అసౌ నిమేషాఖ్యో రోగో జ్ఞేయః|

Adhikarana 3 vAtahatasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6

| వర్త్మ యత్తు నిమీల్యతే||5|| విముక్తసంధి నిశ్చేష్టం హీనం వాతహతం హి తత్| |6|

స0-యత్పునర్వర్త్మ విముక్తసంధి తథా నిశ్చేష్టం హీనం చ నిమీల్యతే తం వాతహతాఖ్యం రోగం వదంతి, 'మునయః' ఇతి శేషః|

Adhikarana 4 kumbhipiTikAyAH lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| కృష్ణాః పిత్తేన బహ్వ్యోఽంతర్వర్త్మ కుంభీకబీజవత్||6|| ఆధ్మాయంతే పునర్భిన్నాః పిటికాః కుంభిసంజ్ఞితాః| |7|

స0-పిత్తేన కృష్ణవర్ణాః పిటికా బహ్వ్యో వర్త్మనోర్మధ్యే కుంభీకబీజతుల్యాస్తథా భిన్నాః సత్యః పునరధ్మాయంతే, తాః కుంభీసంజ్ఞాః|

Adhikarana 5 pittotkliShTasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| సదాహక్లేదనిస్తోదం రక్తాభం స్పర్శనాక్షమం||7|| పిత్తేన జాయతే వర్త్మ పిత్తోత్క్లిష్టముశంతి తత్| |8|

స0-పిత్తేన సదాహక్లేదనిస్తోదం తథా రక్తాకారం స్పర్శనాక్షమం వర్త్మ జాయతే, తత్ పిత్తోత్క్లిష్టముశంతి-కథయంతి|

Adhikarana 6 pakShmashAtasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| కరోతి కండూం దాహం చ పిత్తం పక్ష్మాంతమాస్థితం||8|| పక్ష్మణాం శాతనం చాను పక్ష్మశాతం వదంతి తం| |9|

స0-పిత్తం పక్ష్మాంతమాస్థితం కండూం దాహం చ కరోతి| అనుపశ్చాత్, పక్ష్మాణాం శాతం కరోతి| తం పక్ష్మశాతం వర్ణయంతి|

Adhikarana 7 pothakyAH lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| పోథక్యః పిటికాః శ్వేతాః సర్షపభా ఘనాః కఫాత్||9|| శోఫోపదేహరుక్కండూపిచ్ఛిలాశ్రుసమన్వితాః| |10|

స0-కఫాత్ పిటికాః సితాః సర్షపోపమా ఘనాః-నిబిడాః, శోఫాదియుతాః పోథకీసంజ్ఞాః|

Adhikarana 8 kaphotkliShTasya lakShaNam (10) · Śloka 10

| కఫోత్క్లిష్టం భవేద్వర్త్మ స్తంభక్లేదోపదేహవత్||10||

స0-స్తంభాదియుతం వర్త్మ యద్ భవేత్ తత్కఫోత్క్లిష్టం నామ|

Adhikarana 9 lagaNasya lakShaNam (11) · Śloka 11

గ్రంథిః పాండురరుక్పాకః కండూమాన్ కఠినః కఫాత్| కోలమాత్రః స లగణః కించిదల్పస్తతోఽథ వా||11||

స0-కఫాత్ యో గ్రంథిః కోలమాత్రః, అథవా తతః-తస్మాత్ కోలాత్కించిదల్పః, పాండుః పీడాపాకరహితః కండూమాన్ కఠినశ్చ స్యాత్, స లగణాఖ్యః|

Adhikarana 10 utsa~ggAyAH lakShaNam (12) · Śloka 12

రక్తా రక్తేన పిటికా తత్తుల్యపిటికాచితా| ఉత్సంగాఖ్యా|12|

స0-రక్తేన రక్తేవర్ణా పిటికా తత్తుల్యపిటికైరాచితా ఉత్సంగాఖ్యా|

Adhikarana 11 utkliShTasya lakShaNam (12) · Śloka 12

| తథోత్క్లిష్టం రాజిమత్స్పర్శనాక్షమం||12||

స0-తథా-ఉత్సంగవత్, ఉత్క్లిష్టాఖ్యం వర్త్మ| తచ్చ న పిటికారుపం, కిం తర్హి ? రాజియుతం స్పర్శనాక్షమం చ స్యాత్|

Adhikarana 12 arshasaH lakShaNam (13) · Śloka 13

అర్శోఽధిమాంసం వర్త్మాంతః స్తబ్ధం స్నిగ్ధం సదాహరుక్| రక్తం రక్తేన తత్స్రావి ఛిన్నం ఛిన్నం చ వర్ధతే||13||

స0-అధికమాంసం చ వర్త్మాభ్యంతరస్థితమర్శో నామ రక్తేన స్యాత్| రక్తం వర్ణతః, తథా స్తబ్ధతాదిగుణం స్యాత్| తథా తత్స్రావితద్రక్తం స్రవత్యభీక్ష్ణం| తత్ పునఃపునస్ఛిన్నమపి వర్ధతే|

Adhikarana 13 a~jjanAyAH lakShaNam (14) · Śloka 14

మధ్యే వా వర్త్మనోఽంతే వా కండూషారుగ్వతీ స్థిరా| ముద్గమాత్రాఽసృజా తామ్రా పిటికాఽంజననామికా||14||

స0-అసృజా తామ్రా పిటికా ముద్గప్రమాణా వర్త్మనో మధ్యేఽంతే వా కండ్వాదిమతీ స్థిరా చాంజననామికా స్యాత్|

Adhikarana 14 visavartmanaH lakShaNam (15) · Śloka 15

దోషైర్వర్త్మ బహిః శూనం యదంతః సూక్ష్మఖాచితం| సస్రావమంతరుదకం బిసాభం బిసవర్త్మ తత్||15||

స0-దోషైః-వాతాదిభిః, బహిః శూనం యద్వర్త్మ సూక్ష్మైః ఖైఃఛిద్రైః, అంతరాచితం సస్రావం చ తద్ బిసవర్త్మ, ఉదకాంతఃస్థితసచ్ఛిద్రబిసతుల్యత్వాత్|

Adhikarana 15 utkliShTavartmanaH lakShaNam (16) · Śloka 16

యద్వర్త్మోత్క్లిష్టముత్క్లిష్టమకస్మాన్మ్లానతామియాత్| రక్తదోషత్రయోత్క్లేశాద్భవత్యుత్క్లిష్టవర్త్మ తత్||16||

స0-యద్వర్త్మ రక్తోత్క్లేశాద్దోషత్రయోత్క్లేశాచ్చ ఉత్క్లిష్టం-ఉత్క్లేశితం సత్, అకస్మాత్-హేతుం వినైవ, మ్లానిమియాత్-శుష్కత్వం యాయాత్, తదుత్క్లిష్టవర్త్మ స్యాత్|

Adhikarana 16 shyAvavartmanaH lakShaNam (17) · Śloka 17

శ్యావవర్త్మ మలైః సాస్రైః శ్యావం రుక్క్లేదశోఫవత్| |17|

స0-రక్తసహితైస్త్రిమలైర్యద్వర్త్మ శ్యావం రుజా క్లేదేన శోఫేన చ యుక్తం భవతి, తచ్ఛ్యావవర్త్మ|

Adhikarana 17 kliShTavartmanaH lakShaNam (17) · Śloka 17

| శ్లిష్టాఖ్యం వర్త్మనీ శ్లిష్టే కండూశ్వయథురాగిణీ||17||

స0-శ్లిష్టే-ఏకత్ర సంలగ్నే, వర్త్మనీ కండ్వాదియుతే శ్లిష్టవర్త్మ నామ|

Adhikarana 18 sikatAvartmanaH lakShaNam (18) · Śloka 18

వర్త్మనోఽంతః ఖరా రూక్షాః పిటికాః సికతోపమాః| సికతావర్త్మ|18|

స0-వర్త్మనో మధ్యే వాలికాతుల్యాః పిటికాః ఖరస్పర్శాస్తథా రూక్షాః, తత్ సికతాంవర్త్మ|

Adhikarana 19 kardamavartmanaH lakShaNam (18) · Śloka 18

| కృష్ణం తు కర్దమం కర్దమోపమం||18||

స0-కర్దమసదృశం కృష్ణం వర్త్మ కర్దమాఖ్యం|

Adhikarana 20 bahalavartmanaH lakShaNam (19) · Śloka 19

బహలం బహలైర్మాంసైః సవర్ణైశ్చీయతే సమైః| |19|

స0-బహలైః-ఘనైః, మాంసైః సవర్ణైః సమైః-న విషమైః, చీయతే తద్బహలం నామ|

Adhikarana 21 kukUNasya lakShaNam (19-20) · Śloka 20

| కుకుణకః శిశోరేవ దంతోత్పత్తినిమిత్తజః||19|| స్యాత్తేన శిశురుచ్ఛ్రనతామ్రాక్షో వీక్షణాక్షమః| సవర్త్మశూలపైచ్ఛిల్యః కర్ణనాసాక్షిమర్దనః||20||

స0-కుకూణకః శిశోరేవ-న మహతో, జయతే| యతోఽసౌ దంతోత్పత్తిహేతుకో భవతి| తేన-కుకూణకేన, బాల ఉచ్ఛూనతామ్రనయనో వీక్షణాక్షమస్తథా వర్త్మశూలాదిమాన్ కర్ణాదిమర్దనశ్చ స్యాత్|

Adhikarana 22 pakShmoparodhasya lakShaNam (21-22) · Śloka 22

పక్ష్మోపరోధే సంకోచో వర్త్మనాం జాయతే తథా| ఖరతాఽంతర్ముఖత్వం చ రోమ్ణామన్యాని వా పునః||21|| కంటకైరివ తీక్ష్ణాగ్రైర్ఘృష్టం తైరక్షి శూయతే| ఉష్యతే చానిలాదిద్విడల్పాహః శాంతిరుద్ధృతైః||22||

స0-పక్ష్మోపరోధే వర్త్మనాం సంకోచో భవతి| తథా ఖరత్వమంతర్ముఖత్వం చ రోమ్ణాం, అన్యాని వ రోమాణి జాయంతే| తైశ్చఖరాంతర్ముఖైః, అపూర్వైర్వా రోగస్వభావాత్తీక్ష్ణాగ్రైః కంటకైరివ ఘృష్టమక్షిశూయతే| ఉష్యతే చ-సాంతర్దాహస్తీవ్రోష్మా స్యాదిత్యర్థః| తథా పవనాదిద్విట్, ఆదిశబ్దేనానలాతపౌ గృహ్యేతే| స్తోకాన్యహాన్యుద్ధృతైః-ఉత్పాటితైస్తైస్తైః, శాంతిర్భవతి|

Adhikarana 23 alajyAH lakShaNam (23) · Śloka 23

కనీనకే బహిర్వర్త్మ కఠినో గ్రంథిరున్నతః| తామ్రః పక్వోఽస్రపూయస్రుదలజ్యాధ్మాయతే ముహుః||23||

స0-కనీనకే వర్త్మనోర్బాహ్యతః కఠిన ఉన్నతో గ్రంథిరలజీత్యుచ్యతే| కింభూతో గ్రంథిః ? తామ్రః పక్వశ్చాస్రస్రావీ పూయస్రావీ చ| తథా ముహుర్ముహుః స్రుతః సన్నాధ్మాయతే|

Adhikarana 24 arbudasya lakShaNam (24) · Śloka 24

వర్త్మాంతర్మాంసపిండాభః శ్వయథుర్గ్రథితోఽరుజః| స్రాస్రైః స్యాదర్బుదో దోషైర్విషమో బాహ్యతశ్చలః||24||

స0-వర్త్మనోఽంతరే మాంసపిండాకృతిః శ్వయథుః సరక్తైస్త్రిభిర్దోషైరర్బుదః స్యాత్| కింభూతః శ్వయథుః ? గ్రథితో నీరుజః| స చ బాహ్యతశ్చలో విషమశ్చ స్యాత్|

Adhikarana evaM vartmasaMshrayAshcaturviMshatiH (25) · Śloka 25

చతుర్వింశతిరిత్యేతే వ్యాధయో వర్త్మసంశ్రయాః| |25|

స0-ఇతి-అనేన ప్రకారేణ, చతుర్వింశతిసఙ్హ్ఖ్యా వర్త్మాశ్రయా రోగాః స్యుః|

Adhikarana teShAM sAdhyAsAdhyatvam (25-26) · Śloka 26

| ఆద్యోఽత్ర భేషజైః సాధ్యో ద్వౌ తతోఽర్శశ్చ వర్జయేత్||25|| పక్ష్మోపరోధో యాప్యః స్యాచ్ఛేషాంఛస్త్రేణ సాధయేత్| |26|

స0-[ అత్ర-] ఏషు మధ్యాత్, ఆద్యః-కృచ్ఛ్రోన్మీలనాఖ్యో, భేషజైః సాధ్యః| తతః-అనంతరం, ద్బౌ-నిమేషవాతహతౌ అర్శశ్చ వర్జయేత్| పక్ష్మోపరోధో యాపనీయః| శేషాన్-ఏకోనవింశతిం, శస్త్రేణోపచరేత్|

Adhikarana shastrasAdhyeShu kuTTanacchedanAdi (8) · Śloka 8

| కుట్టయేత్పక్ష్మసదనం ఛింద్యాత్తేష్వపి చార్బుదం||26|| భింద్యాల్లగణకుంభీకాబిసోత్సంగాంజనాలజీః| పోథకీశ్యావసికతాశ్లిష్టోత్క్లిష్టచతుష్టయం||27|| సకర్దమం సబహలం విలిఖేత్సకుకూణకం| 27 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుపసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిర- చితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తర- స్థానే వర్త్మరోగవిజ్ఞానీయో నామ అష్టమోఽధ్యాయః||8||

స0-తేష్వపి-శస్త్రసాధ్యేషు మధ్యే, పక్ష్మసదనం కుట్టయేత్ సూచీకూర్చేన| అర్బుదం చ ఛింద్యాద్వృద్ధిపత్రాదినా| లగణాదీని వ్రీహిముఖాదినా భింద్యాత్| పోథక్యాదయః కుకూణకాంతా ఏకాదశ విలేఖ్యాః| ఉత్క్లిష్టచతుష్టయం-పిత్తోత్క్లిష్టం కఫోత్క్లిష్టం రక్తోత్క్లిష్టముత్క్లిష్టవర్త్మచేతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే వర్త్మరోగ- విజ్ఞానీయో నామాష్టమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 8||