25. vranapratiśēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અથ ક્રમપ્રાપ્તં વ્રણપ્રતિષેધં વ્યાચિખ્યાસુરાહ-

Adhikarana vraNapratishedhAdhyAyaH vraNasya dvaividhyam (2) · Śloka 2

અથાતો વ્રણપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) વ્રણો દ્વિધા નિજાગન્તુદુષ્ટશુદ્ધવિભેદતઃ| નિજો દોષૈઃ શરીરોત્થૈરાગન્તુર્બાહ્યહેતુજઃ||૧|| દોષૈરધિષ્ઠિતો દુષ્ટઃ શુદ્ધસ્તૈરનધિષ્ઠિતઃ| |૨|

સ૦-વ્રણો દ્વિપ્રકારો-નિજાગન્તુભેદાદ્ દુષ્ટશુદ્ધભેદાચ્ચ| નિજો વ્રણઃ શારીરૈદોષૈર્ભવતિ| આગન્તુર્બાહ્યહેતૂદ્ભવઃ| દોષૈરધિષ્ઠિતો દુષ્ટઃ| શુદ્ધો યો દોષૈરનધિષ્ઠિતઃ|

Adhikarana duShTavraNasya lakShaNam (2-5) · Śloka 5

| સંવૃતત્વં વિવૃતતા કાઠિન્યં મૃદુતાઽતિ વા||૨|| અત્યુત્સન્નાવસન્નત્વમત્યૌષ્ણ્યમતિશીતતા| રક્તત્વં પાણ્ડુતા કાર્ષ્ણ્યં પૂતિપૂયપરિસ્રુતિઃ||૩|| પૂતિમાંસસિરાસ્નાયુચ્છન્નતોત્સઙ્ગિતાઽતિરુક્| સંરમ્ભદાહશ્વયથુકણ્ડ્વાદિભિરુપદ્રુતઃ||૪|| દીર્ઘકાલાનુબન્ધશ્ચ વિદ્યાદ્દુષ્ટવ્રણાકૃતિમ્| |૫|

સ૦-સંવૃતત્વાદિર્યો વ્રણસ્તં દુષ્ટવ્રણાકૃતિં વિદ્યાત્|

Adhikarana vraNaH pa~jcadashaprakAraH (5) · Śloka 5

| સ પઞ્ચદશધા દોષૈઃ સરક્તૈઃ|૫|

સ૦-સ ચ પઞ્ચદશપ્રકારો રક્તસહિતૈર્દોષૈઃ સ્યાત્| તત્ર પૃથગ્ દોષૈસ્ત્રયઃ, સંસર્ગજાસ્ત્રયઃ, સન્નિપાતેનૈક ઇતિ [સપ્ત]| એવંભૂતા રક્તસહિતૈઃ સપ્ત| એવં ચતુર્દશ| રક્તેન કેવલેનૈક ઇતિ પઞ્ચદશ| નનુ, પ્રાગભ્યધાયિ (હૃ.સૂ.અ.૨૯/૬)-"શૂલંનર્તેઽનિલાદ્દાહઃ પિત્તાચ્છોફઃ કફોદયાત્| રાગો રક્તાચ્ચ પાકઃસ્યાત્" ઇત્યાદિ| તદિહૈકદોષજત્વં દ્વિદોષજત્વં રક્તરહિતત્વં ચોચ્યમાનં પૂર્વાપરવ્યાહતં સ્યાત્| અત્રોચ્યતે| કાસસમ્પ્રાપ્તિવદત્ર ન્યાયો બોધ્યઃ| તથા હ્યેકદોષજેઽપિ કાસે દોષાન્તરસ્યાનુબન્ધત્વમુરરીકૃત્ય દ્વિદોષજાનુસારેણ યથોપક્રમસ્તથેહાપીતિ નાત્ર પુર્વાપરવ્યાહતત્વમ્|

Adhikarana 1 vAtajasya vraNasya lakShaNam (5-7) · Śloka 7

| તત્ર મારુતાત્||૫|| શ્યાવઃ કૃષ્ણોઽરુણો ભસ્મકપોતાસ્થિનિભોઽપિ વા| મસ્તુમાંસપુલાકામ્બુતુલ્યતન્વલ્પસંસ્રુતિઃ||૬|| નિર્માંસસ્તોદભેદાઢ્યો રૂક્ષશ્ચટચટાયતે| |૭|

સ૦-તેષુ મધ્યે મારુતાત્ શ્યાવાદિગુણો મસ્ત્વાદિતુલ્યતન્વલ્પવિસ્રાવસ્તથા નિર્માંસાદિગુણઃ સ્યાત્|

Adhikarana 2 pittajasya vraNasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| પિત્તેન ક્ષિપ્રજઃ પીતો નીલઃ કપિલપિઙ્ગલઃ||૭|| મૂત્રકિંશુકભસ્મામ્બુતૈલાભોષ્ણબહુસ્રુતિઃ| ક્ષારોક્ષિતક્ષતસમવ્યથો રાગોષ્મપાકવાન્||૮||

સ૦-પિત્તેન વ્રણઃ ક્ષિપ્રોદ્ભવઃ પીતાદુગુણો મૂત્રાદિસદૃશબહુસ્રાવઃ ક્ષારોક્ષિતતુલ્યરુજો રાગોષ્મપાકવાન્|

Adhikarana 3 kafajasya vraNasya lakShaNam (9) · Śloka 9

કફેન પાણ્ડુઃ કણ્ડૂમાન્ બહુશ્વેતઘનસ્રુતિઃ| સ્થૂલોષ્ઠઃ કઠિનઃ સ્નાયુસિરાજાલતતોઽલ્પરુક્||૯||

સ૦-કફેન પાણ્ડુઃ કણ્ડૂયુતો બહુશુક્લઘનસ્રાવઃ સ્થૂલૌષ્ઠઃ કઠિનસ્તથા સ્રાયુસિરાજાલતતોઽલ્પરુજઃ|

Adhikarana 4 raktajasya vraNasya lakShaNam (10) · Śloka 10

પ્રવાલરક્તો રક્તેન સરક્તં પૂયમુદ્ગિરેત્| વાજિસ્થાનસમો ગન્ધે યુક્તો લિઙ્ગૈશ્ચ પૈત્તિકૈઃ||૧૦||

સ૦-રક્તેન વિદ્ગુમલોહિતઃ સરક્તં પૂયં સ્રવેત્| તુરગસ્થાનતુલ્યો ગન્ધેન| તથા પૈત્તિકૈર્લિઙ્ગૈર્યુતઃ|

Adhikarana 5-10 dvidoShajasya vraNasya lakShaNam,11-14 tridoShajasya vraNasya lakShaNam 15 sarvajasya vraNasya lakShaNam (11) · Śloka 11

દ્બાભ્યાં ત્રિભિશ્ચ સર્વૈશ્ચ વિદ્યાલ્લક્ષણસઙ્કરાત્| |૧૧|

સ૦-દ્વાભ્યાં ત્રિભિઃ સર્વૈશ્ચ લક્ષણાનાં સઙ્કરાત્ સંસર્ગજાદીન્ વિદ્યાત્|

Adhikarana shuddhavraNasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| જિહ્વાપ્રભો મૃદુઃ શ્લક્ષ્ણઃ શ્યાવૌષ્ઠપિટિકઃ સમઃ||૧૧|| કિઞ્ચિદુન્નતમધ્યો વા વ્રણઃ શુદ્ધોઽનુપદ્રવઃ| |૧૨|

સ૦-જિહ્વાપ્રભાદિગુણો વ્રણોઽનુપદ્રવઃ શુદ્ધઃ સ્યાત્|

Adhikarana tcagAdInAM vraNAshrayAnAmuttarottaraM duHsAdhyatvam (12-13) · Śloka 13

| ત્વગામિષસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થીનિ વ્રણાશયાઃ||૧૨|| કોષ્ઠો મર્મ ચ તાન્યષ્ટૌ દુઃસાધ્યાન્યુત્તરોત્તરમ્| |૧૩|

સ૦-ત્વગાદીનિ વ્રણાશ્રયાસ્તથા કોષ્ઠો મર્મ ચેત્યષ્ટાવૃત્તરોત્તરં દુઃસાધ્યાનિ|

Adhikarana vraNAnAM susAdhyatvam (13-14) · Śloka 14

| સુસાધ્યઃ સત્ત્વમાંસાગ્નિવયોબલવતિ વ્રણઃ||૧૩|| વૃત્તો દીર્ઘસ્ત્રિપુટકશ્ચતુરસ્રાકૃતિશ્ચ યઃ| તથા સ્ફિક્પાયુમેઢ્રોષ્ઠપૃષ્ઠાન્તર્વક્ત્રગણ્ડગઃ||૧૪||

સ૦-સત્ત્વાદિમતિ વ્રણઃ સુસાધ્યઃ| વૃત્તાદિગુણસ્તથા સ્ફિગાદિષુ ચ સુસાધ્યઃ|

Adhikarana vraNAnAM kRucchrasAdhyatvam (15) · Śloka 15

કૃચ્છ્રસાધ્યોઽક્ષિદશનનાસિકાપાઙ્ગનાભિષુ| સેવનીજઠરશ્રોત્રપાર્શ્વકક્ષાસ્તનેષુ ચ||૧૫||

સ૦-અક્ષ્યાદિષુ સ્થિતઃ કૃચ્છ્રસાધ્યઃ|

Adhikarana vraNAnAM asAdhyatvam (16-22) · Śloka 22

ફેનપૂયાનિલવહઃ શલ્યવાનૂર્ધ્વનિર્વમી| ભગન્દરોઽન્તર્વદનસ્તથા કટ્યસ્થિસંશ્રિતઃ||૧૬|| કુષ્ઠિનાં વિષજુષ્ટાનાં શોષિણાં મધુમેહિનામ્| વ્રણાઃ કૃચ્છ્રેણ સિધ્દ્યન્તિ યેષાં ચ સ્યુર્વ્રણે વ્રણાઃ||૧૭|| નૈવ સિધ્દ્યન્તિ વીસર્પજ્વરાતીસારકાસિનામ્| પિપાસૂનામનિદ્રાણાં શ્વાસિનામવિપાકિનામ્||૧૮|| ભિન્ને શિરઃકપાલે વા મસ્તુલુઙ્ગસ્ય દર્શને| સ્નાયુક્લેદાત્સિરાચ્છેદાદ્ગામ્ભીર્યાત્કૃમિભક્ષણાત્||૧૯|| અસ્થિભેદાત્સશલ્યત્વાત્સવિષત્વાદતર્કિતાત્| મિથ્યાબન્ધાદતિસ્નેહાદ્રૌક્ષ્યાદ્રોમાદિઘટ્ટનાત્||૨૦|| ક્ષોભાદશુદ્ધકોષ્ઠત્વાત્સૌહિત્યાદતિકર્શનાત્| મદ્યપાનાદ્દિવાસ્વપ્નાદ્વવાયાદ્રાત્રિજાગરાત્||૨૧|| વ્રણો મિથ્યોપચારાચ્ચ નૈવ સાધ્યોઽપિ સિધ્યતિ| |૨૨|

સ૦-ફેનાદિવહઃ શલ્યુક્ત ઊર્ધ્વનિર્વમી તથા ભગન્દરોઽન્તર્મુખસ્તથા કઠ્યસ્થિસંશ્રિતસ્તથા કુષ્ઠ્યાદીનાં વ્રણાઃ કૃચ્છ્રેણ સિધ્દ્યન્તિ| તથા યેષાં વ્રણે વ્રણાઃ સ્યુસ્તે ચ દુઃસાધ્યાઃ| સ૦-વિસર્પજ્વરાદિમતાં વ્રણા નૈવ સિદ્ધ્યન્તિ| શિરઃકપાલે ચ ભિન્ને મસ્તુલુઙ્ગદર્શને [વા] વ્રણો ન સિદ્ધ્યતિ| સ૦-સ્રાયુક્લેદાદેઃ કારણાત્ સાધ્યોઽપિ વ્રણો ન સિદ્ધ્યતિ|

Adhikarana rohasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

| કપોતવર્ણપ્રતિમા યસ્યાન્તાઃ ક્લેદવર્જિતાઃ||૨૨|| સ્થિરાશ્ચિપિટિકાવન્તો રોહતીતિ તમાદિશેત્| |૨૩|

સ૦-યસ્ય કપોતવર્ણાભાઃ પ્રક્લેદવર્જિતા અન્તાઃ, તથા ચિપિટિકાન્વન્તો-મ્લાનપ્રાયાઃ, તં-વ્રણં, રોહતીતિ નિર્દિશેત્|

Adhikarana vraNacikitsA vraNashophe vishodhanam (23-24) · Śloka 24

| અથાત્ર શોફાવસ્થાયાં યથાસન્નં વિશોધનમ્||૨૩|| યોજ્યં શોફો હિ શુદ્ધાનાં વ્રણશ્ચાશુ પ્રશામ્યતિ| |૨૪|

સ૦-અત્ર ચ-વ્રણે, શોફાવસ્થાયાં સત્યાં યથાસન્નં-ઊર્ધ્વમધો વા, શોધનં-વમનં વિરેચનં વા, યોજ્યમ્| શુદ્ધાનાં હિ શોફો વ્રણશ્ચ શીઘ્રં શામ્યતિ|

Adhikarana vraNashItopacAraH (24-25) · Śloka 25

| કુર્યાચ્છીતોપચારં ચ શોફાવસ્થસ્ય સન્તતમ્||૨૪|| દોષાગ્નિરગ્નિવત્તેન પ્રયાતિ સહસા શમમ્| |૨૫|

સ૦-શોફાવસ્થસ્ય સતતં શીતોપચારં કુર્યાત્| તેન-શીતોપચારેણ કૃતેન સતા, દોષાગ્નિરગ્નિરિવ સહસૈવ શમં યાતિ|

Adhikarana shophe vraNe ca kaThinAdiyukte raktaharaNam (25-26) · Śloka 26

| શોફે વ્રણે ચ કઠિને વિવર્ણે વેદનાન્વિતે||૨૫|| વિષયુક્તે વિશેષેણ જલજાદ્યૈર્હરેદસૃક્| દુષ્ટાસ્રેઽપગતે સદ્યઃ શોફરાગરુજાં શમઃ||૨૬||

સ૦-શોફે વ્રણે ચ કઠિનાદિગુણે વિશેષેણ જલૌકઃપ્રભૃતિભિરસ્રં હરેત્| યતો દુષ્ટરક્તેઽપનીતે સદ્ય એવ શોફાદિશમઃ સ્યાત્|

Adhikarana shophe punaH punaH srAvitarakte shIradravyairlepaH (27-28) · Śloka 28

હૃતે હૃતે ચ રુધિરે સુશીતૈઃ સ્પર્શવીર્યયોઃ| સુશ્લક્ષ્ણૈસ્તદહઃપિષ્ટૈઃ ક્ષીરેક્ષુસ્વરસદ્રવૈઃ||૨૭|| શતધૌતઘૃતોપેતૈર્મુહુરન્યૈરશોષિભિઃ| પ્રતિલોમં હિતો લેપઃ સેકાભ્યઙ્ગાશ્ચ તત્કૃતાઃ||૨૮||

સ૦-પુનઃ પુનઃ સ્રાવિતે ચ રક્તે સતિ સ્પર્શવીર્યયોઃ સુષ્ઠુ શીતદ્રવ્યૈઃ સુશ્લક્ષ્ણૈસ્તસ્મિન્નેવાહનિ પિષ્ટૈઃ-ન તુ પર્યુષિતૈઃ, તથા ક્ષીરાદિદ્રવૈઃ શતધૌતઘૃતયુક્તૈર્મુહુરપરૈરશોષિભિર્લેપો હિતઃ| પ્રતિલોમં-ન ત્વનુલોમમ્| સેકાભ્યઙ્ગાશ્ચ પૂર્વોક્તૈઃ કૃતા હિતાઃ|

Adhikarana shophe nyagrodhAditvAgbhiH pralepaH (29) · Śloka 29

ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષવેત સવલ્કલૈઃ| પ્રદેહો ભૂરિસર્પિભિઃ શોફનિર્વાપણઃ પરમ્||૨૯||

સ૦-ન્યગ્રોધાદિત્વગ્ભિઃ પ્રદેહો ભૂરિઘૃતઃ પરં શોફનિર્વાપણઃ|

Adhikarana shophe AnUpavesavArAdyaiH svedaH,shophe dAharUgdharAH somAstilAH (30-31) · Śloka 31

વાતોલ્બણાનાં સ્તબ્ધાનાં કઠિનાનાં મહારુજામ્| સ્રુતાસ્રુજાં ચ શોફાનાં વ્રણાનામપિ ચેદ્દશામ્||૩૦|| આનૂપવેસવારાદ્યૈઃ સ્વેદઃ, સોમાસ્તિલાઃ પુનઃ| ભૃષ્ટા નિર્વાપિતાઃ ક્ષીરે તત્પિષ્ટા દાહરુગ્ઘરાઃ||૩૧||

સ૦-વાતોલ્બણાનાં તથા સ્તબ્ધાનાં કઠિનાનાં તીવ્રરુજાં સ્રુતરક્તાનાં શોફાનાં વ્રણાનામપિ ચેદ્દક્સ્વરૂપાણાં કુટ્ટિતઘૃતાદિ સંસ્કૃતાનૂપમાંસાદ્યૈઃ સ્વેદો હિતઃ| અતસીયુક્તાસ્તિલા ભૃષ્ટા દુગ્ધે નિર્વાપિતાસ્તેનૈવ ક્ષીરેણ પિષ્ટા દાહરુજાઘ્નાઃ|

Adhikarana shophe shthiratvAdiyukte snehaH svedo mardanaM yavAdibhiH pralepashca (32-33) · Śloka 33

સ્થિરાન્ મન્દરુજઃ શોફાન્ સ્નેહૈર્વાતકફપહૈઃ| અભ્યજ્ય સ્વેદયિત્વા ચ વેણુનાડ્યા શનૈઃ શનૈઃ||૩૨|| વિમ્લાપનાર્થં મૃદ્ગીયાત્ તલેનાઙુષ્ઠકેન વા| યવગોધૂમમુદ્ગૈશ્ચ સિદ્ધ પિષ્ટૈઃ પ્રલેપયેત્||૩૩||

સ૦-શોફાન્ સ્થિરાનલ્પપીડાન્ વાતકફઘ્નૈઃ સ્નેહૈર્મ્રક્ષાયિત્વા સ્વેદયિત્વા ચ વંશનાડ્યા વિમ્લાપનાર્થં શનૈઃ શનૈર્મલયેત્| તલેનાઙ્ગુષ્ઠકેન વા મલયેત્| યવાદિભિઃ સિદ્ધપિષ્ટૈઃ પ્રદેહયેત્|

Adhikarana shophe evaM vilayanAbhAve upanAhaH (34) · Śloka 34

વિલીયતે સ ચેન્નૈવં તતસ્તમુપનાહયેત્| અવિદગ્ધસ્તથા શાન્તિં વિદગ્ધઃ પાકમશ્રુતે||૩૪||

સ૦-એવં કૃતે યદિ શોફો ન વિલીયતે, તતસ્તમુપનાહયેત્| તથા કૃતે સત્યવિદગ્ધઃ શોફણ્ સન્ શાન્તિં પ્રાપ્નોતિ| વિદગ્ધસ્તુ પચ્યતે|

Adhikarana shophe upanAhe saktupiNDikAshreShThA (35) · Śloka 35

સકોલતિલવલ્લોમા દધ્યમ્લા સક્તુપિણ્ડિકા| સકિણ્વકુષ્ઠલવણા કોષ્ણા શસ્તોપનાહને||૩૫||

સ૦-બદરાદિયુતા સક્તુપિણ્ડિકાઽમ્લદધિયુતા કિણ્વાદ્યન્વિતા કોષ્ણા ઉપનાહે શ્રેષ્ઠા|

Adhikarana shophe supavkAdiyukte dAraNam (36) · Śloka 36

સુપક્વે પિણ્ડિતે શોફે પીડનૈરુપપીડિતે| દારણં દારણાર્હસ્ય સુકુમારસ્ય ચેષ્યતે||૩૬||

સ૦-શોફે સુપક્વે ગ્રથિતે પીડનૈર્દ્રવ્યૈરુપપીડિતે સતિ દારણાર્હસ્ય સુકુમારસ્ય નરસ્ય દારણમિષ્યતે|

Adhikarana shophe guggulvAdIni pavkashopha vidAraNAni (37) · Śloka 37

ગુગ્ગુલ્વતસિગોદન્તસ્વર્ણક્ષીરીકપોતવિટ્| ક્ષૌરૌષધાનિ ક્ષારાશ્ચ પક્વશોફવિદારણમ્||૩૭||

સ૦-ગુગ્લ્ગુલ્વાદીનિ, તથા ક્ષારૌષધાનિ-ક્ષારવિધ્યુક્તાનિ (હૃ.સૂ.અ. ૩૦૧૮), ક્ષારાશ્ચ, પક્વશોફવિદારણં સ્યાત્| ગોદન્તો-હરિતાલમ્|

Adhikarana vraNe pUyagarbhAdiyukte pIDanam (38) · Śloka 38

પૂયગર્ભાનણુદ્વારાન્ સોત્સઙ્ગાન્મર્મગાનપિ| નિઃસ્નેહૈઃ પીડનદ્રવ્યૈઃ સમન્તાત્પ્રતિપીડયેત્||૩૮||

સ૦-પૂયગર્ભાન્ સૂક્ષ્મદ્વારાન્ સોત્સઙ્ગાન્ મર્માશ્રિતાન્ સ્નેહરહિતૈઃ પીડનદ્રવ્યૈઃ પરિતઃ પ્રતિપીડયેત્|

Adhikarana vraNe pIDanapralepasya shuShkatve samupekShAdi (39) · Śloka 39

શુષ્યન્તં સમુપેક્ષેત પ્રલેપં પીડનં પ્રતિ| ન મુખે ચૈનમાલિમ્પેત્ તથા દોષઃ પ્રસિચ્યતે||૩૯||

સ૦-પીડનં પ્રતિ યો લેપસ્તં શુષ્યન્તં સમુપેક્ષેત| મુખે ચૈનં વ્રણં નાલિમ્પેત્| તથા ચ-એવં, દોષઃ, પ્રસિચ્યતે-નિર્યાતિ|

Adhikarana vraNe kalAyAdiyukte surasAdinA kShAlanAdi (40) · Śloka 40

કલાયયવગોધૂમમાષમુદ્ગહરેણવઃ| દ્રવ્યાણાં પિચ્છિલાનાં ચ ત્વઙ્મૂલાનિ પ્રપીડનમ્||૪૦||

સ૦-કલાયાદયઃ પિચ્છિલાનાં દ્રવ્યાણાં ત્વચો મૂલાનિ ચ પ્રપીડનં સ્યાત્|

Adhikarana vraNe avishuddhe paTolInimbavkA thena kShAlanam (41) · Śloka 41

સપ્તસુ ક્ષાલનાદ્યેષુ સુરસારગ્વધાદિકૌ| ભૃશં દુષ્ટે વ્રણે યોજ્યૌ મેહકુષ્ઠવ્રણેષુ ચ||૪૧||

સ૦-સપ્તસુ ક્ષાલનાદિષુ-ક્ષાલનમાલેપો ઘૃતં તૈલં રસક્રિયા ચૂર્ણો વર્તિશ્ચેતિ સપ્ત તેષુ, સુરસાદિરારગ્વધાદિશ્ચેતિ (હૃ.સૂ.અ. ૧૫) દુષ્ટે વ્રણે ભૃશં યોજ્યૌ તથા મેહાદિષુ ચ|

Adhikarana vraNe vishuddhe nyagrodAdivkAhena kShAlanam (42) · Śloka 42

અથવા ક્ષાલનં ક્વાથઃ પટોલીનિમ્બપત્રજઃ| અવિશુદ્ધે, વિશુદ્ધે તુ વ્યગ્રોધાદિત્વગુદ્ભવઃ||૪૨||

સ૦-અથવાઽવિશુદ્ધે વ્રણે પટોલીનિમ્બપત્રજઃ ક્વાથઃ ક્ષાલનં હિતઃ| વિશુદ્ધે તુ વ્રણે ન્યગ્રોધાદિત્વગુદ્ભવઃ ક્વાથઃ ક્ષાલનાદૌ હિતઃ|

Adhikarana vraNe paTolyAdilepo vraNashodhanaH (43) · Śloka 43

પટોલીતિલયષ્ટ્યાહ્વત્રિવૃદ્દન્તીનિશાદ્વયમ્| નિમ્બપત્રાણિ ચાલેપઃ સપટુર્વ્રણશોધનઃ||૪૩||

સ૦-પટોલાદિભિર્લેપઃ સૈન્ધવયુતો વ્રણશોધનઃ|

Adhikarana vraNe sUkShmAsyAdiyukte trivRutAdivartyA vishodhanam (44) · Śloka 44

વ્રણાન્ વિશોધયેદ્વર્ત્યા સૂક્ષ્માસ્યાન્ સન્ધિમર્મગાન્| કૃતયા ત્રિવૃતાદન્તીલાઙ્ગલીમધુસૈન્ધવૈઃ||૪૪||

સ૦-વ્રણાન્ સૂક્ષ્મમુખાન્ સન્ધિમર્માશ્રિતાન્ વર્ત્યા ત્રિવૃતાદિભિઃ કૃતયા વિશોધયેત્|

Adhikarana vraNe vAtAbhIbhUtAdau yavAjyAdibhirdhUpanam (45) · Śloka 45

વાતાભિભૂતાન્ સાસ્રાવાન્ ધૂપયેદુગ્રવેદનાન્| યવજ્યભૂર્જમદનશ્રીવેષ્ટકસુરાહ્વયૈઃ||૪૫||

સ૦-વાતાભિભૂતાન્ સાસ્રાવાન્ દારુણવેદનાન્ યવાદિભિર્ધૂપયેત્|

Adhikarana pittadyulbaNe shItatairnirvApaNam (46) · Śloka 46

નિર્વાપયેદ્ ભૃશં શીતૈઃ પિત્તરક્તવિષોલ્બણાન્| |૪૬|

સ૦-પિત્તા[દ્ય]ધિકાન્ શીતૈર્ભૃશં નિર્વાપયેત્|

Adhikarana pittashuShkAlpamAMsAdau nyagrodhAdibhirutsAdanaM mAMsAdamAMsAnAM bhakShaNaM ca (46-48) · Śloka 48

| શુષ્કાલ્પમાંસે ગમ્ભીરે વ્રણ ઉત્સાદનં હિતમ્||૪૬|| ન્યગ્રોધપદ્મકાદિભ્યામશ્વગન્ધાબલાતિલૈઃ| અદ્યાન્માંસાદમાંસાનિ વિધિનોપહિતાનિ ચ||૪૭|| માંસં માંસાદમાંસેન વર્ધતે શુદ્ધચેતસઃ| |૪૮|

સ૦-વ્રણે શુષ્કાલ્પમાંસે ગમ્ભીર ઉત્સાદનં હિતં વ્યગ્રોધાદિભિઃ| તથા માંસાદીનાં પ્રાણિનાં માંસાનિ સુષ્ઠુ સંસ્કૃતાનિ ભક્ષયેત્| યતઃ શુદ્ધમનસો માંસાદમાંસેન પિશિતં વર્ધતે|

Adhikarana pitta utsannamRudumAMse jAtyAdibhiravasAdanam (48-49) · Śloka 49

| ઉત્સન્નમૃદુમાંસાનાં વ્રણાનામવસાદનમ્||૪૮|| જાતીમુકુલકાસીસમનોહ્વાલપુરાગ્નિકૈઃ| |૪૯|

સ૦-વ્રણાનામુત્સન્નમૃદુમાંસાનાં જાતીમુકુલાદિભિરવસાદનં હિતમ્|

Adhikarana pitta utsannamAMsAdau kShArakarmaNA shodhanam (49-50) · Śloka 50

| ઉત્સન્નમાંસાન્ કઠિનાન્ કણ્ડૂયુક્તાંશ્ચિરોત્થિતાન્||૪૯|| વ્રણાન્ સુદુઃખશોધ્યાંશ્ચ શોધયેત્ ક્ષારકર્મણા| |૫૦|

સ૦-ઉત્સન્નમાંસાદિકા વ્રણાસ્તથા યે તુ સુષ્ઠુ દુર્વિશોધ્યાસ્તાન્ ક્ષારકર્મણા વિશોધયેત્|

Adhikarana phitta ashmaryAdau agnikarmaNA sAdhanam (50-51) · Śloka 51

| સ્રવન્તોઽશ્મરિજા મૂત્રં યે ચાન્યે રક્તવાહિનઃ||૫૦|| છિન્નાશ્ચ સન્ધયો યેષાં યથોક્તૈર્યે ચ શોધનૈઃ| શોધ્યમાના ન શુધ્દ્યન્તિ શોધ્યાઃ સ્યુસ્તેઽગ્નિકર્મણા||૫૧||

સ૦-અશ્મરિજા વ્રણા મૂત્રં સ્રવન્તો, યે ચાન્યે રક્તવાહિનો, યેષાં ચ સન્ધયસ્છિનાઃ, યે ચ યથોક્તૈઃ શોધનૈઃ શોધ્યમાના ન શુદ્ધ્યન્તિ, તેઽગ્નિકર્મણા શોધ્યાઃ સ્યુઃ|

Adhikarana phitta shuddhautsAdanadravyeNa ropaNam (52) · Śloka 52

શુદ્ધાનાં રોપણં યોજ્યમુત્સાદાય યદીરિતમ્| |૫૨|

સ૦-યદુત્સાદાર્થં દ્રવ્યં કથિતં તદેવ શુદ્ધાનાં વ્રણાનાં રોપણં યોજ્યમ્|

Adhikarana pitta ashvagandhAdikaM paramaM ropaNam (52-53) · Śloka 53

| અશ્વગન્ધા રુહા રોધ્રં કટ્ફલં મધુયષ્ટિકા||૫૨|| સમઙ્ગા ધાતકીપુષ્પં પરમં વ્રણરોપણમ્| |૫૩|

સ૦-અશ્વગન્ધાદિકં વ્રણરોપણં પરમ્|

Adhikarana pittaa petapUtimAMsAdau tilakalkaha saMrohaNaH (53-54) · Śloka 54

| અપેતપૂતિમાંસાનાં માંસસ્થાનામરોહતામ્||૫૩|| કલ્કં સંરોહણં કુર્યાત્ તિલાનાં મધિકાન્વિતમ્| |૫૪|

સ૦-અપગતપૂતિમાંસાનાં માંસસ્થાનાં વ્રણાનામરોહતાં તિલકલ્કં સમધુકં સંરોહણં કુર્યાત્|

Adhikarana pitta sakShaudranimbapatrayuktaH paraM saMshodhanam,pitta sapUrvAbhyAM sarpiShA ca yuktaH shIdhraM ropaNaH (54-55) · Śloka 55

| સ્નિગ્ધોષ્ણતિક્તમધુરકષાયત્વૈઃ સ સર્વજિત્||૫૪|| સ ક્ષૌદ્રનિમ્બપત્રાભ્યાં યુક્તઃ સંશોધનં પરમ્| પૂર્વાભ્યાં સર્પિષા ચાસૌ યુક્તઃ સ્યાદાશુ રોપણઃ||૫૫||

સ૦-એષ તિલકલ્કઃ સ્નિગ્ધાદિગુણૈઃ સર્વરોગજિત્| સ માક્ષિકનિમ્બપત્રાભ્યાં યુતસ્તિલકલ્કઃ પરં સંશોધનમ્| પૂર્વાભ્યાં-ક્ષૌદ્રનિમ્બપત્રાભ્યાં, સર્પિષા ચાસૌ તિલકલ્કો યુતઃ શીઘ્રં સંરોહણઃ સ્યાત્|

Adhikarana pitta tilavat yavakalko~api (56) · Śloka 56

તિલવદ્યવકલ્કં તુ કેચિદિચ્છન્તિ તદ્વિદઃ| |૫૬|

સ૦-કેચિદ્ વ્રણસ્વરૂપાભિજ્ઞા યવકલ્કં તિલકલ્કવદિચ્છન્તિ|

Adhikarana pitta sAstrapittAdau kShIraropaNasiddhadhRutena ropaNam,pitta kaphavAtaje ropaNasiddhatailena ropaNasiddha tailena ropaNam (56-57) · Śloka 57

| સાસ્રપિત્તવિષાગન્તુગમ્ભીરાન્ સોષ્મણો વ્રણાન્||૫૬|| ક્ષીરરોપણભૈષજ્યશૃતેનાજ્યેન રોપયેત્| રોપણૌષધસિદ્ધેન તૈલેન કફવાતજાન્||૫૭||

સ૦-સાસ્રપિત્તાદીન્ વ્રણાન્ ક્ષીરયુક્તરોપણદ્રવ્યપક્વેન ઘૃતેન રોપયેત્| રોપણદ્રવ્યસિદ્ધેન તૈલેન કફવાતોત્થાન્ રોપયેત્|

Adhikarana pitta kAcchcAyAdikaM shreShThaM ropaNam (58) · Śloka 58

કાચ્છીરોધ્રાભયાસર્જસિન્દૂરાઞ્જનતુત્થકમ્| ચૂર્ણિતં તૈલમદનૈર્યુક્તં રોપણમુત્તમમ્||૫૮||

સ૦-કાછ્છ્યાદિકં સૂક્ષ્મરજીકૃતં તૈલમદનૈર્યુક્તં રોપણમ્|

Adhikarana pitta samAdau cUrNaH (59) · Śloka 59

સમાનાં સ્થિરમાંસાનાં ત્વક્સ્થાનાં ચૂર્ણ ઇષ્યતે| |૫૯|

સં-સમાનાં વ્રણાનાં સ્થિરમાંસાનાં ત્વક્સ્થાનાં ચૂર્ણમિષ્ટમ્|

Adhikarana pitta kakuBAdipralepastvagvishuddhikaraH param (59-60) · Śloka 60

| કકુભોદુમ્બરાશ્વત્થજમ્બૂકટ્ફલરોધ્રજૈઃ||૫૯|| ત્વચમાશુ નિગૃહ્ણન્તિ ત્વક્ચૂર્ણૈશ્ચૂર્ણિતા વ્રણાઃ| |૬૦|

સં-કકુભાદિજૈશ્ચૂર્ણૈર્વ્રણાશ્ચૂર્ણિતાઃ શીઘ્રમેવ ત્વચં નિગૃહ્ણનન્તિ|

Adhikarana pitta lAkShAdipralepastvagviSuddhikaraH param (60-61) · Śloka 61

| લાક્ષામનોહ્વામઞ્જિષ્ઠાહરિતાલનિશાદ્વયૈઃ||૬૦|| પ્રલેપઃ સઘૃતક્ષૌદ્રસ્ત્વગ્વિશુદ્ધિકરઃ પરમ્| |૬૧|

સં-લાક્ષાદિભિર્ઘૃતક્ષૌદ્રસહિતો લેપઃ પરં ત્વગ્વિશુદ્ધિકરઃ|

Adhikarana pitta kAlIyAdilepaH savarNakaraNaH (61-62) · Śloka 62

| કાલીયકલતામ્રાસ્થિહેમકાલારસોત્તમૈઃ||૬૧|| લેપઃ સગોમયરસઃ સવર્ણકરણઃ પરમ્| |૬૨|

સ૦-કાલીયકાદિભિર્લેપઃ સગોશકૃદ્રસઃ પરં સવર્ણકરણઃ|

Adhikarana pitta vAraNadantAdilepo romobhdavakaraH ,pittaa catuShpAnnakhAdimaShIlepo (62-63) · Śloka 63

| દગ્ધો વારણદન્તોઽન્તર્ધૂમં તૈલં રસાઞ્જનમ્||૬૨|| રોમસઞ્જનનો લેપસ્તદ્વત્તૈલપરિપ્લુતા| ચતુષ્પાન્નખરોમાસ્થિત્વક્શૃઙ્ગખુરજા મષી||૬૩||

સ૦-વારણદન્તોઽન્તર્ધૂમં દગ્ધસ્તૈલં રસાઞ્જનં ચ લેપો રોમોદ્ભવકરઃ| તથૈવ તૈલપરિપ્લુતા ચતુષ્પાન્નખાદિજા મષી પૂર્વગુણા|

Adhikarana pitta shastrakarmoktaM pathyApathyAnnam (64) · Śloka 64

વ્રણિનઃ શસ્ત્રકર્મોક્તં પથ્યાપથ્યાન્નમાદિશેત્| |૬૪|

સ૦-વ્રણિનઃ શસ્ત્રકર્મવિધિકથિતં (હૃ.સૂ.અ. ૨૯/૩૪) પથ્યાપથ્યાન્નમાદિશેત્|

Adhikarana vAtaje vraNe dvipa~jjamUlAdiH pittaje vraNe nyagrodhAdiH kaphaje vraNe AragvadhAdiH mishraje vraNe mishraH (64-65) · Śloka 65

| દ્વે પઞ્ચમૂલે વર્ગશ્ચ વાતઘ્નો વાતિકે હિતઃ||૬૪|| ન્યગ્રોધપદ્મકાદ્યૌ તુ તદ્વત્પિત્તપ્રદૂષિતે| આરગ્વધાદિઃ શ્લેષ્મઘ્નઃ કફે, મિશ્રાસ્તુ મિશ્રજે||૬૫||

સ૦-દ્વે પઞ્ચમૂલે તથા વર્ગો વાતઘ્નો વાતાધિકે હિતઃ| તથા પૈત્તિકે ન્યગ્રોધાદિપદ્મકાદી(હૃ.સૂ.અ. ૧૫/૪૯ અ. ૧૫/૧૨) હિતૌ| શ્લૈષ્મિક આરગ્વધાદિઃ (હૃ.સૂ.અ. ૧૫/૧૭) કફઘ્નો હિતઃ| મિશ્રે તુ મિશ્ર ઉપક્રમો હિતઃ|

Adhikarana vraNe prakShAlanAdi saptayathAsvaM yojyAH (66) · Śloka 66

એભિઃ પ્રક્ષાલનં લેપો ઘૃતં તૈલં રસક્રિયા| ચૂર્ણો વર્તિશ્ચ સંયોજ્યા વ્રણે સપ્ત યથાયથમ્||૬૬||

સ૦-એભિઃ-પૂર્વોક્તૈઃ, પ્રક્ષાલનાદયઃ સપ્ત વ્રણે સતિ યથાસ્વં યોજ્યાઃ|

Adhikarana vraNe sUkShmavadanAdau jAtyAdidhRutena shodhanaM ropaNaM ca (25) · Śloka 25

જાતીનિમ્બપટોલપત્રકટુકાદાર્વીનિશાસારિવા- મઞ્જિષ્ઠાભયસિક્થતુત્થમધુકૈર્નક્તાહ્વબીજાન્વિતૈઃ| સર્પિઃ સાધ્યમનેન સૂક્ષ્મવદના મર્માશ્રિતાઃ ક્લેદિનો ગમ્ભીરાઃ સરુજો વ્રણાઃ સગતયઃ શુધ્દ્યન્તિ રોહન્તિ ચ||૬૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટ- વિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને વ્રણપ્રતિષેધો નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૫||

સં-જાત્યાદિભિઃ સર્પિઃ સાધ્યમ્| અભયં-ઉશીરમત્ર| અનેન સર્પિષા સૂક્ષ્મમુખા મર્મસ્થાદયશ્ચ વ્રણાઃ શુદ્ધ્યન્તિ રોહન્તિ ચેતિ| શાર્દૂલવિક્રીડિતં વૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને વ્રણપ્રતિ- ષેધો નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૫||