35. viṣapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അധുനാ വിഷതന്ത്രമുച്യതേ, സദ്യഃപ്രാണഹാരിത്വേന തുല്യസാധര്മ്യാത്|

Adhikarana viShapratiShedhAdhyAyaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ വിഷപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)|൨|

തത്ര വിഷസ്യ പ്രാഗുത്പത്തിദര്ശനാര്ഥമാഹ-

Adhikarana viShayasya prAgutpattidarshanam (1-3) · Śloka 3

മഥ്യമാനേ ജലനിധാവമൃതാര്ഥം സുരാസുരൈഃ| ജാതഃ പ്രാഗമൃതോത്പത്തേഃ പുരുഷോ ഘോരദര്ശനഃ||൧|| ദീപ്തതേജാശ്ചതുര്ദംഷ്ട്രോ ഹരികേശോऽനലേക്ഷണഃ| ജഗദ്വിഷണ്ണം തം ദൃഷ്ട്വാ തേനാസൌ വിഷസംജ്ഞിതഃ||൨|| ഹുംകൃതോ ബ്രഹ്മണാ മൂര്തീ തതഃ സ്ഥാവരജങ്ഗമേ| സോऽധ്യതിഷ്ഠന്നിജം രൂപമുജ്ഝിത്വാ വഞ്ചനാത്മകമ്||൩||

സ൦- സമുദ്രേ സുരാസുരൈരമൃതാര്ഥം വിലോഡ്യമാനേऽമൃതോത്പത്തേഃ പൂര്വം പുരുഷോ ദാരുണദൃഷ്ടിഃ സമിദ്ധധാമാ ചതുര്ദംഷ്ട്രോ ഹരിവര്ണകചോ ദഹനതുല്യനേത്രോ ജാതഃ| തം പുരുഷം ദൃഷ്ട്വാ ഭുവനം വിഷാദം ഗതമ്| അത ഏവാസൌ ജഗദ്വിഷദനാത് വിഷസംജ്ഞഃ| ബ്രഹ്മണ ഹുംകൃതസ്തു സന്നസൌ വഞ്ചനസ്വഭാവം സ്വം രൂപം ഹിത്വാ സ്ഥാവരജങ്ഗമാഖ്യേ മൂര്തീ അധിതസ്ഥൌ| പുരുഷരുപീ തിഷ്ഠേദസൌ തതോ ബ്രഹ്മാ ശാപം ദദ്യാത്|

Adhikarana sthAvaraM viShaM kandeShvativIryam (4) · Śloka 4

സ്ഥിരമത്യുല്ബണം വീര്യേ യത്കന്ദേഷു പ്രതിഷ്ഠിതമ്| കാലകൂടേന്ദ്രവത്സാഖ്യശൃങ്ഗീഹാലാഹലാദികമ്||൪||

സ൦-യദ്വിഷം സ്ഥിരം-സ്ഥാവരം, കന്ദേഷു പ്രതിഷ്ഠിതം വീര്യേ അത്യുല്ബണം തത് കാലകൂടാദിഭേദഭിന്നമ്| ഫലാദിഷ്വപി തദ് ഭവതി, കിന്തു കന്ദേ വീര്യാതികൃത്| ആദിശബ്ദേന സങ്ഗ്രഹോക്താ ഭേദാ ഗൃഹ്യന്തേ| യഥാ (സം.ഉ. അ. ൪൦)-"കാലകൂടം വത്സനാഭം സാക്തുകം വാലകം കര്ദമകം വൈരാടം മുസ്തകം ശൃങ്ഗീ പുണ്ഡരീകം മഹാവിഷം ഹാലാഹലം മര്കടകം കര്കടം കാശപുഷ്പകമിന്ദ്രായുധം തഥാ തൈലമ്|" ഇതി (ത്യാദി) ഭേദാഃ പ്രകീര്തിതാഃ| ഏഷാം തു ലക്ഷണം തത്രോക്തമ്| തദഹി വിസ്തരതരഗ്രന്ഥശങ്കയാ നോക്തമ്|

Adhikarana ja~ggamaM viShaM sarpAdidaMShTrAsu dAruNam (5) · Śloka 5

സര്പലൂതാദിദംഷ്ട്രാസു ദാരുണം ജങ്ഗമം വിഷമ്| |൫|

സ൦- സര്പാദിദംഷ്ട്രാസു തു യദ്വ്യവസ്ഥിതം തജ്ജങ്ഗമമ്| തച്ച ദാരുണമ്| ദംഷ്ട്രേത്യുപലക്ഷണാര്ഥമ്, നഖവിഷാണമൂത്രാദീനാമപി പുരോ വിഷത്വേന വക്ഷ്യമാണത്വാത്|

Adhikarana iti dviprakAramakRutrimaM viSham (5) · Śloka 5

| സ്ഥാവരം ജങ്ഗമം ചേതി വിഷം പ്രോക്തമകൃത്രിമമ്||൫||

സ൦-സ്ഥാവരം ജങ്ഗമം ചേതി ദ്വിപ്രകാരം വിഷമകൃത്രിമമ്|

Adhikarana kRutrimaM tu garasaMj~jam kRutrimasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

കൃത്രിമം ഗരസംജ്ഞം തു ക്രിയതേ വിവിധൌഷധൈഃ| ഹന്തി യോഗവശേനാശു ചിരാച്ചിരതരാച്ച തത്||൬|| ശോഫപാണ്ഡൂദരോന്മാദദുര്നാമാദീന് കരോതി വാ| |൭|

സ൦- ഗരസംജ്ഞം തു കൃത്രിമമ്| യസ്മാത്തത് ക്രിയതേ| അത ഏവ വിവിധാനി വക്ഷ്യമാണാന്യൌഷധാനി യസ്മിംസ്തദേവമ്| തച്ച യോഗവശാച്ഛീഘ്രം ഹന്തി| തഥാ വിവിധയോഗവശാച്ചിരാച്ചിരം ഹന്തി| ശോഫാദീംശ്ച വിധത്തേ|

Adhikarana viShasya guNA ekAdasha (7-8) · Śloka 8

അഥ വിഷഗുണാന്നിര്ദിശതി | തീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷവിശദം വ്യവായ്യാശുകരം ലഘു||൭|| വികാഷി സൂക്ഷ്മമവ്യക്തരസം വിഷമപാകി ച| |൮|

സ൦- തത്സര്വം വിഷം തീക്ഷ്ണാദിഗുണം സ്യാത്| ഗുണനിര്ദേശനാദസ്യ രൌക്ഷ്യാദ്വാതമുഷ്ണത്വാത് പിത്തം കരോതീതി ജ്ഞാപ്യതേ| നനു, രൌക്ഷ്യാദിഭിര്ഗുണൈര്വായോഃ കോപോ ന യുജ്യതേ, രൌക്ഷ്യാദീനാം ഗുണത്വാദ്വായോശ്ച ദ്രവ്യത്വാത്| ബ്രൂമഃ| വായോര്യേ രൌക്ഷ്യാദയോ ഗുണാസ്തേഷാമേവ വിഷസ്ഥൈ രൌക്ഷ്യാദിഭിര്ഗുണൈര്വൃദ്ധിഃ ക്രിയതേ| തേ ച വായോരാത്മഭൂതാഃ, തന്നാശേ വായോര്നാശഃ സ്യാത്, യഥാ തന്തുനാശേ പടനാശഃ| തസ്മാദ്യുക്തഃ പവനസ്യ രൌക്ഷ്യാദിഭിര്ഗുണൈഃ പ്രകോപഃ| ഏവം പിത്തേऽപി യോജ്യമ്| കട്വമ്ലാദികഥനേऽപി വിഷസ്യാവ്യക്തരസത്വമ്, അനേകരസസമ്ഭവാദേകസ്യാപി ച വ്യക്തസ്യാനുപലബ്ധേഃ| വ്യവായിത്വം ചാസ്യ ദ്രാഗേവാഖിലകായസ്യ വ്യാപ്തേഃ| തഥാ അപാകി,-വിഷസ്യ ഹി മന്ത്രതന്ത്രാഭ്യാമന്തരേണ പാകാഭാവാത്, പക്വേऽപ്യന്നേ വിഷസ്യാപക്വസ്യേവോപലബ്ധേഃ| അത ഏവ ശമിതമപി കിഞ്ചിത്കാരണം പ്രാപ്യ പുനഃ കുപ്യതി|

Adhikarana viShamojoviparItaguNam ,viShaM nRuNAM sadyojIvitaharam (8-9) · Śloka 9

| ഓജസോ വിപരീതം തത് തീക്ഷ്ണാദ്യൈരന്വിതം ഗുണൈഃ||൮|| വാതപിത്തോത്തരം നൃണാം സദ്യോ ഹരതി ജീവിതമ്| |൯|

സം-തഥാ വിഷമോജസോ വിപരീതം തീക്ഷ്ണാദിഭിര്ദശഭിര്ഗുണൈര്യുക്തമ്| തീക്ഷ്ണാദ്യൈരന്വിതമിതി ഹേതൌ പ്രഥമാ| തീക്ഷ്ണാദിഗുണയുക്തത്വാദോജസോ വിപരീതമിത്യര്ഥഃ| തഥാ വാതപിത്തോതരം നരാണാം ദ്രാഗേവ ജീവിതം ഹരതി|

Adhikarana tara hetuH (9-10) · Śloka 10

കുതഃ ? ഇത്യാഹ | വിഷം ഹി ദേഹം സമ്പ്രാപ്യ പ്രാഗ് ദൂഷയതി ശോണിതമ്||൯|| കഫപിത്താനിലാംശ്ചാനു സമം ദോഷാന് സഹാശയാന്| തതോ ഹൃദയമാസ്ഥായ ദേഹോച്ഛേദായ കല്പതേ||൧൦||

സ൦- യസ്മാദ്വിഷം ശരീരം പ്രാപ്യ പൂര്വം രക്തം സര്വശരീരഗതം ദൂഷയതി, പശ്ചാത് കഫപിത്തവാതാനാശയസഹിതാന് ദൂഷയതി| അനന്തരം കഫാദിഭിഃ സമമേവ ഹൃദയമാശ്രിത്യ ശരിരനാശായ സമ്പദ്യതേ| നനു, വിഷസ്യ തീക്ഷ്ണാദിഭിര്ഗുണൈര്യുഗപത് ത്രിദോഷകോപിത്വാദ്രക്തകോപിത്വാച്ച പൂര്വം ശോണിതം ദൂഷയതി പശ്ചാത്രീന് ദോഷാനിതി യദുക്തം തദയുക്തിമദിവ ദൃശ്യതേ| അത്ര ഭണാമഃ വിഷപ്രഭാവേണ രക്തമാകൃഷ്ടം പൂര്വം സഹ തേന സംയുക്തം വിഷേണ ദൂഷ്യതേ, തതോ യുഗപദേവ ദോഷത്രയകോപഃ, തതോ ദോഷൈഃ ശോണിതേന സഹ ഹൃദയം വ്യാപ്യ സര്വസ്രോതാംസി ബദ്ധ്വാ ദേഹോച്ഛേദായ പ്രവര്തത ഇതി ന കിഞ്ചിദത്രാനുപപന്നമ്|

Adhikarana sthAvaraviShasya prathamavegasya lakShaNam (11) · Śloka 11

സ്ഥാവരസ്യോപയുക്തസ്യ വേഗേ പൂര്വേ പ്രജായതേ| ജിഹ്വായാഃ ശ്യാവതാ സ്തമ്ഭോ മൂര്ച്ഛാ ത്രാസഃ ക്ലമോ വമിഃ||൧൧||

സ൦-സ്ഥാവരസ്യ വിഷസ്യോപയുക്തസ്യ പ്രഥമേ വേഗേ രസനാശ്യാവതാദി ജായതേ|

Adhikarana sthAvaraviShasya dvitIyavegasya lakShaNam (12) · Śloka 12

ദ്വിതീയേ വേപഥുഃ സ്വേദോ ദാഹഃ കണ്ഠേ ച വേദനാ| വിഷം ചാമാശയം പ്രാപ്തം കുരുതേ ഹൃദി വേദനാമ്||൧൨||

സ൦- ദ്വിതീയേ വേഗേ വേപഥ്വാദയഃ| വിഷം ചാമാശയം പ്രാപ്തം ഹൃദയേ വേദനാം വിധത്തേ|

Adhikarana sthAvaraviShasya tRutIyavegasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

താലുശോഷസ്തൃതീയേ തു ശൂലം ചാമാശയേ ഭൃശമ്| ദുര്ബലേ ഹരിതേ ശൂനേ ജായേതേ ചാസ്യ ലോചനേ||൧൩|| പക്വാശയഗതേ തോദഹിധ്മാകാസാന്ത്രകൂജനമ്| |൧൪|

സ൦- തൃതീയേ ച വേഗേ താലുശോഷഃ ആമാശയേऽതിരുജാ സ്യാത്| നേത്രേ ചാസ്യ ദുര്ബലാദിഗുണേ ഭവതഃ| പക്വാശയഗതേ തോദാദയഃ സ്യുഃ|

Adhikarana sthAvaraviShasya caturthavegasya lakShaNam (14) · Śloka 14

| ചതുര്ഥേ ജായതേ വേഗേ ശിരസശ്ചാതിഗൌരവമ്||൧൪||

സ൦- ചതുര്ഥേ വേഗേ മൂര്ധ്നോऽതിഗുരുത്വം ജായതേ| ചശബ്ദാത് പൂര്വോക്താ രസനാശയാവതാദയഃ സ്യുഃ| ഏവമഗ്രേऽപി ചശബ്ദാര്ഥോ ബോധ്യഃ|

Adhikarana sthAvaraviShasya pa~jcamavegasya lakShaNam (15) · Śloka 15

കഫപ്രസേകോ വൈവര്ണ്യം പര്വഭേദശ്ച പഞ്ചമേ| സര്വദോഷപ്രകോപശ്ച പക്വാധാനേ ച വേദനാ||൧൫||

സ൦- പഞ്ചമേ വേഗേ കഫപ്രസേകാദിഃ| സര്വദോഷാണാം പ്രകോപഃ| പൂര്വോക്താശ്ച| പക്വാശയേ വ്യഥാ ച|

Adhikarana sthAvaraviShasya ShaShThavegasya lakShaNam (16) · Śloka 16

ഷഷ്ഠേ സംജ്ഞാപ്രണാശശ്ച സുഭൃശം ചാതിസാര്യതേ| |൧൬|

സ൦- ഷഷ്ഠേ വേഗേ ചേതനായാഃ പ്രണാശോऽതിശയേനാതിസാരശ്ച|

Adhikarana sthAvaraviShasya saptamavegasya lakShaNam (16) · Śloka 16

| സ്കന്ധപൃഷ്ഠകടീഭങ്ഗോ ഭവേന്മൃത്യുശ്ച സപ്തമേ||൧൬||

സ൦- സപ്തമേ സ്കന്ധാദിഭങ്ഗഃ, സപ്താനാം ധാതൂനാം ദൂഷണാന്മൃത്യുശ്ച സ്യാത്|

Adhikarana prathame viShavege vamanAdi (17) · Śloka 17

പ്രഥമേ വിഷവേഗേ തു വാന്തം ശീതാമ്ബുസേചിതമ്| സര്പിര്മധുഭ്യാം സംയുക്തമഗദം പായയേദ് ദ്രുതമ്||൧൭||

സ൦- പ്രഥമേ വിഷവേഗേ തു കൃതവമനം ശിശിരജലസേചിതം ശീഘ്രമേവാഗദം സഘൃതമാക്ഷികം പായയേത്|

Adhikarana dvitIye viShavege vamanavirecanAdi (18) · Śloka 18

ദ്വിതീയേ പൂര്വവദ്വാന്തം വിരിക്തം ചാനു പായയേത്| |൧൮|

സ൦- ദ്വിതീയേ വിഷവേഗേ പൂര്വവത്-ശീതാമ്ബുസേചിതം, വാന്തം വിരിക്തം ചാനു-പശ്ചാത്, അഗദം പായയേത്|

Adhikarana tRutIye viShavege agadapAnAdi (18) · Śloka 18

| തൃതീയേऽഗദപാനം തു ഹിതം നസ്യം തഥാऽഞ്ജനമ്||൧൮||

സ൦- തൃതീയേ വേഗേऽഗദപാനം നസ്യമഞ്ജനം ച ഹിതമ്|

Adhikarana caturthe viShavege sasnehAgadapAnam (19) · Śloka 19

ചതുര്ഥേ സ്നേഹസംയുക്തമഗദം പ്രതിയോജയേത്| |൧൯|

സ൦- ചതുര്ഥേ വേഗേ സ്നേഹസംയുതമഗദം പ്രതിയോജയേത്|

Adhikarana pa~jcame viShavege samadhukakvAthAdi yukto~agadaH (19) · Śloka 19

| പഞ്ചമേ മധുകക്വാഥമാക്ഷികാഭ്യാം യുതം ഹിതമ്||൧൯||

സ൦- പഞ്ചമേ വേഗേ മധുയഷ്ടികാക്വാഥമാക്ഷികാഭ്യാം യുക്തമഗദം ഹിതമ്|

Adhikarana ShaShThe viShavege atIsAravatsiddhiH (20) · Śloka 20

ഷഷ്ഠേऽതിസാരവത്സിദ്ധിഃ| |൨൦|

സ൦- ഷഷ്ഠേ വേഗേऽതിസാരതുല്യാ ചികിത്സാ|

Adhikarana saptame viShavege avapIDAdi (20) · Śloka 20

അവപീഡസ്തു സപ്തമേ| മൂര്ധ്നി കാകപദം കൃത്വാ സാസൃഗ്വാ പിശിതം ക്ഷിപേത്||൨൦||

സ൦- സപ്തമേ വേഗേऽവപീഡോ-രോഗാനുത്പാദനീയോക്തോ (ഹൃ.സൂ. അ. ൪/൬), ദേയഃ| അഥവാ മസ്തകേ കാകപദം കൃത്വാ സരക്തം പിശിതം ന്യസേത്|

Adhikarana vegAntare sarvaviShaghnI koshAtakyAdiyavAgUH (21-23) · Śloka 23

കോശാതക്യഗ്നികഃ പാഠാ സൂര്യവല്യമൃതാഭയാഃ| ശേലുഃ ശിരീഷഃ കിണീഹീ ഹരിദ്രേ ക്ഷൌദ്രസാഹ്വയാ||൨൧|| പുനര്നവേ ത്രികടുകം ബൃഹത്യൌ സാരിവേ ബലാ| ഏഷാം യവാഗൂം നിര്യുഹേ ശീതാം സഘൃതമക്ഷികാമ്||൨൨|| യുഞ്ജ്യാദ്വേഗാന്തരേ സര്വവിഷഘ്നീം കൃതകര്മണഃ| |൨൩|

സ൦- കോശാതക്യാദീനാം ക്വാഥേ യവാഗൂം സിദ്ധാം ശീതാം സസര്പിഷ്കമാക്ഷികാം യുഞ്ജയാത്| സൂര്യവല്ലീ-കരവീരകാകാരപുഷ്പീ| ക്ഷൌദ്രസാഹ്വയം-വടമാക്ഷികമ്| വേഗാന്തരേ-വേഗമധ്യേ, സര്വവിഷഘ്നീമ്| കൃതം കര്മ യസ്യ തസ്യൈവം കാര്യമ്|

Adhikarana vegAntare sarva madhUkAdiyavAgUH (23) · Śloka 23

| തദ്വന്മധൂകമധുകപദ്മകേസരചന്ദനൈഃ||൨൩||

സ൦- മധൂകാദിക്വാഥേ പേയാം ശീതാം സഘൃതമാക്ഷികാം യുഞ്ജ്യാത്|

Adhikarana sarvaviSheShu candrodayo nAmAgadaH (24-32) · Śloka 32

അഞ്ജനം തഗരം കുഷ്ഠം ഹരിതാലം മനഃശിലാ| ഫലാനീ ത്രികടു സ്പൃക്കാ നാഗപുഷ്പം സകേസരമ്||൨൪|| ഹരേണുര്മധുകം മാംസീ രോചനാ കാകമാലികാ| ശ്രീവേഷ്ടകം സര്ജരസഃ ശതാഹ്വാ കുങ്കുമം ബലാ||൨൫|| തമാലപത്രതാലീസഭൂര്ജോശീരനിശാദ്വയമ്| കന്യോപവാസിനീ സ്നാതാ ശുക്ലവാസാ മധുദ്രുതൈഃ||൨൬|| ദ്വിജാനഭ്യര്ച്യ തൈഃ പുഷ്യേ കല്പയേദഗദോത്തമമ്| വൈദ്യശ്ചാത്ര തദാ മന്ത്രം പ്രയതാത്മാ പഠേദിമമ്||൨൭|| "നമഃ പുരുഷസിംഹായ നമോ നാരായണായ ച| യഥാऽസൌ നാഭിജാനാതി രണേ കൃഷ്ണപരാജയമ്||൨൮|| ഏതേന സത്യവാക്യേന അഗദോ മേ പ്രസിധ്യതു| നമോ വൈദൂര്യമാതേ ഹുലുഹുലു രക്ഷ മാം സര്വവിഷേഭ്യഃ||൨൯|| ഗൌരി ഗാന്ധാരി ചാണ്ഡാലി മാതങ്ഗി സ്വാഹാ| " പിഷ്ടേ ച ദ്വിതീയോ മന്ത്രഃ "ഹരിമായി സ്വാഹാ||൩൦|| " അശേഷവിഷവേതാലഗ്രഹകാര്മണപാപ്മസു| മരകവ്യാധിദുര്ഭിക്ഷയുദ്ധാശനിഭയേഷു ച||൩൧|| പാനനസ്യാഞ്ജനാലേപമണിബന്ധാദിയോജിതഃ| ഏഷ ചന്ദ്രോദയോ നാമ ശാന്തിസ്വസ്ത്യയനം പരമ്||൩൨|| |വാസവോ വൃത്രമവധീത്സമാലിപ്തഃ കിലാമുനാ| ]||൩൨||

സ൦- അഞ്ജനാദീനി ദ്രവ്യാണി| കന്യാ കൃതോപവാസാ സ്നാതാശുക്ലവസ്ത്രാ തൈഃ-പൂര്വോക്തൈര്ദ്രവ്യൈഃ, മാക്ഷികസിക്തൈഃ പുഷ്യനക്ഷത്രേ വിപ്രാന് പൂജയിത്വാऽനന്തരമഗദവരമിമം കല്പയേത്| വൈദ്യശ്ച സമീപസ്ഥോ മന്ത്രം നമ ഇത്യാദികം പഠേത്| പിഷ്ടേ ചാഗദേ ദ്വിതീയോ മന്ത്രോ ഹരിമായ്യാദികോऽത്ര യോജ്യഃ| നിഖിലേഷു വിഷാദിഷു പാനാദിമണിബന്ധാദി യോജിതോऽയം ചന്ദ്രോദയോ നാമാഗദഃ പരം ശാന്തം(ന്തി) സ്വസ്ത്യയനമ്|

Adhikarana dUShIviShasya lakShaNam dUShIviShArtasya lakShaNam (33-36) · Śloka 36

ജീര്ണം വിഷഘ്നൌഷധിഭിര്ഹതം വാ ദാവാഗ്നിവാതാതപശോഷിതം വാ| സ്വഭാവതോ വാ ന ഗുണൈഃ സുയുക്തം ദൂഷിവിഷാഖ്യാം വിഷമഭ്യുപൈതി||൩൩|| വീര്യാല്പഭാവാദവിഭാവ്യമേതത് കഫാവൃതം വര്ഷഗണാനുബന്ധി| തേനാര്ദിതോ ഭിന്നപുരീഷവര്ണോ ദുഷ്ടാസ്രരോഗീ തൃഡരോചകാര്തഃ||൩൪|| മൂര്ച്ഛന് വമന് ഗദ്ഗദവാക് വിമുഹ്യന് ഭവേച്ച ദൂഷ്യോദരലിങ്ഗജുഷ്ടഃ| ആമാശയസ്ഥേ കഫവാതരോഗീ പക്വാശയസ്ഥേऽനിലപിത്തരോഗീ||൩൫|| ഭവേന്നരോ ധ്വസ്തശിരോരുഹാങ്ഗോ വിലൂനപക്ഷഃ സ യഥാ വിഹങ്ഗഃ| സ്ഥിതം രസാദിഷ്വഥവാ വിചിത്രാന് കരോതി ധാതുപ്രഭവാന് വികാരാന്||൩൬||

സ൦- യദ്വിഷം പുരാണം, വിഷഘ്നൌഷധിഭിര്വാ ഹതവീര്യം, യദ്വാ ദാവാഗ്നീത്യാദിഭിഃ ശോഷിതം, സ്വഭവേനൈവ വാ ഗുണൈര്ന സുഷ്ഠു യുക്തം, തദ് ദൂഷീവിഷസംജ്ഞാമുപൈതി| തഥാ വീര്യസ്യാല്പത്വാദേതദവിഭാവ്യം-അലക്ഷ്യമ്| തഥാ കഫേനാവൃതം വര്ഷവൃന്ദം ച തത്സ്ഥായി| തേന-ദൂഷീവിഷേണ, പീഡിതോ ഭിന്നപുരീഷവര്ണാദികഃ സ്യാത്| തഥാ മൂര്ച്ഛാം ഗച്ഛന് വമന്നസ്ഫുടവാക് തഥാ വിമുഹ്യന് തഥാ ദൂഷ്യേനോപലക്ഷിത ഉദരേ യാനി ലിങ്ഗാനി (ഹൃംഇ. അ. ൧൨/൨൦), തൈഃ സേവിതശ്ച ഭവേത്| ആമാശയസ്ഥേ ദൂഷീവിഷേ കഫവാതരോഗീ സ്യാത് പക്വാശയസ്ഥേ ദൂഷീവിഷേऽനിലപിത്തരോഗീ സ്യാത്| ഉപജാതയഃ| ധ്വസ്താഃ കചാഃ ശരീരം ച യസ്യ സ ധ്വസ്തശിരോതുഹാങ്ഗോ വിലൂനപക്ഷഃ പക്ഷീവ ഭവേത്| രസാദിഷു ച സ്ഥിതം നാനാവിധാന് ധാതുപ്രഭവാന് വികാരാന് കരോതി| ഉപേന്ദ്രവജ്രാവൃത്തമ്|

Adhikarana dUShIviShasya niruktiH (37) · Śloka 37

പ്രാഗ്വാതാജീര്ണശീതാഭ്രദിവാസ്വപ്നാഹിതാശനൈഃ| ദുഷ്ടം ദൂഷയതേ ധാതൂനതോ ദൂഷീവിഷം സ്മൃതമ്||൩൭||

സ൦-തച്ച പുരോവാതാദിഭിര്ദുഷ്ടം സദ്ധാതൂന് ദൂഷയതി യതഃ, തതോऽപി ഹേതോര്ദൂഷീവിഷം സ്മൃതമ്|

Adhikarana dUShIviShArte svedaH shodhanaM ca (38) · Śloka 38

ദൂഷീവിഷാര്തം സുസ്വിന്നമൂര്ധ്വം ചാധശ്ച ശോധിതമ്| ദൂഷീവിഷാരിമഗധം ലേഹയേന്മധുനാऽऽപ്ലുതമ്||൩൮||

സ൦-ദൂഷീവിഷപീഡിതം നരം സുസ്വിന്നമൂര്ധ്വമധസ്താച്ച ശോധിതം സന്തം ദൂഷീവിഷാരി-വക്ഷ്യമാണം, മാക്ഷികേണാപ്ലുതമഗദം ലേഹയേത്|

Adhikarana dUShIviShArte dUShIviShArirnAmAgadaH (39-40) · Śloka 40

തമേവാഹ പിപ്പല്യോ ധ്യാമകം മാംസീ രോധ്രമേലാ സുവര്ചികാ| കുടന്നടം നതം കുഷ്ഠം യഷ്ടീ ചന്ദനഗൈരികമ്||൩൯|| ദൂഷീവിഷാരിര്നാമ്നാऽയം ന ചാന്യത്രാപി വാര്യതേ| |൪൦|

സ൦- പിപ്പല്യാദികോऽയമഗദോ നാമ്നാ ദൂഷീവിഷാരിഃ| ന ചാന്യസ്മിന്നപി വാര്യതേ| കിന്തു വിശേഷേണ പ്രയുജ്യതേ|

Adhikarana viShaliptashastraviddhasya lakShaNam (40-44) · Śloka 44

| വിഷദിഗ്ധേന വിദ്ധസ്തു പ്രതാമ്യതി മുഹുര്മുഹുഃ||൪൦|| വിവര്ണഭാവം ഭജതേ വിഷാദം ചാശു ഗച്ഛതി| കീടൈരിവാവൃതം ചാസ്യ ഗാത്രം ചിമിചിമായതേ||൪൧|| ശ്രോണിപൃഷ്ഠശിരഃസ്കന്ധസന്ധയഃ സ്യുഃ സവേദനാഃ| കൃഷ്ണദുഷ്ടാസ്രവിസ്രാവീ തൃണ്മൂര്ച്ഛാജ്വരദാഹവാന്||൪൨|| ദൃഷ്ടികാലുഷ്യവമഥുശ്വാസകാസകരഃ ക്ഷണാത്| ആരക്തപീതപര്യന്തഃ ശ്യാവമധ്യോऽതിരുഗ്വ്രണഃ||൪൩|| ശൂയതേ പച്യതേ സദ്യോ ഗത്വാ മാംസം ച കൃഷ്ണതാമ്| പ്രക്ലിന്നം ശീര്യതേऽഭീക്ഷ്ണം സപിച്ഛിലപരിസ്രവമ്||൪൪||

സ൦-വിഷദിഗ്ധേന-വിഷലിപ്തേന ശസ്ത്രേണ, വിദ്ധോ നരഃ പുനഃപുനഃ പ്രതാമ്യതി| തഥാ വൈവര്ണ്യം പ്രയാതി| ദ്രാഗേവ വിഷാദമേതി| അസ്യ ച-വിഷദിഗ്ധേന വിദ്ധസ്യ, ശരീരം കീടൈരിവ വ്യാപ്തം ചിമിചിമായതേ| ശ്രോണ്യാദയശ്ചാസ്യ സരുജാഃ സ്യുഃ കൃഷ്ണം ദുഷ്ടം ച രക്തം ക്ഷരതി| തൃഡാദിയുതഃ ക്ഷണേനൈവ ച ദൃഷ്ടികാലുഷ്യാദികരഃ സ്യാത്| തഥാ വ്രണ ഈഷദ്രക്തപ്രയന്തഃ ശ്യാവമധ്യോ മഹാരുജഃ സ്യാത്| തഥാ ശൂയതേ പാകം യാതി| തേഷാം സദ്യ ഏവ ച മാംസം കൃഷ്ണതാം ഗത്വാ പ്രക്ലിന്നം സദ്ദീര്യതേ നിത്യമേവ പിച്ഛിലയുതം പരിസ്രവം കുര്യാത്|

Adhikarana viShashastraviddhe hRudayAvaraNam, shalyAharaNapUrvakovraNadAhaH, muShkakAdikShAreNa pratisAraNam, shukanAsAdibhirlepaH (45-47) · Śloka 47

കുര്യാദമര്മവിദ്ധസ്യ ഹൃദയാവരണം ദ്രുതമ്| ശല്യമാകൃഷ്യ തപ്തേന ലോഹേനാനു ദഹേദ് വ്രണമ്||൪൫|| അഥവാ മുഷ്കകശ്വേതാസോമത്വക്താമ്രവല്ലിതഃ| ശിരീഷാദ് ഗൃധ്രനഖ്യാശ്ച ക്ഷാരേണ പ്രതിസാരയേത്||൪൬|| ശുകനാസാപ്രതിവിഷാവ്യാഘ്രീമൂലൈശ്ച ലേപയേത്| |൪൭|

സ൦- അമര്മവിദ്ധസ്യ ഹൃദയാവരണം ദ്രുതം വിദധീത| സ൦- ശല്യമാകൃഷ്യ തപ്തേന ലോഹേന വ്രണം പശ്ചാദ്ദഹേത്| അഥവാ മുഷ്കകാദിക്ഷാരേണ പ്രതിസാരയേത്| ശുകനാസാദിഭിശ്ച ലേപയേത് വ്രണമ്|

Adhikarana viSha kITadaShTacikitsA ca (47) · Śloka 47

| കീടദഷ്ടചികിത്സാം ച കുര്യാത്തസ്യ യഥാര്ഹതഃ||൪൭||

സ൦-തസ്യ ച-ദിഗ്ധഫലവിദ്ധസ്യ, കീടദഷ്ടചികിത്സിതം യഥായോഗം കുര്യാത്|

Adhikarana viSha vraNe pUtimAMse pittavisarpavatkriyA (48) · Śloka 48

വ്രണേ തു പൂതിപിശിതേ ക്രിയാ പിത്തവിസര്പവത്| |൪൮|

സ൦-വ്രണേ ച പൂതിമാംസേ പിത്തവിസര്പ ഇവ ചികിത്സാ കാര്യാ|

Adhikarana garaviShadAyakAH (48-49) · Śloka 49

| സൌഭാഗ്യാര്ഥം സ്ത്രിയോ ഭര്ത്രേ രാജ്ഞേ വാऽരാതിചോദിതാഃ||൪൮|| ഗരമാഹാരസമ്പൃക്തം യച്ഛന്ത്യാസന്നവര്തിനഃ| |൪൯|

സം-നാനാകാന്താഃ യോഷിതഃ പത്യേ സൌഭാഗ്യാര്ഥം രാജ്ഞശ്ച(രാജ്ഞേ വാ) നികടവര്തിനോ നരാശ്ചാരാതിപ്രേരിതാ ഗരയുക്തം ഭോജനം ദദതി|

Adhikarana garasya lakShaNam (49-50) · Śloka 50

| നാനാപ്രാണ്യങ്ഗശമലവിരുദ്ധൌഷധിഭസ്മനാമ്||൪൯|| വിഷാണാം ചാല്പവീര്യാണാം യോഗോ ഗര ഇതി സ്മൃതഃ| |൫൦|

സ൦-നാനാപ്രകാരപ്രാണ്യങ്ഗശകൃതാം തഥാ വിരുദ്ധൌഷധിഭസ്മനാം വിഷാണാം ച സ്തോകവീര്യാണാം യോ യോഗഃ, സ ഗര ഇതി സ്മൃതഃ|

Adhikarana garArtasya lakShaNam (50-54) · Śloka 54

| തേന പാണ്ഡുഃ കൃശോऽല്പാഗ്നിഃ കാസശ്വാസജ്വരാര്ദിതഃ||൫൦|| വായുനാ പ്രതിലോമേന സ്വപ്നചിന്താപരായണഃ| മഹോദരയകൃത്പ്ലീഹീ ദീനവാഗ്ദുര്ബലോऽലസഃ||൫൧|| ശോഫവാന് സതതാധ്മാതഃ ശുഷ്കപാദകരഃ ക്ഷയീ| സ്വപ്നേ ഗോമായുമാര്ജാരനകുലവ്യാലവാനരാന്||൫൨|| പ്രായഃ പശ്യതി ശുഷ്കാംശ്ച വനസ്പതിജലാശയാന്| മന്യതേ കൃഷ്ണമാത്മാനം ഗൌരോ, ഗോരം ച കാലകഃ||൫൩|| വികര്ണനാസാനയനം പശ്യേത്തദ്വിഹതേന്ദ്രിയഃ| |൫൪|

സ൦- തേന ഗരേണ പാണ്ഡ്വാദിഗുണഃ കാസാദിപീഡിതശ്ച സ്യാത്| വാതേന പ്രതിലോമേന യുക്തസ്തഥാ സ്വപ്നചിന്താപരഃ സ്യാത്| തഥാ ബൃഹജ്ജഠരയകൃത്പ്ലീഹവാന് ദീനവാഗാദിഗുണശ്ച സ്യാത്| സ്വപ്നേ ശൃഗാലാദീന് പശ്യതി| പ്രായേണ ശുഷ്കവൃക്ഷോദപാനാനി ലോകതേ| ആത്മാനം ച ഗൌരഃ സന് കൃഷ്ണം മന്യതേ| കൃഷ്ണശ്ച ഗൌരം മന്യതേ| തേന-ഗരവിഷേണ, വിഹതേന്ദ്രിയഃ സന് വികര്ണഘ്രാണചക്ഷുഷം പശ്യേത്|

Adhikarana garArtasya cikitsitAbhAve sadyo nAshaH (54-55) · Śloka 55

| ഏതൈരന്യൈശ്ച ബഹുഭിഃ ക്ലിഷ്ടോ ഘോരൈരുപദ്രവൈഃ||൫൪|| ഗരാര്തോ നാശമാപ്നോതി കശ്ചിത്സദ്യോऽചികിത്സിതഃ| |൫൫|

സ൦-ഏതൈഃ-ഉക്തൈരുപദ്രവൈഃ, അപരൈശ്ചാനുക്തൈര്ദാരുണൈഃ ക്ലിഷ്ടഃ സന് ഗരപീഡിതഃ കശ്ചിദചികിത്സിതഃ സദ്യ ഏവ നാശമശ്നുതേ|

Adhikarana garArte vamanaM pathyapAnabhojanaM suvarNashIlanaM ca (55-56) · Śloka 56

| ഗരാര്തോ വാന്തവാന് ഭുക്ത്വാ തത്പഥ്യം പാനഭോജനമ്||൫൫|| ശുദ്ധഹൃച്ഛീലയേദ്ധേമ സൂത്രസ്ഥാനവിധേഃ സ്മരന്| |൫൬|

സ൦- ഗരാതുരഃ കൃതവമനഃ സന് തത്-പൂര്വോക്തം, പഥ്യം പാനഭോജനം ഭുക്ത്വാ ശുദ്ധഹൃദയഃ സുവര്ണം ശീലയേത്| കിം കുര്വന് ? സൂത്രസ്ഥാനോക്തവിധേഃ-"ശുദ്ധേ ഹൃദി തതഃ ശാണം ഹേമചൂര്ണസ്യ ദാപയേത്|" (ഹൃ.സൂ. അ. ൭/൨൮) ഇതി സ്മരന്| വിധേഃ സ്മരന്നിത്യത്ര "അധീഗര്ഥ-" ഇത്യാദിനാ വിധിശബ്ദാത് കര്മണി ഷഷ്ഠീ|

Adhikarana garArte tApyasuvarNalehaH (56-57) · Śloka 57

| ശര്കരാക്ഷൌദ്രസംയുക്തം ചൂര്ണം താപ്യസുവര്ണയോഃ||൫൬|| ലേഹഃ പ്രശമയത്യുഗ്രം സര്വയോഗകൃതം വിഷമ്| |൫൭|

സ൦-മാക്ഷീകധാതുകാഞ്ചനയോശ്ചൂര്ണം ശര്കരാമാക്ഷികാന്വിതം ലേഹോ ദാരുണം ഗരയോഗജം വിഷം ഹന്തി|

Adhikarana garArte hatAgnau mUrvAdicUrNam (57-58) · Śloka 58

| മൂര്വാമൃതാനതകണാപടോലീചവ്യചിത്രകാന്||൫൭|| വചാമുസ്തവിഡങ്ഗാനി തക്രകോഷ്ണാമ്ബുമസ്തുഭിഃ| പിബേദ്രസേന വാऽമ്ലേന ഗരോപഹതപാവകഃ||൫൮||

സ൦-മൂര്വാദീനി തക്രാദിഭിരമ്ലേന വാ-ബീജപൂരരസാദിരസേന, ഗരോപഹതാഗ്നിഃ പുമാന് പിബേത്|

Adhikarana garArte pArAvatAmiShAdishRutaM jalam (59) · Śloka 59

പാരാവതാമിഷശഠീപുഷ്കരാഹ്വശൃതം ഹിമമ്| ഗരതൃഷ്ണാരുജാകാസശ്വാസഹിധ്മാജ്വരാപഹമ്||൫൯||

സ൦- പാരാവതാമിഷാദിഭിഃ ശൃതം ശീതം ജലം ഗരതൃഷ്ണാദിഘ്നമ്|

Adhikarana viShasa~gkaTasya lakShaNam (60) · Śloka 60

വിഷപ്രകൃതികാലാന്നദോഷദൂഷ്യാദിസങ്ഗമേ| വിഷസങ്കടമുദ്ദിഷ്ടം ശതസ്യൈകോऽത്ര ജീവതി||൬൦||

സ൦-വിഷപ്രകൃത്യാദിയോഗേ സതി വിഷസങ്കടം കഥിതമ്| [അത്ര-] അസ്മിംശ്ച വിഷസങ്കടേ, വിഷാര്തഃ ശതമധ്യ ഏകോ ജീവേത്| തത്ര വിഷപ്രകൃതിഃ-പിത്തപ്രകൃതിഃ| കാലോ-വര്ഷാഃ| വിഷാന്നം-സര്ഷപാദി| വിഷദോഷഃ-പിത്തമ്| ദൂഷ്യം-രക്തമ്| ആദിശബ്ദേന സാത്മ്യാദീനാം ഗ്രഹണമ്|

Adhikarana viShavRuddhihetavaH kShudhAdayaH (61-63) · Śloka 63

ക്ഷുത്തൃഷ്ണാഘര്മദൌര്ബല്യക്രോധശോകഭയശ്രമൈഃ| അജീര്ണവര്ചോദ്രവതാപിത്തമാരുതവൃദ്ധിഭിഃ||൬൧|| തിലപുഷ്പഫലാഘ്രാണഭൂബാഷ്പഘനഗര്ജിതൈഃ| ഹസ്തിമൂഷികവാദിത്രനിഃസ്വനൈര്വിഷസങ്കടൈഃ||൬൨|| പുരോവാതോത്പലാമോദമദനൈര്വര്ധതേ വിഷമ്| |൬൩|

സ൦- ക്ഷുധാദിഭിര്വിഷം വൃദ്ധിമേതി|

Adhikarana varShAsu viShavRuddheH kAraNam,sharadi viShasya mandavIryatve hetuH (63-64) · Śloka 64

| വര്ഷാസു ചാമ്ബുയോനിത്വാത്സംക്ലേദം ഗുഡവദ്ഗതമ്||൬൩|| വിസര്പതി ഘനാപായേ, തദഗസ്ത്യോ ഹിനസ്തി ച| പ്രയാതി മന്ദവീര്യത്വം വിഷം തസ്മാദ്ധനാത്യയേ||൬൪||

സ൦- പ്രാവൃഷി ച ജലപ്രഭവത്വാദ്വിഷം സംക്ലേദം ഗുഡവദ് യാതി| വിസര്പതി-പ്രസരതി, ഘനാപായേ-വിഗതവര്ഷാസമയേ| തത്-വിഷം, അഗസ്ത്യോ ഹിനസ്തി-അല്പശക്തി കരോതി| തസ്മാദ്ഘനാത്യയേ-ശരത്സമയേ, മന്ദവീര്യത്വം പ്രയാതി|

Adhikarana iti prakRutyAdyAlocya karmAcaraNam (65) · Śloka 65

ഇതി പ്രകൃതിസാത്മ്യര്തുസ്ഥാനവേഗബലാബലമ്| അലോച്യ നിപുണം ബുദ്ധ്യാ കര്മാനന്തരമാചരേത്||൬൫||

സ൦-ഇതി-ഏവം പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ, പ്രകൃത്യാദികം ബുദ്ധ്വാ-യത്നേന നിരൂപ്യ, തതഃ കര്മ കുര്യാത്|

Adhikarana shlaiShmike viShe vamanAdibhiH shamanam (66) · Śloka 66

ശ്ലൈഷ്മികം വമനൈരുഷ്ണരൂക്ഷതീക്ഷ്ണൈഃ പ്രലേപനൈഃ| കഷായകടുതിക്തൈശ്ച ഭോജനൈഃ ശമയേദ്വിഷമ്||൬൬||

സ൦-ശ്ലൈഷ്മികം വിഷം വമനൈരുഷ്ണാദിഗുണൈഃ പ്രലേപൈശ്ചേദ്ദശൈര്ഭോജനൈശ്ച കഷായാദിഗുണൈഃ ശാന്തിം നയേത്|

Adhikarana paittike viShe virecanAdibhiH shamanam (67) · Śloka 67

പൈത്തികം സ്രംസനൈഃ സേകപ്രദേഹൈര്ഭൃശശീതലൈഃ| കഷായതിക്തമധുരൈര്ഘൃതയുക്തൈശ്ച ഭോജനൈഃ||൬൭||

സ൦-പൈത്തികം വിഷം വിരേചനൈസ്തഥാऽതിശീതലൈഃ സേകൈഃ പ്രലേപൈശ്ച തഥാ ഭോജനൈഃ കഷായതിക്തമധുരൈരാജ്യയുതൈശ്ച ശമയേത്|

Adhikarana vAtike viShe svAdvAdyAhArAdibhiH shamanam (68) · Śloka 68

വാതാത്മകം ജയേത്സ്വാദുസ്നിഗ്ധാമ്ലലവണാന്വിതൈഃ| സഘൃതൈര്ഭോജനൈര്ലേപൈസ്തഥൈവ പിശിതാശനൈഃ||൬൮||

സ൦-വാതികം മധുരാദിയുക്തൈഃ സസര്പിഷ്കൈര്ഭോജനൈര്ലേപൈര്മാംസഭോജനൈശ്ച ജയേത്|

Adhikarana sarvaviSheShu sarvAvastheShu ghRutatulyaM bheShajaM nAsti visheShAt vAte~adhike (69-70) · Śloka 70

നാഘൃതം സ്രംസനം ശസ്തം പ്രലേപോ ഭോജ്യമൌഷധമ്| സര്വേഷു സര്വാവസ്ഥേഷു വിഷേഷു ന ഘൃതോപമമ്||൬൯|| വിദ്യതേ ഭേഷജം കിഞ്ചിദ്വിശേഷാത് പ്രബലേऽനിലേ| |൭൦|

സ൦- വിഷേ സ്രംസനം-വിരേചനം, പ്രലേപോ വാ ഭോജ്യമൌഷധം വാ നാഘൃതം ശസ്തമ്| കിം തര്ഹി ? സര്വമേവ തത് സഘൃതം ശസ്തമ്| സ൦- സര്വേഷു വിഷേഷു സര്വാവസ്ഥേഷു ച ഘൃതതുല്യം നാന്യദൌഷധം കിമപ്യസ്തി| വിശേഷേണ ച വാതേऽതിരിക്തേ|

Adhikarana kaphapittavAtagataviShANAM sAdhyAsAdhyatvam (35) · Śloka 35

| അയത്നാച്ഛ്ലേഷ്മഗം സാധ്യം, യത്നാത് പിത്താശയാശ്രയമ്||൭൦|| സുദുഃസാധ്യമസാധ്യം വാ വാതാശയഗതം വിഷമ്| ൭൦ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീവദ്വാഗ്ഭടവിരചി- തായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ വിഷപ്രതിഷേധോ നാമ പഞ്ചത്രിംശോऽധ്യായഃ||൩൫||

സ൦- കഫഗതം വിഷമല്പയത്നേന സാധ്യമ്| പിത്താശയാശ്രയം യത്നേന സാധ്യമ്| വാതാശയാശ്രിതം സുഷ്ഠു ദുഃഖേന സാധ്യതേऽസാധ്യം വാ സ്യാദിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീ- കായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ വിഷപ്രതിഷേധോ നാമ പഞ്ചത്രിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൩൫||