35. viṣapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અધુના વિષતન્ત્રમુચ્યતે, સદ્યઃપ્રાણહારિત્વેન તુલ્યસાધર્મ્યાત્|

Adhikarana viShapratiShedhAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો વિષપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨|

તત્ર વિષસ્ય પ્રાગુત્પત્તિદર્શનાર્થમાહ-

Adhikarana viShayasya prAgutpattidarshanam (1-3) · Śloka 3

મથ્યમાને જલનિધાવમૃતાર્થં સુરાસુરૈઃ| જાતઃ પ્રાગમૃતોત્પત્તેઃ પુરુષો ઘોરદર્શનઃ||૧|| દીપ્તતેજાશ્ચતુર્દંષ્ટ્રો હરિકેશોઽનલેક્ષણઃ| જગદ્વિષણ્ણં તં દૃષ્ટ્વા તેનાસૌ વિષસંજ્ઞિતઃ||૨|| હુંકૃતો બ્રહ્મણા મૂર્તી તતઃ સ્થાવરજઙ્ગમે| સોઽધ્યતિષ્ઠન્નિજં રૂપમુજ્ઝિત્વા વઞ્ચનાત્મકમ્||૩||

સ૦- સમુદ્રે સુરાસુરૈરમૃતાર્થં વિલોડ્યમાનેઽમૃતોત્પત્તેઃ પૂર્વં પુરુષો દારુણદૃષ્ટિઃ સમિદ્ધધામા ચતુર્દંષ્ટ્રો હરિવર્ણકચો દહનતુલ્યનેત્રો જાતઃ| તં પુરુષં દૃષ્ટ્વા ભુવનં વિષાદં ગતમ્| અત એવાસૌ જગદ્વિષદનાત્ વિષસંજ્ઞઃ| બ્રહ્મણ હુંકૃતસ્તુ સન્નસૌ વઞ્ચનસ્વભાવં સ્વં રૂપં હિત્વા સ્થાવરજઙ્ગમાખ્યે મૂર્તી અધિતસ્થૌ| પુરુષરુપી તિષ્ઠેદસૌ તતો બ્રહ્મા શાપં દદ્યાત્|

Adhikarana sthAvaraM viShaM kandeShvativIryam (4) · Śloka 4

સ્થિરમત્યુલ્બણં વીર્યે યત્કન્દેષુ પ્રતિષ્ઠિતમ્| કાલકૂટેન્દ્રવત્સાખ્યશૃઙ્ગીહાલાહલાદિકમ્||૪||

સ૦-યદ્વિષં સ્થિરં-સ્થાવરં, કન્દેષુ પ્રતિષ્ઠિતં વીર્યે અત્યુલ્બણં તત્ કાલકૂટાદિભેદભિન્નમ્| ફલાદિષ્વપિ તદ્ ભવતિ, કિન્તુ કન્દે વીર્યાતિકૃત્| આદિશબ્દેન સઙ્ગ્રહોક્તા ભેદા ગૃહ્યન્તે| યથા (સં.ઉ. અ. ૪૦)-"કાલકૂટં વત્સનાભં સાક્તુકં વાલકં કર્દમકં વૈરાટં મુસ્તકં શૃઙ્ગી પુણ્ડરીકં મહાવિષં હાલાહલં મર્કટકં કર્કટં કાશપુષ્પકમિન્દ્રાયુધં તથા તૈલમ્|" ઇતિ (ત્યાદિ) ભેદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ| એષાં તુ લક્ષણં તત્રોક્તમ્| તદહિ વિસ્તરતરગ્રન્થશઙ્કયા નોક્તમ્|

Adhikarana ja~ggamaM viShaM sarpAdidaMShTrAsu dAruNam (5) · Śloka 5

સર્પલૂતાદિદંષ્ટ્રાસુ દારુણં જઙ્ગમં વિષમ્| |૫|

સ૦- સર્પાદિદંષ્ટ્રાસુ તુ યદ્વ્યવસ્થિતં તજ્જઙ્ગમમ્| તચ્ચ દારુણમ્| દંષ્ટ્રેત્યુપલક્ષણાર્થમ્, નખવિષાણમૂત્રાદીનામપિ પુરો વિષત્વેન વક્ષ્યમાણત્વાત્|

Adhikarana iti dviprakAramakRutrimaM viSham (5) · Śloka 5

| સ્થાવરં જઙ્ગમં ચેતિ વિષં પ્રોક્તમકૃત્રિમમ્||૫||

સ૦-સ્થાવરં જઙ્ગમં ચેતિ દ્વિપ્રકારં વિષમકૃત્રિમમ્|

Adhikarana kRutrimaM tu garasaMj~jam kRutrimasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

કૃત્રિમં ગરસંજ્ઞં તુ ક્રિયતે વિવિધૌષધૈઃ| હન્તિ યોગવશેનાશુ ચિરાચ્ચિરતરાચ્ચ તત્||૬|| શોફપાણ્ડૂદરોન્માદદુર્નામાદીન્ કરોતિ વા| |૭|

સ૦- ગરસંજ્ઞં તુ કૃત્રિમમ્| યસ્માત્તત્ ક્રિયતે| અત એવ વિવિધાનિ વક્ષ્યમાણાન્યૌષધાનિ યસ્મિંસ્તદેવમ્| તચ્ચ યોગવશાચ્છીઘ્રં હન્તિ| તથા વિવિધયોગવશાચ્ચિરાચ્ચિરં હન્તિ| શોફાદીંશ્ચ વિધત્તે|

Adhikarana viShasya guNA ekAdasha (7-8) · Śloka 8

અથ વિષગુણાન્નિર્દિશતિ | તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષવિશદં વ્યવાય્યાશુકરં લઘુ||૭|| વિકાષિ સૂક્ષ્મમવ્યક્તરસં વિષમપાકિ ચ| |૮|

સ૦- તત્સર્વં વિષં તીક્ષ્ણાદિગુણં સ્યાત્| ગુણનિર્દેશનાદસ્ય રૌક્ષ્યાદ્વાતમુષ્ણત્વાત્ પિત્તં કરોતીતિ જ્ઞાપ્યતે| નનુ, રૌક્ષ્યાદિભિર્ગુણૈર્વાયોઃ કોપો ન યુજ્યતે, રૌક્ષ્યાદીનાં ગુણત્વાદ્વાયોશ્ચ દ્રવ્યત્વાત્| બ્રૂમઃ| વાયોર્યે રૌક્ષ્યાદયો ગુણાસ્તેષામેવ વિષસ્થૈ રૌક્ષ્યાદિભિર્ગુણૈર્વૃદ્ધિઃ ક્રિયતે| તે ચ વાયોરાત્મભૂતાઃ, તન્નાશે વાયોર્નાશઃ સ્યાત્, યથા તન્તુનાશે પટનાશઃ| તસ્માદ્યુક્તઃ પવનસ્ય રૌક્ષ્યાદિભિર્ગુણૈઃ પ્રકોપઃ| એવં પિત્તેઽપિ યોજ્યમ્| કટ્વમ્લાદિકથનેઽપિ વિષસ્યાવ્યક્તરસત્વમ્, અનેકરસસમ્ભવાદેકસ્યાપિ ચ વ્યક્તસ્યાનુપલબ્ધેઃ| વ્યવાયિત્વં ચાસ્ય દ્રાગેવાખિલકાયસ્ય વ્યાપ્તેઃ| તથા અપાકિ,-વિષસ્ય હિ મન્ત્રતન્ત્રાભ્યામન્તરેણ પાકાભાવાત્, પક્વેઽપ્યન્ને વિષસ્યાપક્વસ્યેવોપલબ્ધેઃ| અત એવ શમિતમપિ કિઞ્ચિત્કારણં પ્રાપ્ય પુનઃ કુપ્યતિ|

Adhikarana viShamojoviparItaguNam ,viShaM nRuNAM sadyojIvitaharam (8-9) · Śloka 9

| ઓજસો વિપરીતં તત્ તીક્ષ્ણાદ્યૈરન્વિતં ગુણૈઃ||૮|| વાતપિત્તોત્તરં નૃણાં સદ્યો હરતિ જીવિતમ્| |૯|

સં-તથા વિષમોજસો વિપરીતં તીક્ષ્ણાદિભિર્દશભિર્ગુણૈર્યુક્તમ્| તીક્ષ્ણાદ્યૈરન્વિતમિતિ હેતૌ પ્રથમા| તીક્ષ્ણાદિગુણયુક્તત્વાદોજસો વિપરીતમિત્યર્થઃ| તથા વાતપિત્તોતરં નરાણાં દ્રાગેવ જીવિતં હરતિ|

Adhikarana tara hetuH (9-10) · Śloka 10

કુતઃ ? ઇત્યાહ | વિષં હિ દેહં સમ્પ્રાપ્ય પ્રાગ્ દૂષયતિ શોણિતમ્||૯|| કફપિત્તાનિલાંશ્ચાનુ સમં દોષાન્ સહાશયાન્| તતો હૃદયમાસ્થાય દેહોચ્છેદાય કલ્પતે||૧૦||

સ૦- યસ્માદ્વિષં શરીરં પ્રાપ્ય પૂર્વં રક્તં સર્વશરીરગતં દૂષયતિ, પશ્ચાત્ કફપિત્તવાતાનાશયસહિતાન્ દૂષયતિ| અનન્તરં કફાદિભિઃ સમમેવ હૃદયમાશ્રિત્ય શરિરનાશાય સમ્પદ્યતે| નનુ, વિષસ્ય તીક્ષ્ણાદિભિર્ગુણૈર્યુગપત્ ત્રિદોષકોપિત્વાદ્રક્તકોપિત્વાચ્ચ પૂર્વં શોણિતં દૂષયતિ પશ્ચાત્રીન્ દોષાનિતિ યદુક્તં તદયુક્તિમદિવ દૃશ્યતે| અત્ર ભણામઃ વિષપ્રભાવેણ રક્તમાકૃષ્ટં પૂર્વં સહ તેન સંયુક્તં વિષેણ દૂષ્યતે, તતો યુગપદેવ દોષત્રયકોપઃ, તતો દોષૈઃ શોણિતેન સહ હૃદયં વ્યાપ્ય સર્વસ્રોતાંસિ બદ્ધ્વા દેહોચ્છેદાય પ્રવર્તત ઇતિ ન કિઞ્ચિદત્રાનુપપન્નમ્|

Adhikarana sthAvaraviShasya prathamavegasya lakShaNam (11) · Śloka 11

સ્થાવરસ્યોપયુક્તસ્ય વેગે પૂર્વે પ્રજાયતે| જિહ્વાયાઃ શ્યાવતા સ્તમ્ભો મૂર્ચ્છા ત્રાસઃ ક્લમો વમિઃ||૧૧||

સ૦-સ્થાવરસ્ય વિષસ્યોપયુક્તસ્ય પ્રથમે વેગે રસનાશ્યાવતાદિ જાયતે|

Adhikarana sthAvaraviShasya dvitIyavegasya lakShaNam (12) · Śloka 12

દ્વિતીયે વેપથુઃ સ્વેદો દાહઃ કણ્ઠે ચ વેદના| વિષં ચામાશયં પ્રાપ્તં કુરુતે હૃદિ વેદનામ્||૧૨||

સ૦- દ્વિતીયે વેગે વેપથ્વાદયઃ| વિષં ચામાશયં પ્રાપ્તં હૃદયે વેદનાં વિધત્તે|

Adhikarana sthAvaraviShasya tRutIyavegasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

તાલુશોષસ્તૃતીયે તુ શૂલં ચામાશયે ભૃશમ્| દુર્બલે હરિતે શૂને જાયેતે ચાસ્ય લોચને||૧૩|| પક્વાશયગતે તોદહિધ્માકાસાન્ત્રકૂજનમ્| |૧૪|

સ૦- તૃતીયે ચ વેગે તાલુશોષઃ આમાશયેઽતિરુજા સ્યાત્| નેત્રે ચાસ્ય દુર્બલાદિગુણે ભવતઃ| પક્વાશયગતે તોદાદયઃ સ્યુઃ|

Adhikarana sthAvaraviShasya caturthavegasya lakShaNam (14) · Śloka 14

| ચતુર્થે જાયતે વેગે શિરસશ્ચાતિગૌરવમ્||૧૪||

સ૦- ચતુર્થે વેગે મૂર્ધ્નોઽતિગુરુત્વં જાયતે| ચશબ્દાત્ પૂર્વોક્તા રસનાશયાવતાદયઃ સ્યુઃ| એવમગ્રેઽપિ ચશબ્દાર્થો બોધ્યઃ|

Adhikarana sthAvaraviShasya pa~jcamavegasya lakShaNam (15) · Śloka 15

કફપ્રસેકો વૈવર્ણ્યં પર્વભેદશ્ચ પઞ્ચમે| સર્વદોષપ્રકોપશ્ચ પક્વાધાને ચ વેદના||૧૫||

સ૦- પઞ્ચમે વેગે કફપ્રસેકાદિઃ| સર્વદોષાણાં પ્રકોપઃ| પૂર્વોક્તાશ્ચ| પક્વાશયે વ્યથા ચ|

Adhikarana sthAvaraviShasya ShaShThavegasya lakShaNam (16) · Śloka 16

ષષ્ઠે સંજ્ઞાપ્રણાશશ્ચ સુભૃશં ચાતિસાર્યતે| |૧૬|

સ૦- ષષ્ઠે વેગે ચેતનાયાઃ પ્રણાશોઽતિશયેનાતિસારશ્ચ|

Adhikarana sthAvaraviShasya saptamavegasya lakShaNam (16) · Śloka 16

| સ્કન્ધપૃષ્ઠકટીભઙ્ગો ભવેન્મૃત્યુશ્ચ સપ્તમે||૧૬||

સ૦- સપ્તમે સ્કન્ધાદિભઙ્ગઃ, સપ્તાનાં ધાતૂનાં દૂષણાન્મૃત્યુશ્ચ સ્યાત્|

Adhikarana prathame viShavege vamanAdi (17) · Śloka 17

પ્રથમે વિષવેગે તુ વાન્તં શીતામ્બુસેચિતમ્| સર્પિર્મધુભ્યાં સંયુક્તમગદં પાયયેદ્ દ્રુતમ્||૧૭||

સ૦- પ્રથમે વિષવેગે તુ કૃતવમનં શિશિરજલસેચિતં શીઘ્રમેવાગદં સઘૃતમાક્ષિકં પાયયેત્|

Adhikarana dvitIye viShavege vamanavirecanAdi (18) · Śloka 18

દ્વિતીયે પૂર્વવદ્વાન્તં વિરિક્તં ચાનુ પાયયેત્| |૧૮|

સ૦- દ્વિતીયે વિષવેગે પૂર્વવત્-શીતામ્બુસેચિતં, વાન્તં વિરિક્તં ચાનુ-પશ્ચાત્, અગદં પાયયેત્|

Adhikarana tRutIye viShavege agadapAnAdi (18) · Śloka 18

| તૃતીયેઽગદપાનં તુ હિતં નસ્યં તથાઽઞ્જનમ્||૧૮||

સ૦- તૃતીયે વેગેઽગદપાનં નસ્યમઞ્જનં ચ હિતમ્|

Adhikarana caturthe viShavege sasnehAgadapAnam (19) · Śloka 19

ચતુર્થે સ્નેહસંયુક્તમગદં પ્રતિયોજયેત્| |૧૯|

સ૦- ચતુર્થે વેગે સ્નેહસંયુતમગદં પ્રતિયોજયેત્|

Adhikarana pa~jcame viShavege samadhukakvAthAdi yukto~agadaH (19) · Śloka 19

| પઞ્ચમે મધુકક્વાથમાક્ષિકાભ્યાં યુતં હિતમ્||૧૯||

સ૦- પઞ્ચમે વેગે મધુયષ્ટિકાક્વાથમાક્ષિકાભ્યાં યુક્તમગદં હિતમ્|

Adhikarana ShaShThe viShavege atIsAravatsiddhiH (20) · Śloka 20

ષષ્ઠેઽતિસારવત્સિદ્ધિઃ| |૨૦|

સ૦- ષષ્ઠે વેગેઽતિસારતુલ્યા ચિકિત્સા|

Adhikarana saptame viShavege avapIDAdi (20) · Śloka 20

અવપીડસ્તુ સપ્તમે| મૂર્ધ્નિ કાકપદં કૃત્વા સાસૃગ્વા પિશિતં ક્ષિપેત્||૨૦||

સ૦- સપ્તમે વેગેઽવપીડો-રોગાનુત્પાદનીયોક્તો (હૃ.સૂ. અ. ૪/૬), દેયઃ| અથવા મસ્તકે કાકપદં કૃત્વા સરક્તં પિશિતં ન્યસેત્|

Adhikarana vegAntare sarvaviShaghnI koshAtakyAdiyavAgUH (21-23) · Śloka 23

કોશાતક્યગ્નિકઃ પાઠા સૂર્યવલ્યમૃતાભયાઃ| શેલુઃ શિરીષઃ કિણીહી હરિદ્રે ક્ષૌદ્રસાહ્વયા||૨૧|| પુનર્નવે ત્રિકટુકં બૃહત્યૌ સારિવે બલા| એષાં યવાગૂં નિર્યુહે શીતાં સઘૃતમક્ષિકામ્||૨૨|| યુઞ્જ્યાદ્વેગાન્તરે સર્વવિષઘ્નીં કૃતકર્મણઃ| |૨૩|

સ૦- કોશાતક્યાદીનાં ક્વાથે યવાગૂં સિદ્ધાં શીતાં સસર્પિષ્કમાક્ષિકાં યુઞ્જયાત્| સૂર્યવલ્લી-કરવીરકાકારપુષ્પી| ક્ષૌદ્રસાહ્વયં-વટમાક્ષિકમ્| વેગાન્તરે-વેગમધ્યે, સર્વવિષઘ્નીમ્| કૃતં કર્મ યસ્ય તસ્યૈવં કાર્યમ્|

Adhikarana vegAntare sarva madhUkAdiyavAgUH (23) · Śloka 23

| તદ્વન્મધૂકમધુકપદ્મકેસરચન્દનૈઃ||૨૩||

સ૦- મધૂકાદિક્વાથે પેયાં શીતાં સઘૃતમાક્ષિકાં યુઞ્જ્યાત્|

Adhikarana sarvaviSheShu candrodayo nAmAgadaH (24-32) · Śloka 32

અઞ્જનં તગરં કુષ્ઠં હરિતાલં મનઃશિલા| ફલાની ત્રિકટુ સ્પૃક્કા નાગપુષ્પં સકેસરમ્||૨૪|| હરેણુર્મધુકં માંસી રોચના કાકમાલિકા| શ્રીવેષ્ટકં સર્જરસઃ શતાહ્વા કુઙ્કુમં બલા||૨૫|| તમાલપત્રતાલીસભૂર્જોશીરનિશાદ્વયમ્| કન્યોપવાસિની સ્નાતા શુક્લવાસા મધુદ્રુતૈઃ||૨૬|| દ્વિજાનભ્યર્ચ્ય તૈઃ પુષ્યે કલ્પયેદગદોત્તમમ્| વૈદ્યશ્ચાત્ર તદા મન્ત્રં પ્રયતાત્મા પઠેદિમમ્||૨૭|| "નમઃ પુરુષસિંહાય નમો નારાયણાય ચ| યથાઽસૌ નાભિજાનાતિ રણે કૃષ્ણપરાજયમ્||૨૮|| એતેન સત્યવાક્યેન અગદો મે પ્રસિધ્યતુ| નમો વૈદૂર્યમાતે હુલુહુલુ રક્ષ માં સર્વવિષેભ્યઃ||૨૯|| ગૌરિ ગાન્ધારિ ચાણ્ડાલિ માતઙ્ગિ સ્વાહા| " પિષ્ટે ચ દ્વિતીયો મન્ત્રઃ "હરિમાયિ સ્વાહા||૩૦|| " અશેષવિષવેતાલગ્રહકાર્મણપાપ્મસુ| મરકવ્યાધિદુર્ભિક્ષયુદ્ધાશનિભયેષુ ચ||૩૧|| પાનનસ્યાઞ્જનાલેપમણિબન્ધાદિયોજિતઃ| એષ ચન્દ્રોદયો નામ શાન્તિસ્વસ્ત્યયનં પરમ્||૩૨|| |વાસવો વૃત્રમવધીત્સમાલિપ્તઃ કિલામુના| ]||૩૨||

સ૦- અઞ્જનાદીનિ દ્રવ્યાણિ| કન્યા કૃતોપવાસા સ્નાતાશુક્લવસ્ત્રા તૈઃ-પૂર્વોક્તૈર્દ્રવ્યૈઃ, માક્ષિકસિક્તૈઃ પુષ્યનક્ષત્રે વિપ્રાન્ પૂજયિત્વાઽનન્તરમગદવરમિમં કલ્પયેત્| વૈદ્યશ્ચ સમીપસ્થો મન્ત્રં નમ ઇત્યાદિકં પઠેત્| પિષ્ટે ચાગદે દ્વિતીયો મન્ત્રો હરિમાય્યાદિકોઽત્ર યોજ્યઃ| નિખિલેષુ વિષાદિષુ પાનાદિમણિબન્ધાદિ યોજિતોઽયં ચન્દ્રોદયો નામાગદઃ પરં શાન્તં(ન્તિ) સ્વસ્ત્યયનમ્|

Adhikarana dUShIviShasya lakShaNam dUShIviShArtasya lakShaNam (33-36) · Śloka 36

જીર્ણં વિષઘ્નૌષધિભિર્હતં વા દાવાગ્નિવાતાતપશોષિતં વા| સ્વભાવતો વા ન ગુણૈઃ સુયુક્તં દૂષિવિષાખ્યાં વિષમભ્યુપૈતિ||૩૩|| વીર્યાલ્પભાવાદવિભાવ્યમેતત્ કફાવૃતં વર્ષગણાનુબન્ધિ| તેનાર્દિતો ભિન્નપુરીષવર્ણો દુષ્ટાસ્રરોગી તૃડરોચકાર્તઃ||૩૪|| મૂર્ચ્છન્ વમન્ ગદ્ગદવાક્ વિમુહ્યન્ ભવેચ્ચ દૂષ્યોદરલિઙ્ગજુષ્ટઃ| આમાશયસ્થે કફવાતરોગી પક્વાશયસ્થેઽનિલપિત્તરોગી||૩૫|| ભવેન્નરો ધ્વસ્તશિરોરુહાઙ્ગો વિલૂનપક્ષઃ સ યથા વિહઙ્ગઃ| સ્થિતં રસાદિષ્વથવા વિચિત્રાન્ કરોતિ ધાતુપ્રભવાન્ વિકારાન્||૩૬||

સ૦- યદ્વિષં પુરાણં, વિષઘ્નૌષધિભિર્વા હતવીર્યં, યદ્વા દાવાગ્નીત્યાદિભિઃ શોષિતં, સ્વભવેનૈવ વા ગુણૈર્ન સુષ્ઠુ યુક્તં, તદ્ દૂષીવિષસંજ્ઞામુપૈતિ| તથા વીર્યસ્યાલ્પત્વાદેતદવિભાવ્યં-અલક્ષ્યમ્| તથા કફેનાવૃતં વર્ષવૃન્દં ચ તત્સ્થાયિ| તેન-દૂષીવિષેણ, પીડિતો ભિન્નપુરીષવર્ણાદિકઃ સ્યાત્| તથા મૂર્ચ્છાં ગચ્છન્ વમન્નસ્ફુટવાક્ તથા વિમુહ્યન્ તથા દૂષ્યેનોપલક્ષિત ઉદરે યાનિ લિઙ્ગાનિ (હૃંઇ. અ. ૧૨/૨૦), તૈઃ સેવિતશ્ચ ભવેત્| આમાશયસ્થે દૂષીવિષે કફવાતરોગી સ્યાત્ પક્વાશયસ્થે દૂષીવિષેઽનિલપિત્તરોગી સ્યાત્| ઉપજાતયઃ| ધ્વસ્તાઃ કચાઃ શરીરં ચ યસ્ય સ ધ્વસ્તશિરોતુહાઙ્ગો વિલૂનપક્ષઃ પક્ષીવ ભવેત્| રસાદિષુ ચ સ્થિતં નાનાવિધાન્ ધાતુપ્રભવાન્ વિકારાન્ કરોતિ| ઉપેન્દ્રવજ્રાવૃત્તમ્|

Adhikarana dUShIviShasya niruktiH (37) · Śloka 37

પ્રાગ્વાતાજીર્ણશીતાભ્રદિવાસ્વપ્નાહિતાશનૈઃ| દુષ્ટં દૂષયતે ધાતૂનતો દૂષીવિષં સ્મૃતમ્||૩૭||

સ૦-તચ્ચ પુરોવાતાદિભિર્દુષ્ટં સદ્ધાતૂન્ દૂષયતિ યતઃ, તતોઽપિ હેતોર્દૂષીવિષં સ્મૃતમ્|

Adhikarana dUShIviShArte svedaH shodhanaM ca (38) · Śloka 38

દૂષીવિષાર્તં સુસ્વિન્નમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધિતમ્| દૂષીવિષારિમગધં લેહયેન્મધુનાઽઽપ્લુતમ્||૩૮||

સ૦-દૂષીવિષપીડિતં નરં સુસ્વિન્નમૂર્ધ્વમધસ્તાચ્ચ શોધિતં સન્તં દૂષીવિષારિ-વક્ષ્યમાણં, માક્ષિકેણાપ્લુતમગદં લેહયેત્|

Adhikarana dUShIviShArte dUShIviShArirnAmAgadaH (39-40) · Śloka 40

તમેવાહ પિપ્પલ્યો ધ્યામકં માંસી રોધ્રમેલા સુવર્ચિકા| કુટન્નટં નતં કુષ્ઠં યષ્ટી ચન્દનગૈરિકમ્||૩૯|| દૂષીવિષારિર્નામ્નાઽયં ન ચાન્યત્રાપિ વાર્યતે| |૪૦|

સ૦- પિપ્પલ્યાદિકોઽયમગદો નામ્ના દૂષીવિષારિઃ| ન ચાન્યસ્મિન્નપિ વાર્યતે| કિન્તુ વિશેષેણ પ્રયુજ્યતે|

Adhikarana viShaliptashastraviddhasya lakShaNam (40-44) · Śloka 44

| વિષદિગ્ધેન વિદ્ધસ્તુ પ્રતામ્યતિ મુહુર્મુહુઃ||૪૦|| વિવર્ણભાવં ભજતે વિષાદં ચાશુ ગચ્છતિ| કીટૈરિવાવૃતં ચાસ્ય ગાત્રં ચિમિચિમાયતે||૪૧|| શ્રોણિપૃષ્ઠશિરઃસ્કન્ધસન્ધયઃ સ્યુઃ સવેદનાઃ| કૃષ્ણદુષ્ટાસ્રવિસ્રાવી તૃણ્મૂર્ચ્છાજ્વરદાહવાન્||૪૨|| દૃષ્ટિકાલુષ્યવમથુશ્વાસકાસકરઃ ક્ષણાત્| આરક્તપીતપર્યન્તઃ શ્યાવમધ્યોઽતિરુગ્વ્રણઃ||૪૩|| શૂયતે પચ્યતે સદ્યો ગત્વા માંસં ચ કૃષ્ણતામ્| પ્રક્લિન્નં શીર્યતેઽભીક્ષ્ણં સપિચ્છિલપરિસ્રવમ્||૪૪||

સ૦-વિષદિગ્ધેન-વિષલિપ્તેન શસ્ત્રેણ, વિદ્ધો નરઃ પુનઃપુનઃ પ્રતામ્યતિ| તથા વૈવર્ણ્યં પ્રયાતિ| દ્રાગેવ વિષાદમેતિ| અસ્ય ચ-વિષદિગ્ધેન વિદ્ધસ્ય, શરીરં કીટૈરિવ વ્યાપ્તં ચિમિચિમાયતે| શ્રોણ્યાદયશ્ચાસ્ય સરુજાઃ સ્યુઃ કૃષ્ણં દુષ્ટં ચ રક્તં ક્ષરતિ| તૃડાદિયુતઃ ક્ષણેનૈવ ચ દૃષ્ટિકાલુષ્યાદિકરઃ સ્યાત્| તથા વ્રણ ઈષદ્રક્તપ્રયન્તઃ શ્યાવમધ્યો મહારુજઃ સ્યાત્| તથા શૂયતે પાકં યાતિ| તેષાં સદ્ય એવ ચ માંસં કૃષ્ણતાં ગત્વા પ્રક્લિન્નં સદ્દીર્યતે નિત્યમેવ પિચ્છિલયુતં પરિસ્રવં કુર્યાત્|

Adhikarana viShashastraviddhe hRudayAvaraNam, shalyAharaNapUrvakovraNadAhaH, muShkakAdikShAreNa pratisAraNam, shukanAsAdibhirlepaH (45-47) · Śloka 47

કુર્યાદમર્મવિદ્ધસ્ય હૃદયાવરણં દ્રુતમ્| શલ્યમાકૃષ્ય તપ્તેન લોહેનાનુ દહેદ્ વ્રણમ્||૪૫|| અથવા મુષ્કકશ્વેતાસોમત્વક્તામ્રવલ્લિતઃ| શિરીષાદ્ ગૃધ્રનખ્યાશ્ચ ક્ષારેણ પ્રતિસારયેત્||૪૬|| શુકનાસાપ્રતિવિષાવ્યાઘ્રીમૂલૈશ્ચ લેપયેત્| |૪૭|

સ૦- અમર્મવિદ્ધસ્ય હૃદયાવરણં દ્રુતં વિદધીત| સ૦- શલ્યમાકૃષ્ય તપ્તેન લોહેન વ્રણં પશ્ચાદ્દહેત્| અથવા મુષ્કકાદિક્ષારેણ પ્રતિસારયેત્| શુકનાસાદિભિશ્ચ લેપયેત્ વ્રણમ્|

Adhikarana viSha kITadaShTacikitsA ca (47) · Śloka 47

| કીટદષ્ટચિકિત્સાં ચ કુર્યાત્તસ્ય યથાર્હતઃ||૪૭||

સ૦-તસ્ય ચ-દિગ્ધફલવિદ્ધસ્ય, કીટદષ્ટચિકિત્સિતં યથાયોગં કુર્યાત્|

Adhikarana viSha vraNe pUtimAMse pittavisarpavatkriyA (48) · Śloka 48

વ્રણે તુ પૂતિપિશિતે ક્રિયા પિત્તવિસર્પવત્| |૪૮|

સ૦-વ્રણે ચ પૂતિમાંસે પિત્તવિસર્પ ઇવ ચિકિત્સા કાર્યા|

Adhikarana garaviShadAyakAH (48-49) · Śloka 49

| સૌભાગ્યાર્થં સ્ત્રિયો ભર્ત્રે રાજ્ઞે વાઽરાતિચોદિતાઃ||૪૮|| ગરમાહારસમ્પૃક્તં યચ્છન્ત્યાસન્નવર્તિનઃ| |૪૯|

સં-નાનાકાન્તાઃ યોષિતઃ પત્યે સૌભાગ્યાર્થં રાજ્ઞશ્ચ(રાજ્ઞે વા) નિકટવર્તિનો નરાશ્ચારાતિપ્રેરિતા ગરયુક્તં ભોજનં દદતિ|

Adhikarana garasya lakShaNam (49-50) · Śloka 50

| નાનાપ્રાણ્યઙ્ગશમલવિરુદ્ધૌષધિભસ્મનામ્||૪૯|| વિષાણાં ચાલ્પવીર્યાણાં યોગો ગર ઇતિ સ્મૃતઃ| |૫૦|

સ૦-નાનાપ્રકારપ્રાણ્યઙ્ગશકૃતાં તથા વિરુદ્ધૌષધિભસ્મનાં વિષાણાં ચ સ્તોકવીર્યાણાં યો યોગઃ, સ ગર ઇતિ સ્મૃતઃ|

Adhikarana garArtasya lakShaNam (50-54) · Śloka 54

| તેન પાણ્ડુઃ કૃશોઽલ્પાગ્નિઃ કાસશ્વાસજ્વરાર્દિતઃ||૫૦|| વાયુના પ્રતિલોમેન સ્વપ્નચિન્તાપરાયણઃ| મહોદરયકૃત્પ્લીહી દીનવાગ્દુર્બલોઽલસઃ||૫૧|| શોફવાન્ સતતાધ્માતઃ શુષ્કપાદકરઃ ક્ષયી| સ્વપ્ને ગોમાયુમાર્જારનકુલવ્યાલવાનરાન્||૫૨|| પ્રાયઃ પશ્યતિ શુષ્કાંશ્ચ વનસ્પતિજલાશયાન્| મન્યતે કૃષ્ણમાત્માનં ગૌરો, ગોરં ચ કાલકઃ||૫૩|| વિકર્ણનાસાનયનં પશ્યેત્તદ્વિહતેન્દ્રિયઃ| |૫૪|

સ૦- તેન ગરેણ પાણ્ડ્વાદિગુણઃ કાસાદિપીડિતશ્ચ સ્યાત્| વાતેન પ્રતિલોમેન યુક્તસ્તથા સ્વપ્નચિન્તાપરઃ સ્યાત્| તથા બૃહજ્જઠરયકૃત્પ્લીહવાન્ દીનવાગાદિગુણશ્ચ સ્યાત્| સ્વપ્ને શૃગાલાદીન્ પશ્યતિ| પ્રાયેણ શુષ્કવૃક્ષોદપાનાનિ લોકતે| આત્માનં ચ ગૌરઃ સન્ કૃષ્ણં મન્યતે| કૃષ્ણશ્ચ ગૌરં મન્યતે| તેન-ગરવિષેણ, વિહતેન્દ્રિયઃ સન્ વિકર્ણઘ્રાણચક્ષુષં પશ્યેત્|

Adhikarana garArtasya cikitsitAbhAve sadyo nAshaH (54-55) · Śloka 55

| એતૈરન્યૈશ્ચ બહુભિઃ ક્લિષ્ટો ઘોરૈરુપદ્રવૈઃ||૫૪|| ગરાર્તો નાશમાપ્નોતિ કશ્ચિત્સદ્યોઽચિકિત્સિતઃ| |૫૫|

સ૦-એતૈઃ-ઉક્તૈરુપદ્રવૈઃ, અપરૈશ્ચાનુક્તૈર્દારુણૈઃ ક્લિષ્ટઃ સન્ ગરપીડિતઃ કશ્ચિદચિકિત્સિતઃ સદ્ય એવ નાશમશ્નુતે|

Adhikarana garArte vamanaM pathyapAnabhojanaM suvarNashIlanaM ca (55-56) · Śloka 56

| ગરાર્તો વાન્તવાન્ ભુક્ત્વા તત્પથ્યં પાનભોજનમ્||૫૫|| શુદ્ધહૃચ્છીલયેદ્ધેમ સૂત્રસ્થાનવિધેઃ સ્મરન્| |૫૬|

સ૦- ગરાતુરઃ કૃતવમનઃ સન્ તત્-પૂર્વોક્તં, પથ્યં પાનભોજનં ભુક્ત્વા શુદ્ધહૃદયઃ સુવર્ણં શીલયેત્| કિં કુર્વન્ ? સૂત્રસ્થાનોક્તવિધેઃ-"શુદ્ધે હૃદિ તતઃ શાણં હેમચૂર્ણસ્ય દાપયેત્|" (હૃ.સૂ. અ. ૭/૨૮) ઇતિ સ્મરન્| વિધેઃ સ્મરન્નિત્યત્ર "અધીગર્થ-" ઇત્યાદિના વિધિશબ્દાત્ કર્મણિ ષષ્ઠી|

Adhikarana garArte tApyasuvarNalehaH (56-57) · Śloka 57

| શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુક્તં ચૂર્ણં તાપ્યસુવર્ણયોઃ||૫૬|| લેહઃ પ્રશમયત્યુગ્રં સર્વયોગકૃતં વિષમ્| |૫૭|

સ૦-માક્ષીકધાતુકાઞ્ચનયોશ્ચૂર્ણં શર્કરામાક્ષિકાન્વિતં લેહો દારુણં ગરયોગજં વિષં હન્તિ|

Adhikarana garArte hatAgnau mUrvAdicUrNam (57-58) · Śloka 58

| મૂર્વામૃતાનતકણાપટોલીચવ્યચિત્રકાન્||૫૭|| વચામુસ્તવિડઙ્ગાનિ તક્રકોષ્ણામ્બુમસ્તુભિઃ| પિબેદ્રસેન વાઽમ્લેન ગરોપહતપાવકઃ||૫૮||

સ૦-મૂર્વાદીનિ તક્રાદિભિરમ્લેન વા-બીજપૂરરસાદિરસેન, ગરોપહતાગ્નિઃ પુમાન્ પિબેત્|

Adhikarana garArte pArAvatAmiShAdishRutaM jalam (59) · Śloka 59

પારાવતામિષશઠીપુષ્કરાહ્વશૃતં હિમમ્| ગરતૃષ્ણારુજાકાસશ્વાસહિધ્માજ્વરાપહમ્||૫૯||

સ૦- પારાવતામિષાદિભિઃ શૃતં શીતં જલં ગરતૃષ્ણાદિઘ્નમ્|

Adhikarana viShasa~gkaTasya lakShaNam (60) · Śloka 60

વિષપ્રકૃતિકાલાન્નદોષદૂષ્યાદિસઙ્ગમે| વિષસઙ્કટમુદ્દિષ્ટં શતસ્યૈકોઽત્ર જીવતિ||૬૦||

સ૦-વિષપ્રકૃત્યાદિયોગે સતિ વિષસઙ્કટં કથિતમ્| [અત્ર-] અસ્મિંશ્ચ વિષસઙ્કટે, વિષાર્તઃ શતમધ્ય એકો જીવેત્| તત્ર વિષપ્રકૃતિઃ-પિત્તપ્રકૃતિઃ| કાલો-વર્ષાઃ| વિષાન્નં-સર્ષપાદિ| વિષદોષઃ-પિત્તમ્| દૂષ્યં-રક્તમ્| આદિશબ્દેન સાત્મ્યાદીનાં ગ્રહણમ્|

Adhikarana viShavRuddhihetavaH kShudhAdayaH (61-63) · Śloka 63

ક્ષુત્તૃષ્ણાઘર્મદૌર્બલ્યક્રોધશોકભયશ્રમૈઃ| અજીર્ણવર્ચોદ્રવતાપિત્તમારુતવૃદ્ધિભિઃ||૬૧|| તિલપુષ્પફલાઘ્રાણભૂબાષ્પઘનગર્જિતૈઃ| હસ્તિમૂષિકવાદિત્રનિઃસ્વનૈર્વિષસઙ્કટૈઃ||૬૨|| પુરોવાતોત્પલામોદમદનૈર્વર્ધતે વિષમ્| |૬૩|

સ૦- ક્ષુધાદિભિર્વિષં વૃદ્ધિમેતિ|

Adhikarana varShAsu viShavRuddheH kAraNam,sharadi viShasya mandavIryatve hetuH (63-64) · Śloka 64

| વર્ષાસુ ચામ્બુયોનિત્વાત્સંક્લેદં ગુડવદ્ગતમ્||૬૩|| વિસર્પતિ ઘનાપાયે, તદગસ્ત્યો હિનસ્તિ ચ| પ્રયાતિ મન્દવીર્યત્વં વિષં તસ્માદ્ધનાત્યયે||૬૪||

સ૦- પ્રાવૃષિ ચ જલપ્રભવત્વાદ્વિષં સંક્લેદં ગુડવદ્ યાતિ| વિસર્પતિ-પ્રસરતિ, ઘનાપાયે-વિગતવર્ષાસમયે| તત્-વિષં, અગસ્ત્યો હિનસ્તિ-અલ્પશક્તિ કરોતિ| તસ્માદ્ઘનાત્યયે-શરત્સમયે, મન્દવીર્યત્વં પ્રયાતિ|

Adhikarana iti prakRutyAdyAlocya karmAcaraNam (65) · Śloka 65

ઇતિ પ્રકૃતિસાત્મ્યર્તુસ્થાનવેગબલાબલમ્| અલોચ્ય નિપુણં બુદ્ધ્યા કર્માનન્તરમાચરેત્||૬૫||

સ૦-ઇતિ-એવં પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ, પ્રકૃત્યાદિકં બુદ્ધ્વા-યત્નેન નિરૂપ્ય, તતઃ કર્મ કુર્યાત્|

Adhikarana shlaiShmike viShe vamanAdibhiH shamanam (66) · Śloka 66

શ્લૈષ્મિકં વમનૈરુષ્ણરૂક્ષતીક્ષ્ણૈઃ પ્રલેપનૈઃ| કષાયકટુતિક્તૈશ્ચ ભોજનૈઃ શમયેદ્વિષમ્||૬૬||

સ૦-શ્લૈષ્મિકં વિષં વમનૈરુષ્ણાદિગુણૈઃ પ્રલેપૈશ્ચેદ્દશૈર્ભોજનૈશ્ચ કષાયાદિગુણૈઃ શાન્તિં નયેત્|

Adhikarana paittike viShe virecanAdibhiH shamanam (67) · Śloka 67

પૈત્તિકં સ્રંસનૈઃ સેકપ્રદેહૈર્ભૃશશીતલૈઃ| કષાયતિક્તમધુરૈર્ઘૃતયુક્તૈશ્ચ ભોજનૈઃ||૬૭||

સ૦-પૈત્તિકં વિષં વિરેચનૈસ્તથાઽતિશીતલૈઃ સેકૈઃ પ્રલેપૈશ્ચ તથા ભોજનૈઃ કષાયતિક્તમધુરૈરાજ્યયુતૈશ્ચ શમયેત્|

Adhikarana vAtike viShe svAdvAdyAhArAdibhiH shamanam (68) · Śloka 68

વાતાત્મકં જયેત્સ્વાદુસ્નિગ્ધામ્લલવણાન્વિતૈઃ| સઘૃતૈર્ભોજનૈર્લેપૈસ્તથૈવ પિશિતાશનૈઃ||૬૮||

સ૦-વાતિકં મધુરાદિયુક્તૈઃ સસર્પિષ્કૈર્ભોજનૈર્લેપૈર્માંસભોજનૈશ્ચ જયેત્|

Adhikarana sarvaviSheShu sarvAvastheShu ghRutatulyaM bheShajaM nAsti visheShAt vAte~adhike (69-70) · Śloka 70

નાઘૃતં સ્રંસનં શસ્તં પ્રલેપો ભોજ્યમૌષધમ્| સર્વેષુ સર્વાવસ્થેષુ વિષેષુ ન ઘૃતોપમમ્||૬૯|| વિદ્યતે ભેષજં કિઞ્ચિદ્વિશેષાત્ પ્રબલેઽનિલે| |૭૦|

સ૦- વિષે સ્રંસનં-વિરેચનં, પ્રલેપો વા ભોજ્યમૌષધં વા નાઘૃતં શસ્તમ્| કિં તર્હિ ? સર્વમેવ તત્ સઘૃતં શસ્તમ્| સ૦- સર્વેષુ વિષેષુ સર્વાવસ્થેષુ ચ ઘૃતતુલ્યં નાન્યદૌષધં કિમપ્યસ્તિ| વિશેષેણ ચ વાતેઽતિરિક્તે|

Adhikarana kaphapittavAtagataviShANAM sAdhyAsAdhyatvam (35) · Śloka 35

| અયત્નાચ્છ્લેષ્મગં સાધ્યં, યત્નાત્ પિત્તાશયાશ્રયમ્||૭૦|| સુદુઃસાધ્યમસાધ્યં વા વાતાશયગતં વિષમ્| ૭૦ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીવદ્વાગ્ભટવિરચિ- તાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને વિષપ્રતિષેધો નામ પઞ્ચત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૫||

સ૦- કફગતં વિષમલ્પયત્નેન સાધ્યમ્| પિત્તાશયાશ્રયં યત્નેન સાધ્યમ્| વાતાશયાશ્રિતં સુષ્ઠુ દુઃખેન સાધ્યતેઽસાધ્યં વા સ્યાદિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટી- કાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને વિષપ્રતિષેધો નામ પઞ્ચત્રિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૩૫||