35. viṣapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అధునా విషతంత్రముచ్యతే, సద్యఃప్రాణహారిత్వేన తుల్యసాధర్మ్యాత్|

Adhikarana viShapratiShedhAdhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతో విషప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)|2|

తత్ర విషస్య ప్రాగుత్పత్తిదర్శనార్థమాహ-

Adhikarana viShayasya prAgutpattidarshanam (1-3) · Śloka 3

మథ్యమానే జలనిధావమృతార్థం సురాసురైః| జాతః ప్రాగమృతోత్పత్తేః పురుషో ఘోరదర్శనః||1|| దీప్తతేజాశ్చతుర్దంష్ట్రో హరికేశోఽనలేక్షణః| జగద్విషణ్ణం తం దృష్ట్వా తేనాసౌ విషసంజ్ఞితః||2|| హుంకృతో బ్రహ్మణా మూర్తీ తతః స్థావరజంగమే| సోఽధ్యతిష్ఠన్నిజం రూపముజ్ఝిత్వా వంచనాత్మకం||3||

స0- సముద్రే సురాసురైరమృతార్థం విలోడ్యమానేఽమృతోత్పత్తేః పూర్వం పురుషో దారుణదృష్టిః సమిద్ధధామా చతుర్దంష్ట్రో హరివర్ణకచో దహనతుల్యనేత్రో జాతః| తం పురుషం దృష్ట్వా భువనం విషాదం గతం| అత ఏవాసౌ జగద్విషదనాత్ విషసంజ్ఞః| బ్రహ్మణ హుంకృతస్తు సన్నసౌ వంచనస్వభావం స్వం రూపం హిత్వా స్థావరజంగమాఖ్యే మూర్తీ అధితస్థౌ| పురుషరుపీ తిష్ఠేదసౌ తతో బ్రహ్మా శాపం దద్యాత్|

Adhikarana sthAvaraM viShaM kandeShvativIryam (4) · Śloka 4

స్థిరమత్యుల్బణం వీర్యే యత్కందేషు ప్రతిష్ఠితం| కాలకూటేంద్రవత్సాఖ్యశృంగీహాలాహలాదికం||4||

స0-యద్విషం స్థిరం-స్థావరం, కందేషు ప్రతిష్ఠితం వీర్యే అత్యుల్బణం తత్ కాలకూటాదిభేదభిన్నం| ఫలాదిష్వపి తద్ భవతి, కింతు కందే వీర్యాతికృత్| ఆదిశబ్దేన సంగ్రహోక్తా భేదా గృహ్యంతే| యథా (సం.ఉ. అ. 40)-"కాలకూటం వత్సనాభం సాక్తుకం వాలకం కర్దమకం వైరాటం ముస్తకం శృంగీ పుండరీకం మహావిషం హాలాహలం మర్కటకం కర్కటం కాశపుష్పకమింద్రాయుధం తథా తైలం|" ఇతి (త్యాది) భేదాః ప్రకీర్తితాః| ఏషాం తు లక్షణం తత్రోక్తం| తదహి విస్తరతరగ్రంథశంకయా నోక్తం|

Adhikarana ja~ggamaM viShaM sarpAdidaMShTrAsu dAruNam (5) · Śloka 5

సర్పలూతాదిదంష్ట్రాసు దారుణం జంగమం విషం| |5|

స0- సర్పాదిదంష్ట్రాసు తు యద్వ్యవస్థితం తజ్జంగమం| తచ్చ దారుణం| దంష్ట్రేత్యుపలక్షణార్థం, నఖవిషాణమూత్రాదీనామపి పురో విషత్వేన వక్ష్యమాణత్వాత్|

Adhikarana iti dviprakAramakRutrimaM viSham (5) · Śloka 5

| స్థావరం జంగమం చేతి విషం ప్రోక్తమకృత్రిమం||5||

స0-స్థావరం జంగమం చేతి ద్విప్రకారం విషమకృత్రిమం|

Adhikarana kRutrimaM tu garasaMj~jam kRutrimasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

కృత్రిమం గరసంజ్ఞం తు క్రియతే వివిధౌషధైః| హంతి యోగవశేనాశు చిరాచ్చిరతరాచ్చ తత్||6|| శోఫపాండూదరోన్మాదదుర్నామాదీన్ కరోతి వా| |7|

స0- గరసంజ్ఞం తు కృత్రిమం| యస్మాత్తత్ క్రియతే| అత ఏవ వివిధాని వక్ష్యమాణాన్యౌషధాని యస్మింస్తదేవం| తచ్చ యోగవశాచ్ఛీఘ్రం హంతి| తథా వివిధయోగవశాచ్చిరాచ్చిరం హంతి| శోఫాదీంశ్చ విధత్తే|

Adhikarana viShasya guNA ekAdasha (7-8) · Śloka 8

అథ విషగుణాన్నిర్దిశతి | తీక్ష్ణోష్ణరూక్షవిశదం వ్యవాయ్యాశుకరం లఘు||7|| వికాషి సూక్ష్మమవ్యక్తరసం విషమపాకి చ| |8|

స0- తత్సర్వం విషం తీక్ష్ణాదిగుణం స్యాత్| గుణనిర్దేశనాదస్య రౌక్ష్యాద్వాతముష్ణత్వాత్ పిత్తం కరోతీతి జ్ఞాప్యతే| నను, రౌక్ష్యాదిభిర్గుణైర్వాయోః కోపో న యుజ్యతే, రౌక్ష్యాదీనాం గుణత్వాద్వాయోశ్చ ద్రవ్యత్వాత్| బ్రూమః| వాయోర్యే రౌక్ష్యాదయో గుణాస్తేషామేవ విషస్థై రౌక్ష్యాదిభిర్గుణైర్వృద్ధిః క్రియతే| తే చ వాయోరాత్మభూతాః, తన్నాశే వాయోర్నాశః స్యాత్, యథా తంతునాశే పటనాశః| తస్మాద్యుక్తః పవనస్య రౌక్ష్యాదిభిర్గుణైః ప్రకోపః| ఏవం పిత్తేఽపి యోజ్యం| కట్వమ్లాదికథనేఽపి విషస్యావ్యక్తరసత్వం, అనేకరససంభవాదేకస్యాపి చ వ్యక్తస్యానుపలబ్ధేః| వ్యవాయిత్వం చాస్య ద్రాగేవాఖిలకాయస్య వ్యాప్తేః| తథా అపాకి,-విషస్య హి మంత్రతంత్రాభ్యామంతరేణ పాకాభావాత్, పక్వేఽప్యన్నే విషస్యాపక్వస్యేవోపలబ్ధేః| అత ఏవ శమితమపి కించిత్కారణం ప్రాప్య పునః కుప్యతి|

Adhikarana viShamojoviparItaguNam ,viShaM nRuNAM sadyojIvitaharam (8-9) · Śloka 9

| ఓజసో విపరీతం తత్ తీక్ష్ణాద్యైరన్వితం గుణైః||8|| వాతపిత్తోత్తరం నృణాం సద్యో హరతి జీవితం| |9|

సం-తథా విషమోజసో విపరీతం తీక్ష్ణాదిభిర్దశభిర్గుణైర్యుక్తం| తీక్ష్ణాద్యైరన్వితమితి హేతౌ ప్రథమా| తీక్ష్ణాదిగుణయుక్తత్వాదోజసో విపరీతమిత్యర్థః| తథా వాతపిత్తోతరం నరాణాం ద్రాగేవ జీవితం హరతి|

Adhikarana tara hetuH (9-10) · Śloka 10

కుతః ? ఇత్యాహ | విషం హి దేహం సంప్రాప్య ప్రాగ్ దూషయతి శోణితం||9|| కఫపిత్తానిలాంశ్చాను సమం దోషాన్ సహాశయాన్| తతో హృదయమాస్థాయ దేహోచ్ఛేదాయ కల్పతే||10||

స0- యస్మాద్విషం శరీరం ప్రాప్య పూర్వం రక్తం సర్వశరీరగతం దూషయతి, పశ్చాత్ కఫపిత్తవాతానాశయసహితాన్ దూషయతి| అనంతరం కఫాదిభిః సమమేవ హృదయమాశ్రిత్య శరిరనాశాయ సంపద్యతే| నను, విషస్య తీక్ష్ణాదిభిర్గుణైర్యుగపత్ త్రిదోషకోపిత్వాద్రక్తకోపిత్వాచ్చ పూర్వం శోణితం దూషయతి పశ్చాత్రీన్ దోషానితి యదుక్తం తదయుక్తిమదివ దృశ్యతే| అత్ర భణామః విషప్రభావేణ రక్తమాకృష్టం పూర్వం సహ తేన సంయుక్తం విషేణ దూష్యతే, తతో యుగపదేవ దోషత్రయకోపః, తతో దోషైః శోణితేన సహ హృదయం వ్యాప్య సర్వస్రోతాంసి బద్ధ్వా దేహోచ్ఛేదాయ ప్రవర్తత ఇతి న కించిదత్రానుపపన్నం|

Adhikarana sthAvaraviShasya prathamavegasya lakShaNam (11) · Śloka 11

స్థావరస్యోపయుక్తస్య వేగే పూర్వే ప్రజాయతే| జిహ్వాయాః శ్యావతా స్తంభో మూర్చ్ఛా త్రాసః క్లమో వమిః||11||

స0-స్థావరస్య విషస్యోపయుక్తస్య ప్రథమే వేగే రసనాశ్యావతాది జాయతే|

Adhikarana sthAvaraviShasya dvitIyavegasya lakShaNam (12) · Śloka 12

ద్వితీయే వేపథుః స్వేదో దాహః కంఠే చ వేదనా| విషం చామాశయం ప్రాప్తం కురుతే హృది వేదనాం||12||

స0- ద్వితీయే వేగే వేపథ్వాదయః| విషం చామాశయం ప్రాప్తం హృదయే వేదనాం విధత్తే|

Adhikarana sthAvaraviShasya tRutIyavegasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

తాలుశోషస్తృతీయే తు శూలం చామాశయే భృశం| దుర్బలే హరితే శూనే జాయేతే చాస్య లోచనే||13|| పక్వాశయగతే తోదహిధ్మాకాసాంత్రకూజనం| |14|

స0- తృతీయే చ వేగే తాలుశోషః ఆమాశయేఽతిరుజా స్యాత్| నేత్రే చాస్య దుర్బలాదిగుణే భవతః| పక్వాశయగతే తోదాదయః స్యుః|

Adhikarana sthAvaraviShasya caturthavegasya lakShaNam (14) · Śloka 14

| చతుర్థే జాయతే వేగే శిరసశ్చాతిగౌరవం||14||

స0- చతుర్థే వేగే మూర్ధ్నోఽతిగురుత్వం జాయతే| చశబ్దాత్ పూర్వోక్తా రసనాశయావతాదయః స్యుః| ఏవమగ్రేఽపి చశబ్దార్థో బోధ్యః|

Adhikarana sthAvaraviShasya pa~jcamavegasya lakShaNam (15) · Śloka 15

కఫప్రసేకో వైవర్ణ్యం పర్వభేదశ్చ పంచమే| సర్వదోషప్రకోపశ్చ పక్వాధానే చ వేదనా||15||

స0- పంచమే వేగే కఫప్రసేకాదిః| సర్వదోషాణాం ప్రకోపః| పూర్వోక్తాశ్చ| పక్వాశయే వ్యథా చ|

Adhikarana sthAvaraviShasya ShaShThavegasya lakShaNam (16) · Śloka 16

షష్ఠే సంజ్ఞాప్రణాశశ్చ సుభృశం చాతిసార్యతే| |16|

స0- షష్ఠే వేగే చేతనాయాః ప్రణాశోఽతిశయేనాతిసారశ్చ|

Adhikarana sthAvaraviShasya saptamavegasya lakShaNam (16) · Śloka 16

| స్కంధపృష్ఠకటీభంగో భవేన్మృత్యుశ్చ సప్తమే||16||

స0- సప్తమే స్కంధాదిభంగః, సప్తానాం ధాతూనాం దూషణాన్మృత్యుశ్చ స్యాత్|

Adhikarana prathame viShavege vamanAdi (17) · Śloka 17

ప్రథమే విషవేగే తు వాంతం శీతాంబుసేచితం| సర్పిర్మధుభ్యాం సంయుక్తమగదం పాయయేద్ ద్రుతం||17||

స0- ప్రథమే విషవేగే తు కృతవమనం శిశిరజలసేచితం శీఘ్రమేవాగదం సఘృతమాక్షికం పాయయేత్|

Adhikarana dvitIye viShavege vamanavirecanAdi (18) · Śloka 18

ద్వితీయే పూర్వవద్వాంతం విరిక్తం చాను పాయయేత్| |18|

స0- ద్వితీయే విషవేగే పూర్వవత్-శీతాంబుసేచితం, వాంతం విరిక్తం చాను-పశ్చాత్, అగదం పాయయేత్|

Adhikarana tRutIye viShavege agadapAnAdi (18) · Śloka 18

| తృతీయేఽగదపానం తు హితం నస్యం తథాఽంజనం||18||

స0- తృతీయే వేగేఽగదపానం నస్యమంజనం చ హితం|

Adhikarana caturthe viShavege sasnehAgadapAnam (19) · Śloka 19

చతుర్థే స్నేహసంయుక్తమగదం ప్రతియోజయేత్| |19|

స0- చతుర్థే వేగే స్నేహసంయుతమగదం ప్రతియోజయేత్|

Adhikarana pa~jcame viShavege samadhukakvAthAdi yukto~agadaH (19) · Śloka 19

| పంచమే మధుకక్వాథమాక్షికాభ్యాం యుతం హితం||19||

స0- పంచమే వేగే మధుయష్టికాక్వాథమాక్షికాభ్యాం యుక్తమగదం హితం|

Adhikarana ShaShThe viShavege atIsAravatsiddhiH (20) · Śloka 20

షష్ఠేఽతిసారవత్సిద్ధిః| |20|

స0- షష్ఠే వేగేఽతిసారతుల్యా చికిత్సా|

Adhikarana saptame viShavege avapIDAdi (20) · Śloka 20

అవపీడస్తు సప్తమే| మూర్ధ్ని కాకపదం కృత్వా సాసృగ్వా పిశితం క్షిపేత్||20||

స0- సప్తమే వేగేఽవపీడో-రోగానుత్పాదనీయోక్తో (హృ.సూ. అ. 4/6), దేయః| అథవా మస్తకే కాకపదం కృత్వా సరక్తం పిశితం న్యసేత్|

Adhikarana vegAntare sarvaviShaghnI koshAtakyAdiyavAgUH (21-23) · Śloka 23

కోశాతక్యగ్నికః పాఠా సూర్యవల్యమృతాభయాః| శేలుః శిరీషః కిణీహీ హరిద్రే క్షౌద్రసాహ్వయా||21|| పునర్నవే త్రికటుకం బృహత్యౌ సారివే బలా| ఏషాం యవాగూం నిర్యుహే శీతాం సఘృతమక్షికాం||22|| యుంజ్యాద్వేగాంతరే సర్వవిషఘ్నీం కృతకర్మణః| |23|

స0- కోశాతక్యాదీనాం క్వాథే యవాగూం సిద్ధాం శీతాం ససర్పిష్కమాక్షికాం యుంజయాత్| సూర్యవల్లీ-కరవీరకాకారపుష్పీ| క్షౌద్రసాహ్వయం-వటమాక్షికం| వేగాంతరే-వేగమధ్యే, సర్వవిషఘ్నీం| కృతం కర్మ యస్య తస్యైవం కార్యం|

Adhikarana vegAntare sarva madhUkAdiyavAgUH (23) · Śloka 23

| తద్వన్మధూకమధుకపద్మకేసరచందనైః||23||

స0- మధూకాదిక్వాథే పేయాం శీతాం సఘృతమాక్షికాం యుంజ్యాత్|

Adhikarana sarvaviSheShu candrodayo nAmAgadaH (24-32) · Śloka 32

అంజనం తగరం కుష్ఠం హరితాలం మనఃశిలా| ఫలానీ త్రికటు స్పృక్కా నాగపుష్పం సకేసరం||24|| హరేణుర్మధుకం మాంసీ రోచనా కాకమాలికా| శ్రీవేష్టకం సర్జరసః శతాహ్వా కుంకుమం బలా||25|| తమాలపత్రతాలీసభూర్జోశీరనిశాద్వయం| కన్యోపవాసినీ స్నాతా శుక్లవాసా మధుద్రుతైః||26|| ద్విజానభ్యర్చ్య తైః పుష్యే కల్పయేదగదోత్తమం| వైద్యశ్చాత్ర తదా మంత్రం ప్రయతాత్మా పఠేదిమం||27|| "నమః పురుషసింహాయ నమో నారాయణాయ చ| యథాఽసౌ నాభిజానాతి రణే కృష్ణపరాజయం||28|| ఏతేన సత్యవాక్యేన అగదో మే ప్రసిధ్యతు| నమో వైదూర్యమాతే హులుహులు రక్ష మాం సర్వవిషేభ్యః||29|| గౌరి గాంధారి చాండాలి మాతంగి స్వాహా| " పిష్టే చ ద్వితీయో మంత్రః "హరిమాయి స్వాహా||30|| " అశేషవిషవేతాలగ్రహకార్మణపాప్మసు| మరకవ్యాధిదుర్భిక్షయుద్ధాశనిభయేషు చ||31|| పాననస్యాంజనాలేపమణిబంధాదియోజితః| ఏష చంద్రోదయో నామ శాంతిస్వస్త్యయనం పరం||32|| |వాసవో వృత్రమవధీత్సమాలిప్తః కిలామునా| ]||32||

స0- అంజనాదీని ద్రవ్యాణి| కన్యా కృతోపవాసా స్నాతాశుక్లవస్త్రా తైః-పూర్వోక్తైర్ద్రవ్యైః, మాక్షికసిక్తైః పుష్యనక్షత్రే విప్రాన్ పూజయిత్వాఽనంతరమగదవరమిమం కల్పయేత్| వైద్యశ్చ సమీపస్థో మంత్రం నమ ఇత్యాదికం పఠేత్| పిష్టే చాగదే ద్వితీయో మంత్రో హరిమాయ్యాదికోఽత్ర యోజ్యః| నిఖిలేషు విషాదిషు పానాదిమణిబంధాది యోజితోఽయం చంద్రోదయో నామాగదః పరం శాంతం(ంతి) స్వస్త్యయనం|

Adhikarana dUShIviShasya lakShaNam dUShIviShArtasya lakShaNam (33-36) · Śloka 36

జీర్ణం విషఘ్నౌషధిభిర్హతం వా దావాగ్నివాతాతపశోషితం వా| స్వభావతో వా న గుణైః సుయుక్తం దూషివిషాఖ్యాం విషమభ్యుపైతి||33|| వీర్యాల్పభావాదవిభావ్యమేతత్ కఫావృతం వర్షగణానుబంధి| తేనార్దితో భిన్నపురీషవర్ణో దుష్టాస్రరోగీ తృడరోచకార్తః||34|| మూర్చ్ఛన్ వమన్ గద్గదవాక్ విముహ్యన్ భవేచ్చ దూష్యోదరలింగజుష్టః| ఆమాశయస్థే కఫవాతరోగీ పక్వాశయస్థేఽనిలపిత్తరోగీ||35|| భవేన్నరో ధ్వస్తశిరోరుహాంగో విలూనపక్షః స యథా విహంగః| స్థితం రసాదిష్వథవా విచిత్రాన్ కరోతి ధాతుప్రభవాన్ వికారాన్||36||

స0- యద్విషం పురాణం, విషఘ్నౌషధిభిర్వా హతవీర్యం, యద్వా దావాగ్నీత్యాదిభిః శోషితం, స్వభవేనైవ వా గుణైర్న సుష్ఠు యుక్తం, తద్ దూషీవిషసంజ్ఞాముపైతి| తథా వీర్యస్యాల్పత్వాదేతదవిభావ్యం-అలక్ష్యం| తథా కఫేనావృతం వర్షవృందం చ తత్స్థాయి| తేన-దూషీవిషేణ, పీడితో భిన్నపురీషవర్ణాదికః స్యాత్| తథా మూర్చ్ఛాం గచ్ఛన్ వమన్నస్ఫుటవాక్ తథా విముహ్యన్ తథా దూష్యేనోపలక్షిత ఉదరే యాని లింగాని (హృ.ని. అ. 12/20), తైః సేవితశ్చ భవేత్| ఆమాశయస్థే దూషీవిషే కఫవాతరోగీ స్యాత్ పక్వాశయస్థే దూషీవిషేఽనిలపిత్తరోగీ స్యాత్| ఉపజాతయః| ధ్వస్తాః కచాః శరీరం చ యస్య స ధ్వస్తశిరోతుహాంగో విలూనపక్షః పక్షీవ భవేత్| రసాదిషు చ స్థితం నానావిధాన్ ధాతుప్రభవాన్ వికారాన్ కరోతి| ఉపేంద్రవజ్రావృత్తం|

Adhikarana dUShIviShasya niruktiH (37) · Śloka 37

ప్రాగ్వాతాజీర్ణశీతాభ్రదివాస్వప్నాహితాశనైః| దుష్టం దూషయతే ధాతూనతో దూషీవిషం స్మృతం||37||

స0-తచ్చ పురోవాతాదిభిర్దుష్టం సద్ధాతూన్ దూషయతి యతః, తతోఽపి హేతోర్దూషీవిషం స్మృతం|

Adhikarana dUShIviShArte svedaH shodhanaM ca (38) · Śloka 38

దూషీవిషార్తం సుస్విన్నమూర్ధ్వం చాధశ్చ శోధితం| దూషీవిషారిమగధం లేహయేన్మధునాఽఽప్లుతం||38||

స0-దూషీవిషపీడితం నరం సుస్విన్నమూర్ధ్వమధస్తాచ్చ శోధితం సంతం దూషీవిషారి-వక్ష్యమాణం, మాక్షికేణాప్లుతమగదం లేహయేత్|

Adhikarana dUShIviShArte dUShIviShArirnAmAgadaH (39-40) · Śloka 40

తమేవాహ పిప్పల్యో ధ్యామకం మాంసీ రోధ్రమేలా సువర్చికా| కుటన్నటం నతం కుష్ఠం యష్టీ చందనగైరికం||39|| దూషీవిషారిర్నామ్నాఽయం న చాన్యత్రాపి వార్యతే| |40|

స0- పిప్పల్యాదికోఽయమగదో నామ్నా దూషీవిషారిః| న చాన్యస్మిన్నపి వార్యతే| కింతు విశేషేణ ప్రయుజ్యతే|

Adhikarana viShaliptashastraviddhasya lakShaNam (40-44) · Śloka 44

| విషదిగ్ధేన విద్ధస్తు ప్రతామ్యతి ముహుర్ముహుః||40|| వివర్ణభావం భజతే విషాదం చాశు గచ్ఛతి| కీటైరివావృతం చాస్య గాత్రం చిమిచిమాయతే||41|| శ్రోణిపృష్ఠశిరఃస్కంధసంధయః స్యుః సవేదనాః| కృష్ణదుష్టాస్రవిస్రావీ తృణ్మూర్చ్ఛాజ్వరదాహవాన్||42|| దృష్టికాలుష్యవమథుశ్వాసకాసకరః క్షణాత్| ఆరక్తపీతపర్యంతః శ్యావమధ్యోఽతిరుగ్వ్రణః||43|| శూయతే పచ్యతే సద్యో గత్వా మాంసం చ కృష్ణతాం| ప్రక్లిన్నం శీర్యతేఽభీక్ష్ణం సపిచ్ఛిలపరిస్రవం||44||

స0-విషదిగ్ధేన-విషలిప్తేన శస్త్రేణ, విద్ధో నరః పునఃపునః ప్రతామ్యతి| తథా వైవర్ణ్యం ప్రయాతి| ద్రాగేవ విషాదమేతి| అస్య చ-విషదిగ్ధేన విద్ధస్య, శరీరం కీటైరివ వ్యాప్తం చిమిచిమాయతే| శ్రోణ్యాదయశ్చాస్య సరుజాః స్యుః కృష్ణం దుష్టం చ రక్తం క్షరతి| తృడాదియుతః క్షణేనైవ చ దృష్టికాలుష్యాదికరః స్యాత్| తథా వ్రణ ఈషద్రక్తప్రయంతః శ్యావమధ్యో మహారుజః స్యాత్| తథా శూయతే పాకం యాతి| తేషాం సద్య ఏవ చ మాంసం కృష్ణతాం గత్వా ప్రక్లిన్నం సద్దీర్యతే నిత్యమేవ పిచ్ఛిలయుతం పరిస్రవం కుర్యాత్|

Adhikarana viShashastraviddhe hRudayAvaraNam, shalyAharaNapUrvakovraNadAhaH, muShkakAdikShAreNa pratisAraNam, shukanAsAdibhirlepaH (45-47) · Śloka 47

కుర్యాదమర్మవిద్ధస్య హృదయావరణం ద్రుతం| శల్యమాకృష్య తప్తేన లోహేనాను దహేద్ వ్రణం||45|| అథవా ముష్కకశ్వేతాసోమత్వక్తామ్రవల్లితః| శిరీషాద్ గృధ్రనఖ్యాశ్చ క్షారేణ ప్రతిసారయేత్||46|| శుకనాసాప్రతివిషావ్యాఘ్రీమూలైశ్చ లేపయేత్| |47|

స0- అమర్మవిద్ధస్య హృదయావరణం ద్రుతం విదధీత| స0- శల్యమాకృష్య తప్తేన లోహేన వ్రణం పశ్చాద్దహేత్| అథవా ముష్కకాదిక్షారేణ ప్రతిసారయేత్| శుకనాసాదిభిశ్చ లేపయేత్ వ్రణం|

Adhikarana viSha kITadaShTacikitsA ca (47) · Śloka 47

| కీటదష్టచికిత్సాం చ కుర్యాత్తస్య యథార్హతః||47||

స0-తస్య చ-దిగ్ధఫలవిద్ధస్య, కీటదష్టచికిత్సితం యథాయోగం కుర్యాత్|

Adhikarana viSha vraNe pUtimAMse pittavisarpavatkriyA (48) · Śloka 48

వ్రణే తు పూతిపిశితే క్రియా పిత్తవిసర్పవత్| |48|

స0-వ్రణే చ పూతిమాంసే పిత్తవిసర్ప ఇవ చికిత్సా కార్యా|

Adhikarana garaviShadAyakAH (48-49) · Śloka 49

| సౌభాగ్యార్థం స్త్రియో భర్త్రే రాజ్ఞే వాఽరాతిచోదితాః||48|| గరమాహారసంపృక్తం యచ్ఛంత్యాసన్నవర్తినః| |49|

సం-నానాకాంతాః యోషితః పత్యే సౌభాగ్యార్థం రాజ్ఞశ్చ(రాజ్ఞే వా) నికటవర్తినో నరాశ్చారాతిప్రేరితా గరయుక్తం భోజనం దదతి|

Adhikarana garasya lakShaNam (49-50) · Śloka 50

| నానాప్రాణ్యంగశమలవిరుద్ధౌషధిభస్మనాం||49|| విషాణాం చాల్పవీర్యాణాం యోగో గర ఇతి స్మృతః| |50|

స0-నానాప్రకారప్రాణ్యంగశకృతాం తథా విరుద్ధౌషధిభస్మనాం విషాణాం చ స్తోకవీర్యాణాం యో యోగః, స గర ఇతి స్మృతః|

Adhikarana garArtasya lakShaNam (50-54) · Śloka 54

| తేన పాండుః కృశోఽల్పాగ్నిః కాసశ్వాసజ్వరార్దితః||50|| వాయునా ప్రతిలోమేన స్వప్నచింతాపరాయణః| మహోదరయకృత్ప్లీహీ దీనవాగ్దుర్బలోఽలసః||51|| శోఫవాన్ సతతాధ్మాతః శుష్కపాదకరః క్షయీ| స్వప్నే గోమాయుమార్జారనకులవ్యాలవానరాన్||52|| ప్రాయః పశ్యతి శుష్కాంశ్చ వనస్పతిజలాశయాన్| మన్యతే కృష్ణమాత్మానం గౌరో, గోరం చ కాలకః||53|| వికర్ణనాసానయనం పశ్యేత్తద్విహతేంద్రియః| |54|

స0- తేన గరేణ పాండ్వాదిగుణః కాసాదిపీడితశ్చ స్యాత్| వాతేన ప్రతిలోమేన యుక్తస్తథా స్వప్నచింతాపరః స్యాత్| తథా బృహజ్జఠరయకృత్ప్లీహవాన్ దీనవాగాదిగుణశ్చ స్యాత్| స్వప్నే శృగాలాదీన్ పశ్యతి| ప్రాయేణ శుష్కవృక్షోదపానాని లోకతే| ఆత్మానం చ గౌరః సన్ కృష్ణం మన్యతే| కృష్ణశ్చ గౌరం మన్యతే| తేన-గరవిషేణ, విహతేంద్రియః సన్ వికర్ణఘ్రాణచక్షుషం పశ్యేత్|

Adhikarana garArtasya cikitsitAbhAve sadyo nAshaH (54-55) · Śloka 55

| ఏతైరన్యైశ్చ బహుభిః క్లిష్టో ఘోరైరుపద్రవైః||54|| గరార్తో నాశమాప్నోతి కశ్చిత్సద్యోఽచికిత్సితః| |55|

స0-ఏతైః-ఉక్తైరుపద్రవైః, అపరైశ్చానుక్తైర్దారుణైః క్లిష్టః సన్ గరపీడితః కశ్చిదచికిత్సితః సద్య ఏవ నాశమశ్నుతే|

Adhikarana garArte vamanaM pathyapAnabhojanaM suvarNashIlanaM ca (55-56) · Śloka 56

| గరార్తో వాంతవాన్ భుక్త్వా తత్పథ్యం పానభోజనం||55|| శుద్ధహృచ్ఛీలయేద్ధేమ సూత్రస్థానవిధేః స్మరన్| |56|

స0- గరాతురః కృతవమనః సన్ తత్-పూర్వోక్తం, పథ్యం పానభోజనం భుక్త్వా శుద్ధహృదయః సువర్ణం శీలయేత్| కిం కుర్వన్ ? సూత్రస్థానోక్తవిధేః-"శుద్ధే హృది తతః శాణం హేమచూర్ణస్య దాపయేత్|" (హృ.సూ. అ. 7/28) ఇతి స్మరన్| విధేః స్మరన్నిత్యత్ర "అధీగర్థ-" ఇత్యాదినా విధిశబ్దాత్ కర్మణి షష్ఠీ|

Adhikarana garArte tApyasuvarNalehaH (56-57) · Śloka 57

| శర్కరాక్షౌద్రసంయుక్తం చూర్ణం తాప్యసువర్ణయోః||56|| లేహః ప్రశమయత్యుగ్రం సర్వయోగకృతం విషం| |57|

స0-మాక్షీకధాతుకాంచనయోశ్చూర్ణం శర్కరామాక్షికాన్వితం లేహో దారుణం గరయోగజం విషం హంతి|

Adhikarana garArte hatAgnau mUrvAdicUrNam (57-58) · Śloka 58

| మూర్వామృతానతకణాపటోలీచవ్యచిత్రకాన్||57|| వచాముస్తవిడంగాని తక్రకోష్ణాంబుమస్తుభిః| పిబేద్రసేన వాఽమ్లేన గరోపహతపావకః||58||

స0-మూర్వాదీని తక్రాదిభిరమ్లేన వా-బీజపూరరసాదిరసేన, గరోపహతాగ్నిః పుమాన్ పిబేత్|

Adhikarana garArte pArAvatAmiShAdishRutaM jalam (59) · Śloka 59

పారావతామిషశఠీపుష్కరాహ్వశృతం హిమం| గరతృష్ణారుజాకాసశ్వాసహిధ్మాజ్వరాపహం||59||

స0- పారావతామిషాదిభిః శృతం శీతం జలం గరతృష్ణాదిఘ్నం|

Adhikarana viShasa~gkaTasya lakShaNam (60) · Śloka 60

విషప్రకృతికాలాన్నదోషదూష్యాదిసంగమే| విషసంకటముద్దిష్టం శతస్యైకోఽత్ర జీవతి||60||

స0-విషప్రకృత్యాదియోగే సతి విషసంకటం కథితం| [అత్ర-] అస్మింశ్చ విషసంకటే, విషార్తః శతమధ్య ఏకో జీవేత్| తత్ర విషప్రకృతిః-పిత్తప్రకృతిః| కాలో-వర్షాః| విషాన్నం-సర్షపాది| విషదోషః-పిత్తం| దూష్యం-రక్తం| ఆదిశబ్దేన సాత్మ్యాదీనాం గ్రహణం|

Adhikarana viShavRuddhihetavaH kShudhAdayaH (61-63) · Śloka 63

క్షుత్తృష్ణాఘర్మదౌర్బల్యక్రోధశోకభయశ్రమైః| అజీర్ణవర్చోద్రవతాపిత్తమారుతవృద్ధిభిః||61|| తిలపుష్పఫలాఘ్రాణభూబాష్పఘనగర్జితైః| హస్తిమూషికవాదిత్రనిఃస్వనైర్విషసంకటైః||62|| పురోవాతోత్పలామోదమదనైర్వర్ధతే విషం| |63|

స0- క్షుధాదిభిర్విషం వృద్ధిమేతి|

Adhikarana varShAsu viShavRuddheH kAraNam,sharadi viShasya mandavIryatve hetuH (63-64) · Śloka 64

| వర్షాసు చాంబుయోనిత్వాత్సంక్లేదం గుడవద్గతం||63|| విసర్పతి ఘనాపాయే, తదగస్త్యో హినస్తి చ| ప్రయాతి మందవీర్యత్వం విషం తస్మాద్ధనాత్యయే||64||

స0- ప్రావృషి చ జలప్రభవత్వాద్విషం సంక్లేదం గుడవద్ యాతి| విసర్పతి-ప్రసరతి, ఘనాపాయే-విగతవర్షాసమయే| తత్-విషం, అగస్త్యో హినస్తి-అల్పశక్తి కరోతి| తస్మాద్ఘనాత్యయే-శరత్సమయే, మందవీర్యత్వం ప్రయాతి|

Adhikarana iti prakRutyAdyAlocya karmAcaraNam (65) · Śloka 65

ఇతి ప్రకృతిసాత్మ్యర్తుస్థానవేగబలాబలం| అలోచ్య నిపుణం బుద్ధ్యా కర్మానంతరమాచరేత్||65||

స0-ఇతి-ఏవం పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ, ప్రకృత్యాదికం బుద్ధ్వా-యత్నేన నిరూప్య, తతః కర్మ కుర్యాత్|

Adhikarana shlaiShmike viShe vamanAdibhiH shamanam (66) · Śloka 66

శ్లైష్మికం వమనైరుష్ణరూక్షతీక్ష్ణైః ప్రలేపనైః| కషాయకటుతిక్తైశ్చ భోజనైః శమయేద్విషం||66||

స0-శ్లైష్మికం విషం వమనైరుష్ణాదిగుణైః ప్రలేపైశ్చేద్దశైర్భోజనైశ్చ కషాయాదిగుణైః శాంతిం నయేత్|

Adhikarana paittike viShe virecanAdibhiH shamanam (67) · Śloka 67

పైత్తికం స్రంసనైః సేకప్రదేహైర్భృశశీతలైః| కషాయతిక్తమధురైర్ఘృతయుక్తైశ్చ భోజనైః||67||

స0-పైత్తికం విషం విరేచనైస్తథాఽతిశీతలైః సేకైః ప్రలేపైశ్చ తథా భోజనైః కషాయతిక్తమధురైరాజ్యయుతైశ్చ శమయేత్|

Adhikarana vAtike viShe svAdvAdyAhArAdibhiH shamanam (68) · Śloka 68

వాతాత్మకం జయేత్స్వాదుస్నిగ్ధామ్లలవణాన్వితైః| సఘృతైర్భోజనైర్లేపైస్తథైవ పిశితాశనైః||68||

స0-వాతికం మధురాదియుక్తైః ససర్పిష్కైర్భోజనైర్లేపైర్మాంసభోజనైశ్చ జయేత్|

Adhikarana sarvaviSheShu sarvAvastheShu ghRutatulyaM bheShajaM nAsti visheShAt vAte~adhike (69-70) · Śloka 70

నాఘృతం స్రంసనం శస్తం ప్రలేపో భోజ్యమౌషధం| సర్వేషు సర్వావస్థేషు విషేషు న ఘృతోపమం||69|| విద్యతే భేషజం కించిద్విశేషాత్ ప్రబలేఽనిలే| |70|

స0- విషే స్రంసనం-విరేచనం, ప్రలేపో వా భోజ్యమౌషధం వా నాఘృతం శస్తం| కిం తర్హి ? సర్వమేవ తత్ సఘృతం శస్తం| స0- సర్వేషు విషేషు సర్వావస్థేషు చ ఘృతతుల్యం నాన్యదౌషధం కిమప్యస్తి| విశేషేణ చ వాతేఽతిరిక్తే|

Adhikarana kaphapittavAtagataviShANAM sAdhyAsAdhyatvam (35) · Śloka 35

| అయత్నాచ్ఛ్లేష్మగం సాధ్యం, యత్నాత్ పిత్తాశయాశ్రయం||70|| సుదుఃసాధ్యమసాధ్యం వా వాతాశయగతం విషం| 70 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీవద్వాగ్భటవిరచి- తాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే విషప్రతిషేధో నామ పంచత్రింశోఽధ్యాయః||35||

స0- కఫగతం విషమల్పయత్నేన సాధ్యం| పిత్తాశయాశ్రయం యత్నేన సాధ్యం| వాతాశయాశ్రితం సుష్ఠు దుఃఖేన సాధ్యతేఽసాధ్యం వా స్యాదితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీ- కాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే విషప్రతిషేధో నామ పంచత్రింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 35||