35. viṣapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana viShapratiShedhAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો વિષપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨|

Adhikarana viShayasya prAgutpattidarshanam (1-3) · Śloka 3

મથ્યમાને જલનિધાવમૃતાર્થં સુરાસુરૈઃ| જાતઃ પ્રાગમૃતોત્પત્તેઃ પુરુષો ઘોરદર્શનઃ||૧|| દીપ્તતેજાશ્ચતુર્દંષ્ટ્રો હરિકેશોઽનલેક્ષણઃ| જગદ્વિષણ્ણં તં દૃષ્ટ્વા તેનાસૌ વિષસંજ્ઞિતઃ||૨|| હુંકૃતો બ્રહ્મણા મૂર્તી તતઃ સ્થાવરજઙ્ગમે| સોઽધ્યતિષ્ઠન્નિજં રૂપમુજ્ઝિત્વા વઞ્ચનાત્મકમ્||૩||

Adhikarana sthAvaraM viShaM kandeShvativIryam (4) · Śloka 4

સ્થિરમત્યુલ્બણં વીર્યે યત્કન્દેષુ પ્રતિષ્ઠિતમ્| કાલકૂટેન્દ્રવત્સાખ્યશૃઙ્ગીહાલાહલાદિકમ્||૪||

Adhikarana ja~ggamaM viShaM sarpAdidaMShTrAsu dAruNam (5) · Śloka 5

સર્પલૂતાદિદંષ્ટ્રાસુ દારુણં જઙ્ગમં વિષમ્| |૫|

Adhikarana iti dviprakAramakRutrimaM viSham (5) · Śloka 5

| સ્થાવરં જઙ્ગમં ચેતિ વિષં પ્રોક્તમકૃત્રિમમ્||૫||

Adhikarana kRutrimaM tu garasaMj~jam kRutrimasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

કૃત્રિમં ગરસંજ્ઞં તુ ક્રિયતે વિવિધૌષધૈઃ| હન્તિ યોગવશેનાશુ ચિરાચ્ચિરતરાચ્ચ તત્||૬|| શોફપાણ્ડૂદરોન્માદદુર્નામાદીન્ કરોતિ વા| |૭|

Adhikarana viShasya guNA ekAdasha (7-8) · Śloka 8

અથ વિષગુણાન્નિર્દિશતિ | તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષવિશદં વ્યવાય્યાશુકરં લઘુ||૭|| વિકાષિ સૂક્ષ્મમવ્યક્તરસં વિષમપાકિ ચ| |૮|

Adhikarana viShamojoviparItaguNam ,viShaM nRuNAM sadyojIvitaharam (8-9) · Śloka 9

| ઓજસો વિપરીતં તત્ તીક્ષ્ણાદ્યૈરન્વિતં ગુણૈઃ||૮|| વાતપિત્તોત્તરં નૃણાં સદ્યો હરતિ જીવિતમ્| |૯|

Adhikarana tara hetuH (9-10) · Śloka 10

કુતઃ ? ઇત્યાહ | વિષં હિ દેહં સમ્પ્રાપ્ય પ્રાગ્ દૂષયતિ શોણિતમ્||૯|| કફપિત્તાનિલાંશ્ચાનુ સમં દોષાન્ સહાશયાન્| તતો હૃદયમાસ્થાય દેહોચ્છેદાય કલ્પતે||૧૦||

Adhikarana sthAvaraviShasya prathamavegasya lakShaNam (11) · Śloka 11

સ્થાવરસ્યોપયુક્તસ્ય વેગે પૂર્વે પ્રજાયતે| જિહ્વાયાઃ શ્યાવતા સ્તમ્ભો મૂર્ચ્છા ત્રાસઃ ક્લમો વમિઃ||૧૧||

Adhikarana sthAvaraviShasya dvitIyavegasya lakShaNam (12) · Śloka 12

દ્વિતીયે વેપથુઃ સ્વેદો દાહઃ કણ્ઠે ચ વેદના| વિષં ચામાશયં પ્રાપ્તં કુરુતે હૃદિ વેદનામ્||૧૨||

Adhikarana sthAvaraviShasya tRutIyavegasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

તાલુશોષસ્તૃતીયે તુ શૂલં ચામાશયે ભૃશમ્| દુર્બલે હરિતે શૂને જાયેતે ચાસ્ય લોચને||૧૩|| પક્વાશયગતે તોદહિધ્માકાસાન્ત્રકૂજનમ્| |૧૪|

Adhikarana sthAvaraviShasya caturthavegasya lakShaNam (14) · Śloka 14

| ચતુર્થે જાયતે વેગે શિરસશ્ચાતિગૌરવમ્||૧૪||

Adhikarana sthAvaraviShasya pa~jcamavegasya lakShaNam (15) · Śloka 15

કફપ્રસેકો વૈવર્ણ્યં પર્વભેદશ્ચ પઞ્ચમે| સર્વદોષપ્રકોપશ્ચ પક્વાધાને ચ વેદના||૧૫||

Adhikarana sthAvaraviShasya ShaShThavegasya lakShaNam (16) · Śloka 16

ષષ્ઠે સંજ્ઞાપ્રણાશશ્ચ સુભૃશં ચાતિસાર્યતે| |૧૬|

Adhikarana sthAvaraviShasya saptamavegasya lakShaNam (16) · Śloka 16

| સ્કન્ધપૃષ્ઠકટીભઙ્ગો ભવેન્મૃત્યુશ્ચ સપ્તમે||૧૬||

Adhikarana prathame viShavege vamanAdi (17) · Śloka 17

પ્રથમે વિષવેગે તુ વાન્તં શીતામ્બુસેચિતમ્| સર્પિર્મધુભ્યાં સંયુક્તમગદં પાયયેદ્ દ્રુતમ્||૧૭||

Adhikarana dvitIye viShavege vamanavirecanAdi (18) · Śloka 18

દ્વિતીયે પૂર્વવદ્વાન્તં વિરિક્તં ચાનુ પાયયેત્| |૧૮|

Adhikarana tRutIye viShavege agadapAnAdi (18) · Śloka 18

| તૃતીયેઽગદપાનં તુ હિતં નસ્યં તથાઽઞ્જનમ્||૧૮||

Adhikarana caturthe viShavege sasnehAgadapAnam (19) · Śloka 19

ચતુર્થે સ્નેહસંયુક્તમગદં પ્રતિયોજયેત્| |૧૯|

Adhikarana pa~jcame viShavege samadhukakvAthAdi yukto~agadaH (19) · Śloka 19

| પઞ્ચમે મધુકક્વાથમાક્ષિકાભ્યાં યુતં હિતમ્||૧૯||

Adhikarana ShaShThe viShavege atIsAravatsiddhiH (20) · Śloka 20

ષષ્ઠેઽતિસારવત્સિદ્ધિઃ| |૨૦|

Adhikarana saptame viShavege avapIDAdi (20) · Śloka 20

અવપીડસ્તુ સપ્તમે| મૂર્ધ્નિ કાકપદં કૃત્વા સાસૃગ્વા પિશિતં ક્ષિપેત્||૨૦||

Adhikarana vegAntare sarvaviShaghnI koshAtakyAdiyavAgUH (21-23) · Śloka 23

કોશાતક્યગ્નિકઃ પાઠા સૂર્યવલ્યમૃતાભયાઃ| શેલુઃ શિરીષઃ કિણીહી હરિદ્રે ક્ષૌદ્રસાહ્વયા||૨૧|| પુનર્નવે ત્રિકટુકં બૃહત્યૌ સારિવે બલા| એષાં યવાગૂં નિર્યુહે શીતાં સઘૃતમક્ષિકામ્||૨૨|| યુઞ્જ્યાદ્વેગાન્તરે સર્વવિષઘ્નીં કૃતકર્મણઃ| |૨૩|

Adhikarana vegAntare sarva madhUkAdiyavAgUH (23) · Śloka 23

| તદ્વન્મધૂકમધુકપદ્મકેસરચન્દનૈઃ||૨૩||

Adhikarana sarvaviSheShu candrodayo nAmAgadaH (24-32) · Śloka 32

અઞ્જનં તગરં કુષ્ઠં હરિતાલં મનઃશિલા| ફલાની ત્રિકટુ સ્પૃક્કા નાગપુષ્પં સકેસરમ્||૨૪|| હરેણુર્મધુકં માંસી રોચના કાકમાલિકા| શ્રીવેષ્ટકં સર્જરસઃ શતાહ્વા કુઙ્કુમં બલા||૨૫|| તમાલપત્રતાલીસભૂર્જોશીરનિશાદ્વયમ્| કન્યોપવાસિની સ્નાતા શુક્લવાસા મધુદ્રુતૈઃ||૨૬|| દ્વિજાનભ્યર્ચ્ય તૈઃ પુષ્યે કલ્પયેદગદોત્તમમ્| વૈદ્યશ્ચાત્ર તદા મન્ત્રં પ્રયતાત્મા પઠેદિમમ્||૨૭|| "નમઃ પુરુષસિંહાય નમો નારાયણાય ચ| યથાઽસૌ નાભિજાનાતિ રણે કૃષ્ણપરાજયમ્||૨૮|| એતેન સત્યવાક્યેન અગદો મે પ્રસિધ્યતુ| નમો વૈદૂર્યમાતે હુલુહુલુ રક્ષ માં સર્વવિષેભ્યઃ||૨૯|| ગૌરિ ગાન્ધારિ ચાણ્ડાલિ માતઙ્ગિ સ્વાહા| " પિષ્ટે ચ દ્વિતીયો મન્ત્રઃ "હરિમાયિ સ્વાહા||૩૦|| " અશેષવિષવેતાલગ્રહકાર્મણપાપ્મસુ| મરકવ્યાધિદુર્ભિક્ષયુદ્ધાશનિભયેષુ ચ||૩૧|| પાનનસ્યાઞ્જનાલેપમણિબન્ધાદિયોજિતઃ| એષ ચન્દ્રોદયો નામ શાન્તિસ્વસ્ત્યયનં પરમ્||૩૨|| |વાસવો વૃત્રમવધીત્સમાલિપ્તઃ કિલામુના| ]||૩૨||

Adhikarana dUShIviShasya lakShaNam dUShIviShArtasya lakShaNam (33-36) · Śloka 36

જીર્ણં વિષઘ્નૌષધિભિર્હતં વા દાવાગ્નિવાતાતપશોષિતં વા| સ્વભાવતો વા ન ગુણૈઃ સુયુક્તં દૂષિવિષાખ્યાં વિષમભ્યુપૈતિ||૩૩|| વીર્યાલ્પભાવાદવિભાવ્યમેતત્ કફાવૃતં વર્ષગણાનુબન્ધિ| તેનાર્દિતો ભિન્નપુરીષવર્ણો દુષ્ટાસ્રરોગી તૃડરોચકાર્તઃ||૩૪|| મૂર્ચ્છન્ વમન્ ગદ્ગદવાક્ વિમુહ્યન્ ભવેચ્ચ દૂષ્યોદરલિઙ્ગજુષ્ટઃ| આમાશયસ્થે કફવાતરોગી પક્વાશયસ્થેઽનિલપિત્તરોગી||૩૫|| ભવેન્નરો ધ્વસ્તશિરોરુહાઙ્ગો વિલૂનપક્ષઃ સ યથા વિહઙ્ગઃ| સ્થિતં રસાદિષ્વથવા વિચિત્રાન્ કરોતિ ધાતુપ્રભવાન્ વિકારાન્||૩૬||

Adhikarana dUShIviShasya niruktiH (37) · Śloka 37

પ્રાગ્વાતાજીર્ણશીતાભ્રદિવાસ્વપ્નાહિતાશનૈઃ| દુષ્ટં દૂષયતે ધાતૂનતો દૂષીવિષં સ્મૃતમ્||૩૭||

Adhikarana dUShIviShArte svedaH shodhanaM ca (38) · Śloka 38

દૂષીવિષાર્તં સુસ્વિન્નમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધિતમ્| દૂષીવિષારિમગધં લેહયેન્મધુનાઽઽપ્લુતમ્||૩૮||

Adhikarana dUShIviShArte dUShIviShArirnAmAgadaH (39-40) · Śloka 40

તમેવાહ પિપ્પલ્યો ધ્યામકં માંસી રોધ્રમેલા સુવર્ચિકા| કુટન્નટં નતં કુષ્ઠં યષ્ટી ચન્દનગૈરિકમ્||૩૯|| દૂષીવિષારિર્નામ્નાઽયં ન ચાન્યત્રાપિ વાર્યતે| |૪૦|

Adhikarana viShaliptashastraviddhasya lakShaNam (40-44) · Śloka 44

| વિષદિગ્ધેન વિદ્ધસ્તુ પ્રતામ્યતિ મુહુર્મુહુઃ||૪૦|| વિવર્ણભાવં ભજતે વિષાદં ચાશુ ગચ્છતિ| કીટૈરિવાવૃતં ચાસ્ય ગાત્રં ચિમિચિમાયતે||૪૧|| શ્રોણિપૃષ્ઠશિરઃસ્કન્ધસન્ધયઃ સ્યુઃ સવેદનાઃ| કૃષ્ણદુષ્ટાસ્રવિસ્રાવી તૃણ્મૂર્ચ્છાજ્વરદાહવાન્||૪૨|| દૃષ્ટિકાલુષ્યવમથુશ્વાસકાસકરઃ ક્ષણાત્| આરક્તપીતપર્યન્તઃ શ્યાવમધ્યોઽતિરુગ્વ્રણઃ||૪૩|| શૂયતે પચ્યતે સદ્યો ગત્વા માંસં ચ કૃષ્ણતામ્| પ્રક્લિન્નં શીર્યતેઽભીક્ષ્ણં સપિચ્છિલપરિસ્રવમ્||૪૪||

Adhikarana viShashastraviddhe hRudayAvaraNam, shalyAharaNapUrvakovraNadAhaH, muShkakAdikShAreNa pratisAraNam, shukanAsAdibhirlepaH (45-47) · Śloka 47

કુર્યાદમર્મવિદ્ધસ્ય હૃદયાવરણં દ્રુતમ્| શલ્યમાકૃષ્ય તપ્તેન લોહેનાનુ દહેદ્ વ્રણમ્||૪૫|| અથવા મુષ્કકશ્વેતાસોમત્વક્તામ્રવલ્લિતઃ| શિરીષાદ્ ગૃધ્રનખ્યાશ્ચ ક્ષારેણ પ્રતિસારયેત્||૪૬|| શુકનાસાપ્રતિવિષાવ્યાઘ્રીમૂલૈશ્ચ લેપયેત્| |૪૭|

Adhikarana viSha kITadaShTacikitsA ca (47) · Śloka 47

| કીટદષ્ટચિકિત્સાં ચ કુર્યાત્તસ્ય યથાર્હતઃ||૪૭||

Adhikarana viSha vraNe pUtimAMse pittavisarpavatkriyA (48) · Śloka 48

વ્રણે તુ પૂતિપિશિતે ક્રિયા પિત્તવિસર્પવત્| |૪૮|

Adhikarana garaviShadAyakAH (48-49) · Śloka 49

| સૌભાગ્યાર્થં સ્ત્રિયો ભર્ત્રે રાજ્ઞે વાઽરાતિચોદિતાઃ||૪૮|| ગરમાહારસમ્પૃક્તં યચ્છન્ત્યાસન્નવર્તિનઃ| |૪૯|

Adhikarana garasya lakShaNam (49-50) · Śloka 50

| નાનાપ્રાણ્યઙ્ગશમલવિરુદ્ધૌષધિભસ્મનામ્||૪૯|| વિષાણાં ચાલ્પવીર્યાણાં યોગો ગર ઇતિ સ્મૃતઃ| |૫૦|

Adhikarana garArtasya lakShaNam (50-54) · Śloka 54

| તેન પાણ્ડુઃ કૃશોઽલ્પાગ્નિઃ કાસશ્વાસજ્વરાર્દિતઃ||૫૦|| વાયુના પ્રતિલોમેન સ્વપ્નચિન્તાપરાયણઃ| મહોદરયકૃત્પ્લીહી દીનવાગ્દુર્બલોઽલસઃ||૫૧|| શોફવાન્ સતતાધ્માતઃ શુષ્કપાદકરઃ ક્ષયી| સ્વપ્ને ગોમાયુમાર્જારનકુલવ્યાલવાનરાન્||૫૨|| પ્રાયઃ પશ્યતિ શુષ્કાંશ્ચ વનસ્પતિજલાશયાન્| મન્યતે કૃષ્ણમાત્માનં ગૌરો, ગોરં ચ કાલકઃ||૫૩|| વિકર્ણનાસાનયનં પશ્યેત્તદ્વિહતેન્દ્રિયઃ| |૫૪|

Adhikarana garArtasya cikitsitAbhAve sadyo nAshaH (54-55) · Śloka 55

| એતૈરન્યૈશ્ચ બહુભિઃ ક્લિષ્ટો ઘોરૈરુપદ્રવૈઃ||૫૪|| ગરાર્તો નાશમાપ્નોતિ કશ્ચિત્સદ્યોઽચિકિત્સિતઃ| |૫૫|

Adhikarana garArte vamanaM pathyapAnabhojanaM suvarNashIlanaM ca (55-56) · Śloka 56

| ગરાર્તો વાન્તવાન્ ભુક્ત્વા તત્પથ્યં પાનભોજનમ્||૫૫|| શુદ્ધહૃચ્છીલયેદ્ધેમ સૂત્રસ્થાનવિધેઃ સ્મરન્| |૫૬|

Adhikarana garArte tApyasuvarNalehaH (56-57) · Śloka 57

| શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુક્તં ચૂર્ણં તાપ્યસુવર્ણયોઃ||૫૬|| લેહઃ પ્રશમયત્યુગ્રં સર્વયોગકૃતં વિષમ્| |૫૭|

Adhikarana garArte hatAgnau mUrvAdicUrNam (57-58) · Śloka 58

| મૂર્વામૃતાનતકણાપટોલીચવ્યચિત્રકાન્||૫૭|| વચામુસ્તવિડઙ્ગાનિ તક્રકોષ્ણામ્બુમસ્તુભિઃ| પિબેદ્રસેન વાઽમ્લેન ગરોપહતપાવકઃ||૫૮||

Adhikarana garArte pArAvatAmiShAdishRutaM jalam (59) · Śloka 59

પારાવતામિષશઠીપુષ્કરાહ્વશૃતં હિમમ્| ગરતૃષ્ણારુજાકાસશ્વાસહિધ્માજ્વરાપહમ્||૫૯||

Adhikarana viShasa~gkaTasya lakShaNam (60) · Śloka 60

વિષપ્રકૃતિકાલાન્નદોષદૂષ્યાદિસઙ્ગમે| વિષસઙ્કટમુદ્દિષ્ટં શતસ્યૈકોઽત્ર જીવતિ||૬૦||

Adhikarana viShavRuddhihetavaH kShudhAdayaH (61-63) · Śloka 63

ક્ષુત્તૃષ્ણાઘર્મદૌર્બલ્યક્રોધશોકભયશ્રમૈઃ| અજીર્ણવર્ચોદ્રવતાપિત્તમારુતવૃદ્ધિભિઃ||૬૧|| તિલપુષ્પફલાઘ્રાણભૂબાષ્પઘનગર્જિતૈઃ| હસ્તિમૂષિકવાદિત્રનિઃસ્વનૈર્વિષસઙ્કટૈઃ||૬૨|| પુરોવાતોત્પલામોદમદનૈર્વર્ધતે વિષમ્| |૬૩|

Adhikarana varShAsu viShavRuddheH kAraNam,sharadi viShasya mandavIryatve hetuH (63-64) · Śloka 64

| વર્ષાસુ ચામ્બુયોનિત્વાત્સંક્લેદં ગુડવદ્ગતમ્||૬૩|| વિસર્પતિ ઘનાપાયે, તદગસ્ત્યો હિનસ્તિ ચ| પ્રયાતિ મન્દવીર્યત્વં વિષં તસ્માદ્ધનાત્યયે||૬૪||

Adhikarana iti prakRutyAdyAlocya karmAcaraNam (65) · Śloka 65

ઇતિ પ્રકૃતિસાત્મ્યર્તુસ્થાનવેગબલાબલમ્| અલોચ્ય નિપુણં બુદ્ધ્યા કર્માનન્તરમાચરેત્||૬૫||

Adhikarana shlaiShmike viShe vamanAdibhiH shamanam (66) · Śloka 66

શ્લૈષ્મિકં વમનૈરુષ્ણરૂક્ષતીક્ષ્ણૈઃ પ્રલેપનૈઃ| કષાયકટુતિક્તૈશ્ચ ભોજનૈઃ શમયેદ્વિષમ્||૬૬||

Adhikarana paittike viShe virecanAdibhiH shamanam (67) · Śloka 67

પૈત્તિકં સ્રંસનૈઃ સેકપ્રદેહૈર્ભૃશશીતલૈઃ| કષાયતિક્તમધુરૈર્ઘૃતયુક્તૈશ્ચ ભોજનૈઃ||૬૭||

Adhikarana vAtike viShe svAdvAdyAhArAdibhiH shamanam (68) · Śloka 68

વાતાત્મકં જયેત્સ્વાદુસ્નિગ્ધામ્લલવણાન્વિતૈઃ| સઘૃતૈર્ભોજનૈર્લેપૈસ્તથૈવ પિશિતાશનૈઃ||૬૮||

Adhikarana sarvaviSheShu sarvAvastheShu ghRutatulyaM bheShajaM nAsti visheShAt vAte~adhike (69-70) · Śloka 70

નાઘૃતં સ્રંસનં શસ્તં પ્રલેપો ભોજ્યમૌષધમ્| સર્વેષુ સર્વાવસ્થેષુ વિષેષુ ન ઘૃતોપમમ્||૬૯|| વિદ્યતે ભેષજં કિઞ્ચિદ્વિશેષાત્ પ્રબલેઽનિલે| |૭૦|

Adhikarana kaphapittavAtagataviShANAM sAdhyAsAdhyatvam (35) · Śloka 35

| અયત્નાચ્છ્લેષ્મગં સાધ્યં, યત્નાત્ પિત્તાશયાશ્રયમ્||૭૦|| સુદુઃસાધ્યમસાધ્યં વા વાતાશયગતં વિષમ્| ૭૦ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીવદ્વાગ્ભટવિરચિ- તાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને વિષપ્રતિષેધો નામ પઞ્ચત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૫||