35. viṣapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana viShapratiShedhAdhyAyaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ വിഷപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)|൨|

Adhikarana viShayasya prAgutpattidarshanam (1-3) · Śloka 3

മഥ്യമാനേ ജലനിധാവമൃതാര്ഥം സുരാസുരൈഃ| ജാതഃ പ്രാഗമൃതോത്പത്തേഃ പുരുഷോ ഘോരദര്ശനഃ||൧|| ദീപ്തതേജാശ്ചതുര്ദംഷ്ട്രോ ഹരികേശോऽനലേക്ഷണഃ| ജഗദ്വിഷണ്ണം തം ദൃഷ്ട്വാ തേനാസൌ വിഷസംജ്ഞിതഃ||൨|| ഹുംകൃതോ ബ്രഹ്മണാ മൂര്തീ തതഃ സ്ഥാവരജങ്ഗമേ| സോऽധ്യതിഷ്ഠന്നിജം രൂപമുജ്ഝിത്വാ വഞ്ചനാത്മകമ്||൩||

Adhikarana sthAvaraM viShaM kandeShvativIryam (4) · Śloka 4

സ്ഥിരമത്യുല്ബണം വീര്യേ യത്കന്ദേഷു പ്രതിഷ്ഠിതമ്| കാലകൂടേന്ദ്രവത്സാഖ്യശൃങ്ഗീഹാലാഹലാദികമ്||൪||

Adhikarana ja~ggamaM viShaM sarpAdidaMShTrAsu dAruNam (5) · Śloka 5

സര്പലൂതാദിദംഷ്ട്രാസു ദാരുണം ജങ്ഗമം വിഷമ്| |൫|

Adhikarana iti dviprakAramakRutrimaM viSham (5) · Śloka 5

| സ്ഥാവരം ജങ്ഗമം ചേതി വിഷം പ്രോക്തമകൃത്രിമമ്||൫||

Adhikarana kRutrimaM tu garasaMj~jam kRutrimasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

കൃത്രിമം ഗരസംജ്ഞം തു ക്രിയതേ വിവിധൌഷധൈഃ| ഹന്തി യോഗവശേനാശു ചിരാച്ചിരതരാച്ച തത്||൬|| ശോഫപാണ്ഡൂദരോന്മാദദുര്നാമാദീന് കരോതി വാ| |൭|

Adhikarana viShasya guNA ekAdasha (7-8) · Śloka 8

അഥ വിഷഗുണാന്നിര്ദിശതി | തീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷവിശദം വ്യവായ്യാശുകരം ലഘു||൭|| വികാഷി സൂക്ഷ്മമവ്യക്തരസം വിഷമപാകി ച| |൮|

Adhikarana viShamojoviparItaguNam ,viShaM nRuNAM sadyojIvitaharam (8-9) · Śloka 9

| ഓജസോ വിപരീതം തത് തീക്ഷ്ണാദ്യൈരന്വിതം ഗുണൈഃ||൮|| വാതപിത്തോത്തരം നൃണാം സദ്യോ ഹരതി ജീവിതമ്| |൯|

Adhikarana tara hetuH (9-10) · Śloka 10

കുതഃ ? ഇത്യാഹ | വിഷം ഹി ദേഹം സമ്പ്രാപ്യ പ്രാഗ് ദൂഷയതി ശോണിതമ്||൯|| കഫപിത്താനിലാംശ്ചാനു സമം ദോഷാന് സഹാശയാന്| തതോ ഹൃദയമാസ്ഥായ ദേഹോച്ഛേദായ കല്പതേ||൧൦||

Adhikarana sthAvaraviShasya prathamavegasya lakShaNam (11) · Śloka 11

സ്ഥാവരസ്യോപയുക്തസ്യ വേഗേ പൂര്വേ പ്രജായതേ| ജിഹ്വായാഃ ശ്യാവതാ സ്തമ്ഭോ മൂര്ച്ഛാ ത്രാസഃ ക്ലമോ വമിഃ||൧൧||

Adhikarana sthAvaraviShasya dvitIyavegasya lakShaNam (12) · Śloka 12

ദ്വിതീയേ വേപഥുഃ സ്വേദോ ദാഹഃ കണ്ഠേ ച വേദനാ| വിഷം ചാമാശയം പ്രാപ്തം കുരുതേ ഹൃദി വേദനാമ്||൧൨||

Adhikarana sthAvaraviShasya tRutIyavegasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

താലുശോഷസ്തൃതീയേ തു ശൂലം ചാമാശയേ ഭൃശമ്| ദുര്ബലേ ഹരിതേ ശൂനേ ജായേതേ ചാസ്യ ലോചനേ||൧൩|| പക്വാശയഗതേ തോദഹിധ്മാകാസാന്ത്രകൂജനമ്| |൧൪|

Adhikarana sthAvaraviShasya caturthavegasya lakShaNam (14) · Śloka 14

| ചതുര്ഥേ ജായതേ വേഗേ ശിരസശ്ചാതിഗൌരവമ്||൧൪||

Adhikarana sthAvaraviShasya pa~jcamavegasya lakShaNam (15) · Śloka 15

കഫപ്രസേകോ വൈവര്ണ്യം പര്വഭേദശ്ച പഞ്ചമേ| സര്വദോഷപ്രകോപശ്ച പക്വാധാനേ ച വേദനാ||൧൫||

Adhikarana sthAvaraviShasya ShaShThavegasya lakShaNam (16) · Śloka 16

ഷഷ്ഠേ സംജ്ഞാപ്രണാശശ്ച സുഭൃശം ചാതിസാര്യതേ| |൧൬|

Adhikarana sthAvaraviShasya saptamavegasya lakShaNam (16) · Śloka 16

| സ്കന്ധപൃഷ്ഠകടീഭങ്ഗോ ഭവേന്മൃത്യുശ്ച സപ്തമേ||൧൬||

Adhikarana prathame viShavege vamanAdi (17) · Śloka 17

പ്രഥമേ വിഷവേഗേ തു വാന്തം ശീതാമ്ബുസേചിതമ്| സര്പിര്മധുഭ്യാം സംയുക്തമഗദം പായയേദ് ദ്രുതമ്||൧൭||

Adhikarana dvitIye viShavege vamanavirecanAdi (18) · Śloka 18

ദ്വിതീയേ പൂര്വവദ്വാന്തം വിരിക്തം ചാനു പായയേത്| |൧൮|

Adhikarana tRutIye viShavege agadapAnAdi (18) · Śloka 18

| തൃതീയേऽഗദപാനം തു ഹിതം നസ്യം തഥാऽഞ്ജനമ്||൧൮||

Adhikarana caturthe viShavege sasnehAgadapAnam (19) · Śloka 19

ചതുര്ഥേ സ്നേഹസംയുക്തമഗദം പ്രതിയോജയേത്| |൧൯|

Adhikarana pa~jcame viShavege samadhukakvAthAdi yukto~agadaH (19) · Śloka 19

| പഞ്ചമേ മധുകക്വാഥമാക്ഷികാഭ്യാം യുതം ഹിതമ്||൧൯||

Adhikarana ShaShThe viShavege atIsAravatsiddhiH (20) · Śloka 20

ഷഷ്ഠേऽതിസാരവത്സിദ്ധിഃ| |൨൦|

Adhikarana saptame viShavege avapIDAdi (20) · Śloka 20

അവപീഡസ്തു സപ്തമേ| മൂര്ധ്നി കാകപദം കൃത്വാ സാസൃഗ്വാ പിശിതം ക്ഷിപേത്||൨൦||

Adhikarana vegAntare sarvaviShaghnI koshAtakyAdiyavAgUH (21-23) · Śloka 23

കോശാതക്യഗ്നികഃ പാഠാ സൂര്യവല്യമൃതാഭയാഃ| ശേലുഃ ശിരീഷഃ കിണീഹീ ഹരിദ്രേ ക്ഷൌദ്രസാഹ്വയാ||൨൧|| പുനര്നവേ ത്രികടുകം ബൃഹത്യൌ സാരിവേ ബലാ| ഏഷാം യവാഗൂം നിര്യുഹേ ശീതാം സഘൃതമക്ഷികാമ്||൨൨|| യുഞ്ജ്യാദ്വേഗാന്തരേ സര്വവിഷഘ്നീം കൃതകര്മണഃ| |൨൩|

Adhikarana vegAntare sarva madhUkAdiyavAgUH (23) · Śloka 23

| തദ്വന്മധൂകമധുകപദ്മകേസരചന്ദനൈഃ||൨൩||

Adhikarana sarvaviSheShu candrodayo nAmAgadaH (24-32) · Śloka 32

അഞ്ജനം തഗരം കുഷ്ഠം ഹരിതാലം മനഃശിലാ| ഫലാനീ ത്രികടു സ്പൃക്കാ നാഗപുഷ്പം സകേസരമ്||൨൪|| ഹരേണുര്മധുകം മാംസീ രോചനാ കാകമാലികാ| ശ്രീവേഷ്ടകം സര്ജരസഃ ശതാഹ്വാ കുങ്കുമം ബലാ||൨൫|| തമാലപത്രതാലീസഭൂര്ജോശീരനിശാദ്വയമ്| കന്യോപവാസിനീ സ്നാതാ ശുക്ലവാസാ മധുദ്രുതൈഃ||൨൬|| ദ്വിജാനഭ്യര്ച്യ തൈഃ പുഷ്യേ കല്പയേദഗദോത്തമമ്| വൈദ്യശ്ചാത്ര തദാ മന്ത്രം പ്രയതാത്മാ പഠേദിമമ്||൨൭|| "നമഃ പുരുഷസിംഹായ നമോ നാരായണായ ച| യഥാऽസൌ നാഭിജാനാതി രണേ കൃഷ്ണപരാജയമ്||൨൮|| ഏതേന സത്യവാക്യേന അഗദോ മേ പ്രസിധ്യതു| നമോ വൈദൂര്യമാതേ ഹുലുഹുലു രക്ഷ മാം സര്വവിഷേഭ്യഃ||൨൯|| ഗൌരി ഗാന്ധാരി ചാണ്ഡാലി മാതങ്ഗി സ്വാഹാ| " പിഷ്ടേ ച ദ്വിതീയോ മന്ത്രഃ "ഹരിമായി സ്വാഹാ||൩൦|| " അശേഷവിഷവേതാലഗ്രഹകാര്മണപാപ്മസു| മരകവ്യാധിദുര്ഭിക്ഷയുദ്ധാശനിഭയേഷു ച||൩൧|| പാനനസ്യാഞ്ജനാലേപമണിബന്ധാദിയോജിതഃ| ഏഷ ചന്ദ്രോദയോ നാമ ശാന്തിസ്വസ്ത്യയനം പരമ്||൩൨|| |വാസവോ വൃത്രമവധീത്സമാലിപ്തഃ കിലാമുനാ| ]||൩൨||

Adhikarana dUShIviShasya lakShaNam dUShIviShArtasya lakShaNam (33-36) · Śloka 36

ജീര്ണം വിഷഘ്നൌഷധിഭിര്ഹതം വാ ദാവാഗ്നിവാതാതപശോഷിതം വാ| സ്വഭാവതോ വാ ന ഗുണൈഃ സുയുക്തം ദൂഷിവിഷാഖ്യാം വിഷമഭ്യുപൈതി||൩൩|| വീര്യാല്പഭാവാദവിഭാവ്യമേതത് കഫാവൃതം വര്ഷഗണാനുബന്ധി| തേനാര്ദിതോ ഭിന്നപുരീഷവര്ണോ ദുഷ്ടാസ്രരോഗീ തൃഡരോചകാര്തഃ||൩൪|| മൂര്ച്ഛന് വമന് ഗദ്ഗദവാക് വിമുഹ്യന് ഭവേച്ച ദൂഷ്യോദരലിങ്ഗജുഷ്ടഃ| ആമാശയസ്ഥേ കഫവാതരോഗീ പക്വാശയസ്ഥേऽനിലപിത്തരോഗീ||൩൫|| ഭവേന്നരോ ധ്വസ്തശിരോരുഹാങ്ഗോ വിലൂനപക്ഷഃ സ യഥാ വിഹങ്ഗഃ| സ്ഥിതം രസാദിഷ്വഥവാ വിചിത്രാന് കരോതി ധാതുപ്രഭവാന് വികാരാന്||൩൬||

Adhikarana dUShIviShasya niruktiH (37) · Śloka 37

പ്രാഗ്വാതാജീര്ണശീതാഭ്രദിവാസ്വപ്നാഹിതാശനൈഃ| ദുഷ്ടം ദൂഷയതേ ധാതൂനതോ ദൂഷീവിഷം സ്മൃതമ്||൩൭||

Adhikarana dUShIviShArte svedaH shodhanaM ca (38) · Śloka 38

ദൂഷീവിഷാര്തം സുസ്വിന്നമൂര്ധ്വം ചാധശ്ച ശോധിതമ്| ദൂഷീവിഷാരിമഗധം ലേഹയേന്മധുനാऽऽപ്ലുതമ്||൩൮||

Adhikarana dUShIviShArte dUShIviShArirnAmAgadaH (39-40) · Śloka 40

തമേവാഹ പിപ്പല്യോ ധ്യാമകം മാംസീ രോധ്രമേലാ സുവര്ചികാ| കുടന്നടം നതം കുഷ്ഠം യഷ്ടീ ചന്ദനഗൈരികമ്||൩൯|| ദൂഷീവിഷാരിര്നാമ്നാऽയം ന ചാന്യത്രാപി വാര്യതേ| |൪൦|

Adhikarana viShaliptashastraviddhasya lakShaNam (40-44) · Śloka 44

| വിഷദിഗ്ധേന വിദ്ധസ്തു പ്രതാമ്യതി മുഹുര്മുഹുഃ||൪൦|| വിവര്ണഭാവം ഭജതേ വിഷാദം ചാശു ഗച്ഛതി| കീടൈരിവാവൃതം ചാസ്യ ഗാത്രം ചിമിചിമായതേ||൪൧|| ശ്രോണിപൃഷ്ഠശിരഃസ്കന്ധസന്ധയഃ സ്യുഃ സവേദനാഃ| കൃഷ്ണദുഷ്ടാസ്രവിസ്രാവീ തൃണ്മൂര്ച്ഛാജ്വരദാഹവാന്||൪൨|| ദൃഷ്ടികാലുഷ്യവമഥുശ്വാസകാസകരഃ ക്ഷണാത്| ആരക്തപീതപര്യന്തഃ ശ്യാവമധ്യോऽതിരുഗ്വ്രണഃ||൪൩|| ശൂയതേ പച്യതേ സദ്യോ ഗത്വാ മാംസം ച കൃഷ്ണതാമ്| പ്രക്ലിന്നം ശീര്യതേऽഭീക്ഷ്ണം സപിച്ഛിലപരിസ്രവമ്||൪൪||

Adhikarana viShashastraviddhe hRudayAvaraNam, shalyAharaNapUrvakovraNadAhaH, muShkakAdikShAreNa pratisAraNam, shukanAsAdibhirlepaH (45-47) · Śloka 47

കുര്യാദമര്മവിദ്ധസ്യ ഹൃദയാവരണം ദ്രുതമ്| ശല്യമാകൃഷ്യ തപ്തേന ലോഹേനാനു ദഹേദ് വ്രണമ്||൪൫|| അഥവാ മുഷ്കകശ്വേതാസോമത്വക്താമ്രവല്ലിതഃ| ശിരീഷാദ് ഗൃധ്രനഖ്യാശ്ച ക്ഷാരേണ പ്രതിസാരയേത്||൪൬|| ശുകനാസാപ്രതിവിഷാവ്യാഘ്രീമൂലൈശ്ച ലേപയേത്| |൪൭|

Adhikarana viSha kITadaShTacikitsA ca (47) · Śloka 47

| കീടദഷ്ടചികിത്സാം ച കുര്യാത്തസ്യ യഥാര്ഹതഃ||൪൭||

Adhikarana viSha vraNe pUtimAMse pittavisarpavatkriyA (48) · Śloka 48

വ്രണേ തു പൂതിപിശിതേ ക്രിയാ പിത്തവിസര്പവത്| |൪൮|

Adhikarana garaviShadAyakAH (48-49) · Śloka 49

| സൌഭാഗ്യാര്ഥം സ്ത്രിയോ ഭര്ത്രേ രാജ്ഞേ വാऽരാതിചോദിതാഃ||൪൮|| ഗരമാഹാരസമ്പൃക്തം യച്ഛന്ത്യാസന്നവര്തിനഃ| |൪൯|

Adhikarana garasya lakShaNam (49-50) · Śloka 50

| നാനാപ്രാണ്യങ്ഗശമലവിരുദ്ധൌഷധിഭസ്മനാമ്||൪൯|| വിഷാണാം ചാല്പവീര്യാണാം യോഗോ ഗര ഇതി സ്മൃതഃ| |൫൦|

Adhikarana garArtasya lakShaNam (50-54) · Śloka 54

| തേന പാണ്ഡുഃ കൃശോऽല്പാഗ്നിഃ കാസശ്വാസജ്വരാര്ദിതഃ||൫൦|| വായുനാ പ്രതിലോമേന സ്വപ്നചിന്താപരായണഃ| മഹോദരയകൃത്പ്ലീഹീ ദീനവാഗ്ദുര്ബലോऽലസഃ||൫൧|| ശോഫവാന് സതതാധ്മാതഃ ശുഷ്കപാദകരഃ ക്ഷയീ| സ്വപ്നേ ഗോമായുമാര്ജാരനകുലവ്യാലവാനരാന്||൫൨|| പ്രായഃ പശ്യതി ശുഷ്കാംശ്ച വനസ്പതിജലാശയാന്| മന്യതേ കൃഷ്ണമാത്മാനം ഗൌരോ, ഗോരം ച കാലകഃ||൫൩|| വികര്ണനാസാനയനം പശ്യേത്തദ്വിഹതേന്ദ്രിയഃ| |൫൪|

Adhikarana garArtasya cikitsitAbhAve sadyo nAshaH (54-55) · Śloka 55

| ഏതൈരന്യൈശ്ച ബഹുഭിഃ ക്ലിഷ്ടോ ഘോരൈരുപദ്രവൈഃ||൫൪|| ഗരാര്തോ നാശമാപ്നോതി കശ്ചിത്സദ്യോऽചികിത്സിതഃ| |൫൫|

Adhikarana garArte vamanaM pathyapAnabhojanaM suvarNashIlanaM ca (55-56) · Śloka 56

| ഗരാര്തോ വാന്തവാന് ഭുക്ത്വാ തത്പഥ്യം പാനഭോജനമ്||൫൫|| ശുദ്ധഹൃച്ഛീലയേദ്ധേമ സൂത്രസ്ഥാനവിധേഃ സ്മരന്| |൫൬|

Adhikarana garArte tApyasuvarNalehaH (56-57) · Śloka 57

| ശര്കരാക്ഷൌദ്രസംയുക്തം ചൂര്ണം താപ്യസുവര്ണയോഃ||൫൬|| ലേഹഃ പ്രശമയത്യുഗ്രം സര്വയോഗകൃതം വിഷമ്| |൫൭|

Adhikarana garArte hatAgnau mUrvAdicUrNam (57-58) · Śloka 58

| മൂര്വാമൃതാനതകണാപടോലീചവ്യചിത്രകാന്||൫൭|| വചാമുസ്തവിഡങ്ഗാനി തക്രകോഷ്ണാമ്ബുമസ്തുഭിഃ| പിബേദ്രസേന വാऽമ്ലേന ഗരോപഹതപാവകഃ||൫൮||

Adhikarana garArte pArAvatAmiShAdishRutaM jalam (59) · Śloka 59

പാരാവതാമിഷശഠീപുഷ്കരാഹ്വശൃതം ഹിമമ്| ഗരതൃഷ്ണാരുജാകാസശ്വാസഹിധ്മാജ്വരാപഹമ്||൫൯||

Adhikarana viShasa~gkaTasya lakShaNam (60) · Śloka 60

വിഷപ്രകൃതികാലാന്നദോഷദൂഷ്യാദിസങ്ഗമേ| വിഷസങ്കടമുദ്ദിഷ്ടം ശതസ്യൈകോऽത്ര ജീവതി||൬൦||

Adhikarana viShavRuddhihetavaH kShudhAdayaH (61-63) · Śloka 63

ക്ഷുത്തൃഷ്ണാഘര്മദൌര്ബല്യക്രോധശോകഭയശ്രമൈഃ| അജീര്ണവര്ചോദ്രവതാപിത്തമാരുതവൃദ്ധിഭിഃ||൬൧|| തിലപുഷ്പഫലാഘ്രാണഭൂബാഷ്പഘനഗര്ജിതൈഃ| ഹസ്തിമൂഷികവാദിത്രനിഃസ്വനൈര്വിഷസങ്കടൈഃ||൬൨|| പുരോവാതോത്പലാമോദമദനൈര്വര്ധതേ വിഷമ്| |൬൩|

Adhikarana varShAsu viShavRuddheH kAraNam,sharadi viShasya mandavIryatve hetuH (63-64) · Śloka 64

| വര്ഷാസു ചാമ്ബുയോനിത്വാത്സംക്ലേദം ഗുഡവദ്ഗതമ്||൬൩|| വിസര്പതി ഘനാപായേ, തദഗസ്ത്യോ ഹിനസ്തി ച| പ്രയാതി മന്ദവീര്യത്വം വിഷം തസ്മാദ്ധനാത്യയേ||൬൪||

Adhikarana iti prakRutyAdyAlocya karmAcaraNam (65) · Śloka 65

ഇതി പ്രകൃതിസാത്മ്യര്തുസ്ഥാനവേഗബലാബലമ്| അലോച്യ നിപുണം ബുദ്ധ്യാ കര്മാനന്തരമാചരേത്||൬൫||

Adhikarana shlaiShmike viShe vamanAdibhiH shamanam (66) · Śloka 66

ശ്ലൈഷ്മികം വമനൈരുഷ്ണരൂക്ഷതീക്ഷ്ണൈഃ പ്രലേപനൈഃ| കഷായകടുതിക്തൈശ്ച ഭോജനൈഃ ശമയേദ്വിഷമ്||൬൬||

Adhikarana paittike viShe virecanAdibhiH shamanam (67) · Śloka 67

പൈത്തികം സ്രംസനൈഃ സേകപ്രദേഹൈര്ഭൃശശീതലൈഃ| കഷായതിക്തമധുരൈര്ഘൃതയുക്തൈശ്ച ഭോജനൈഃ||൬൭||

Adhikarana vAtike viShe svAdvAdyAhArAdibhiH shamanam (68) · Śloka 68

വാതാത്മകം ജയേത്സ്വാദുസ്നിഗ്ധാമ്ലലവണാന്വിതൈഃ| സഘൃതൈര്ഭോജനൈര്ലേപൈസ്തഥൈവ പിശിതാശനൈഃ||൬൮||

Adhikarana sarvaviSheShu sarvAvastheShu ghRutatulyaM bheShajaM nAsti visheShAt vAte~adhike (69-70) · Śloka 70

നാഘൃതം സ്രംസനം ശസ്തം പ്രലേപോ ഭോജ്യമൌഷധമ്| സര്വേഷു സര്വാവസ്ഥേഷു വിഷേഷു ന ഘൃതോപമമ്||൬൯|| വിദ്യതേ ഭേഷജം കിഞ്ചിദ്വിശേഷാത് പ്രബലേऽനിലേ| |൭൦|

Adhikarana kaphapittavAtagataviShANAM sAdhyAsAdhyatvam (35) · Śloka 35

| അയത്നാച്ഛ്ലേഷ്മഗം സാധ്യം, യത്നാത് പിത്താശയാശ്രയമ്||൭൦|| സുദുഃസാധ്യമസാധ്യം വാ വാതാശയഗതം വിഷമ്| ൭൦ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീവദ്വാഗ്ഭടവിരചി- തായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ വിഷപ്രതിഷേധോ നാമ പഞ്ചത്രിംശോऽധ്യായഃ||൩൫||