25. vranapratiśēdhādhyāyaḥ

Adhikarana vraNapratishedhAdhyAyaH vraNasya dvaividhyam (2) · Śloka 2

અથાતો વ્રણપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) વ્રણો દ્વિધા નિજાગન્તુદુષ્ટશુદ્ધવિભેદતઃ| નિજો દોષૈઃ શરીરોત્થૈરાગન્તુર્બાહ્યહેતુજઃ||૧|| દોષૈરધિષ્ઠિતો દુષ્ટઃ શુદ્ધસ્તૈરનધિષ્ઠિતઃ| |૨|

Adhikarana duShTavraNasya lakShaNam (2-5) · Śloka 5

| સંવૃતત્વં વિવૃતતા કાઠિન્યં મૃદુતાઽતિ વા||૨|| અત્યુત્સન્નાવસન્નત્વમત્યૌષ્ણ્યમતિશીતતા| રક્તત્વં પાણ્ડુતા કાર્ષ્ણ્યં પૂતિપૂયપરિસ્રુતિઃ||૩|| પૂતિમાંસસિરાસ્નાયુચ્છન્નતોત્સઙ્ગિતાઽતિરુક્| સંરમ્ભદાહશ્વયથુકણ્ડ્વાદિભિરુપદ્રુતઃ||૪|| દીર્ઘકાલાનુબન્ધશ્ચ વિદ્યાદ્દુષ્ટવ્રણાકૃતિમ્| |૫|

Adhikarana vraNaH pa~jcadashaprakAraH (5) · Śloka 5

| સ પઞ્ચદશધા દોષૈઃ સરક્તૈઃ|૫|

Adhikarana 1 vAtajasya vraNasya lakShaNam (5-7) · Śloka 7

| તત્ર મારુતાત્||૫|| શ્યાવઃ કૃષ્ણોઽરુણો ભસ્મકપોતાસ્થિનિભોઽપિ વા| મસ્તુમાંસપુલાકામ્બુતુલ્યતન્વલ્પસંસ્રુતિઃ||૬|| નિર્માંસસ્તોદભેદાઢ્યો રૂક્ષશ્ચટચટાયતે| |૭|

Adhikarana 2 pittajasya vraNasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| પિત્તેન ક્ષિપ્રજઃ પીતો નીલઃ કપિલપિઙ્ગલઃ||૭|| મૂત્રકિંશુકભસ્મામ્બુતૈલાભોષ્ણબહુસ્રુતિઃ| ક્ષારોક્ષિતક્ષતસમવ્યથો રાગોષ્મપાકવાન્||૮||

Adhikarana 3 kafajasya vraNasya lakShaNam (9) · Śloka 9

કફેન પાણ્ડુઃ કણ્ડૂમાન્ બહુશ્વેતઘનસ્રુતિઃ| સ્થૂલોષ્ઠઃ કઠિનઃ સ્નાયુસિરાજાલતતોઽલ્પરુક્||૯||

Adhikarana 4 raktajasya vraNasya lakShaNam (10) · Śloka 10

પ્રવાલરક્તો રક્તેન સરક્તં પૂયમુદ્ગિરેત્| વાજિસ્થાનસમો ગન્ધે યુક્તો લિઙ્ગૈશ્ચ પૈત્તિકૈઃ||૧૦||

Adhikarana 5-10 dvidoShajasya vraNasya lakShaNam,11-14 tridoShajasya vraNasya lakShaNam 15 sarvajasya vraNasya lakShaNam (11) · Śloka 11

દ્બાભ્યાં ત્રિભિશ્ચ સર્વૈશ્ચ વિદ્યાલ્લક્ષણસઙ્કરાત્| |૧૧|

Adhikarana shuddhavraNasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| જિહ્વાપ્રભો મૃદુઃ શ્લક્ષ્ણઃ શ્યાવૌષ્ઠપિટિકઃ સમઃ||૧૧|| કિઞ્ચિદુન્નતમધ્યો વા વ્રણઃ શુદ્ધોઽનુપદ્રવઃ| |૧૨|

Adhikarana tcagAdInAM vraNAshrayAnAmuttarottaraM duHsAdhyatvam (12-13) · Śloka 13

| ત્વગામિષસિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થીનિ વ્રણાશયાઃ||૧૨|| કોષ્ઠો મર્મ ચ તાન્યષ્ટૌ દુઃસાધ્યાન્યુત્તરોત્તરમ્| |૧૩|

Adhikarana vraNAnAM susAdhyatvam (13-14) · Śloka 14

| સુસાધ્યઃ સત્ત્વમાંસાગ્નિવયોબલવતિ વ્રણઃ||૧૩|| વૃત્તો દીર્ઘસ્ત્રિપુટકશ્ચતુરસ્રાકૃતિશ્ચ યઃ| તથા સ્ફિક્પાયુમેઢ્રોષ્ઠપૃષ્ઠાન્તર્વક્ત્રગણ્ડગઃ||૧૪||

Adhikarana vraNAnAM kRucchrasAdhyatvam (15) · Śloka 15

કૃચ્છ્રસાધ્યોઽક્ષિદશનનાસિકાપાઙ્ગનાભિષુ| સેવનીજઠરશ્રોત્રપાર્શ્વકક્ષાસ્તનેષુ ચ||૧૫||

Adhikarana vraNAnAM asAdhyatvam (16-22) · Śloka 22

ફેનપૂયાનિલવહઃ શલ્યવાનૂર્ધ્વનિર્વમી| ભગન્દરોઽન્તર્વદનસ્તથા કટ્યસ્થિસંશ્રિતઃ||૧૬|| કુષ્ઠિનાં વિષજુષ્ટાનાં શોષિણાં મધુમેહિનામ્| વ્રણાઃ કૃચ્છ્રેણ સિધ્દ્યન્તિ યેષાં ચ સ્યુર્વ્રણે વ્રણાઃ||૧૭|| નૈવ સિધ્દ્યન્તિ વીસર્પજ્વરાતીસારકાસિનામ્| પિપાસૂનામનિદ્રાણાં શ્વાસિનામવિપાકિનામ્||૧૮|| ભિન્ને શિરઃકપાલે વા મસ્તુલુઙ્ગસ્ય દર્શને| સ્નાયુક્લેદાત્સિરાચ્છેદાદ્ગામ્ભીર્યાત્કૃમિભક્ષણાત્||૧૯|| અસ્થિભેદાત્સશલ્યત્વાત્સવિષત્વાદતર્કિતાત્| મિથ્યાબન્ધાદતિસ્નેહાદ્રૌક્ષ્યાદ્રોમાદિઘટ્ટનાત્||૨૦|| ક્ષોભાદશુદ્ધકોષ્ઠત્વાત્સૌહિત્યાદતિકર્શનાત્| મદ્યપાનાદ્દિવાસ્વપ્નાદ્વવાયાદ્રાત્રિજાગરાત્||૨૧|| વ્રણો મિથ્યોપચારાચ્ચ નૈવ સાધ્યોઽપિ સિધ્યતિ| |૨૨|

Adhikarana rohasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

| કપોતવર્ણપ્રતિમા યસ્યાન્તાઃ ક્લેદવર્જિતાઃ||૨૨|| સ્થિરાશ્ચિપિટિકાવન્તો રોહતીતિ તમાદિશેત્| |૨૩|

Adhikarana vraNacikitsA vraNashophe vishodhanam (23-24) · Śloka 24

| અથાત્ર શોફાવસ્થાયાં યથાસન્નં વિશોધનમ્||૨૩|| યોજ્યં શોફો હિ શુદ્ધાનાં વ્રણશ્ચાશુ પ્રશામ્યતિ| |૨૪|

Adhikarana vraNashItopacAraH (24-25) · Śloka 25

| કુર્યાચ્છીતોપચારં ચ શોફાવસ્થસ્ય સન્તતમ્||૨૪|| દોષાગ્નિરગ્નિવત્તેન પ્રયાતિ સહસા શમમ્| |૨૫|

Adhikarana shophe vraNe ca kaThinAdiyukte raktaharaNam (25-26) · Śloka 26

| શોફે વ્રણે ચ કઠિને વિવર્ણે વેદનાન્વિતે||૨૫|| વિષયુક્તે વિશેષેણ જલજાદ્યૈર્હરેદસૃક્| દુષ્ટાસ્રેઽપગતે સદ્યઃ શોફરાગરુજાં શમઃ||૨૬||

Adhikarana shophe punaH punaH srAvitarakte shIradravyairlepaH (27-28) · Śloka 28

હૃતે હૃતે ચ રુધિરે સુશીતૈઃ સ્પર્શવીર્યયોઃ| સુશ્લક્ષ્ણૈસ્તદહઃપિષ્ટૈઃ ક્ષીરેક્ષુસ્વરસદ્રવૈઃ||૨૭|| શતધૌતઘૃતોપેતૈર્મુહુરન્યૈરશોષિભિઃ| પ્રતિલોમં હિતો લેપઃ સેકાભ્યઙ્ગાશ્ચ તત્કૃતાઃ||૨૮||

Adhikarana shophe nyagrodhAditvAgbhiH pralepaH (29) · Śloka 29

ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષવેત સવલ્કલૈઃ| પ્રદેહો ભૂરિસર્પિભિઃ શોફનિર્વાપણઃ પરમ્||૨૯||

Adhikarana shophe AnUpavesavArAdyaiH svedaH,shophe dAharUgdharAH somAstilAH (30-31) · Śloka 31

વાતોલ્બણાનાં સ્તબ્ધાનાં કઠિનાનાં મહારુજામ્| સ્રુતાસ્રુજાં ચ શોફાનાં વ્રણાનામપિ ચેદ્દશામ્||૩૦|| આનૂપવેસવારાદ્યૈઃ સ્વેદઃ, સોમાસ્તિલાઃ પુનઃ| ભૃષ્ટા નિર્વાપિતાઃ ક્ષીરે તત્પિષ્ટા દાહરુગ્ઘરાઃ||૩૧||

Adhikarana shophe shthiratvAdiyukte snehaH svedo mardanaM yavAdibhiH pralepashca (32-33) · Śloka 33

સ્થિરાન્ મન્દરુજઃ શોફાન્ સ્નેહૈર્વાતકફપહૈઃ| અભ્યજ્ય સ્વેદયિત્વા ચ વેણુનાડ્યા શનૈઃ શનૈઃ||૩૨|| વિમ્લાપનાર્થં મૃદ્ગીયાત્ તલેનાઙુષ્ઠકેન વા| યવગોધૂમમુદ્ગૈશ્ચ સિદ્ધ પિષ્ટૈઃ પ્રલેપયેત્||૩૩||

Adhikarana shophe evaM vilayanAbhAve upanAhaH (34) · Śloka 34

વિલીયતે સ ચેન્નૈવં તતસ્તમુપનાહયેત્| અવિદગ્ધસ્તથા શાન્તિં વિદગ્ધઃ પાકમશ્રુતે||૩૪||

Adhikarana shophe upanAhe saktupiNDikAshreShThA (35) · Śloka 35

સકોલતિલવલ્લોમા દધ્યમ્લા સક્તુપિણ્ડિકા| સકિણ્વકુષ્ઠલવણા કોષ્ણા શસ્તોપનાહને||૩૫||

Adhikarana shophe supavkAdiyukte dAraNam (36) · Śloka 36

સુપક્વે પિણ્ડિતે શોફે પીડનૈરુપપીડિતે| દારણં દારણાર્હસ્ય સુકુમારસ્ય ચેષ્યતે||૩૬||

Adhikarana shophe guggulvAdIni pavkashopha vidAraNAni (37) · Śloka 37

ગુગ્ગુલ્વતસિગોદન્તસ્વર્ણક્ષીરીકપોતવિટ્| ક્ષૌરૌષધાનિ ક્ષારાશ્ચ પક્વશોફવિદારણમ્||૩૭||

Adhikarana vraNe pUyagarbhAdiyukte pIDanam (38) · Śloka 38

પૂયગર્ભાનણુદ્વારાન્ સોત્સઙ્ગાન્મર્મગાનપિ| નિઃસ્નેહૈઃ પીડનદ્રવ્યૈઃ સમન્તાત્પ્રતિપીડયેત્||૩૮||

Adhikarana vraNe pIDanapralepasya shuShkatve samupekShAdi (39) · Śloka 39

શુષ્યન્તં સમુપેક્ષેત પ્રલેપં પીડનં પ્રતિ| ન મુખે ચૈનમાલિમ્પેત્ તથા દોષઃ પ્રસિચ્યતે||૩૯||

Adhikarana vraNe kalAyAdiyukte surasAdinA kShAlanAdi (40) · Śloka 40

કલાયયવગોધૂમમાષમુદ્ગહરેણવઃ| દ્રવ્યાણાં પિચ્છિલાનાં ચ ત્વઙ્મૂલાનિ પ્રપીડનમ્||૪૦||

Adhikarana vraNe avishuddhe paTolInimbavkA thena kShAlanam (41) · Śloka 41

સપ્તસુ ક્ષાલનાદ્યેષુ સુરસારગ્વધાદિકૌ| ભૃશં દુષ્ટે વ્રણે યોજ્યૌ મેહકુષ્ઠવ્રણેષુ ચ||૪૧||

Adhikarana vraNe vishuddhe nyagrodAdivkAhena kShAlanam (42) · Śloka 42

અથવા ક્ષાલનં ક્વાથઃ પટોલીનિમ્બપત્રજઃ| અવિશુદ્ધે, વિશુદ્ધે તુ વ્યગ્રોધાદિત્વગુદ્ભવઃ||૪૨||

Adhikarana vraNe paTolyAdilepo vraNashodhanaH (43) · Śloka 43

પટોલીતિલયષ્ટ્યાહ્વત્રિવૃદ્દન્તીનિશાદ્વયમ્| નિમ્બપત્રાણિ ચાલેપઃ સપટુર્વ્રણશોધનઃ||૪૩||

Adhikarana vraNe sUkShmAsyAdiyukte trivRutAdivartyA vishodhanam (44) · Śloka 44

વ્રણાન્ વિશોધયેદ્વર્ત્યા સૂક્ષ્માસ્યાન્ સન્ધિમર્મગાન્| કૃતયા ત્રિવૃતાદન્તીલાઙ્ગલીમધુસૈન્ધવૈઃ||૪૪||

Adhikarana vraNe vAtAbhIbhUtAdau yavAjyAdibhirdhUpanam (45) · Śloka 45

વાતાભિભૂતાન્ સાસ્રાવાન્ ધૂપયેદુગ્રવેદનાન્| યવજ્યભૂર્જમદનશ્રીવેષ્ટકસુરાહ્વયૈઃ||૪૫||

Adhikarana pittadyulbaNe shItatairnirvApaNam (46) · Śloka 46

નિર્વાપયેદ્ ભૃશં શીતૈઃ પિત્તરક્તવિષોલ્બણાન્| |૪૬|

Adhikarana pittashuShkAlpamAMsAdau nyagrodhAdibhirutsAdanaM mAMsAdamAMsAnAM bhakShaNaM ca (46-48) · Śloka 48

| શુષ્કાલ્પમાંસે ગમ્ભીરે વ્રણ ઉત્સાદનં હિતમ્||૪૬|| ન્યગ્રોધપદ્મકાદિભ્યામશ્વગન્ધાબલાતિલૈઃ| અદ્યાન્માંસાદમાંસાનિ વિધિનોપહિતાનિ ચ||૪૭|| માંસં માંસાદમાંસેન વર્ધતે શુદ્ધચેતસઃ| |૪૮|

Adhikarana pitta utsannamRudumAMse jAtyAdibhiravasAdanam (48-49) · Śloka 49

| ઉત્સન્નમૃદુમાંસાનાં વ્રણાનામવસાદનમ્||૪૮|| જાતીમુકુલકાસીસમનોહ્વાલપુરાગ્નિકૈઃ| |૪૯|

Adhikarana pitta utsannamAMsAdau kShArakarmaNA shodhanam (49-50) · Śloka 50

| ઉત્સન્નમાંસાન્ કઠિનાન્ કણ્ડૂયુક્તાંશ્ચિરોત્થિતાન્||૪૯|| વ્રણાન્ સુદુઃખશોધ્યાંશ્ચ શોધયેત્ ક્ષારકર્મણા| |૫૦|

Adhikarana phitta ashmaryAdau agnikarmaNA sAdhanam (50-51) · Śloka 51

| સ્રવન્તોઽશ્મરિજા મૂત્રં યે ચાન્યે રક્તવાહિનઃ||૫૦|| છિન્નાશ્ચ સન્ધયો યેષાં યથોક્તૈર્યે ચ શોધનૈઃ| શોધ્યમાના ન શુધ્દ્યન્તિ શોધ્યાઃ સ્યુસ્તેઽગ્નિકર્મણા||૫૧||

Adhikarana phitta shuddhautsAdanadravyeNa ropaNam (52) · Śloka 52

શુદ્ધાનાં રોપણં યોજ્યમુત્સાદાય યદીરિતમ્| |૫૨|

Adhikarana pitta ashvagandhAdikaM paramaM ropaNam (52-53) · Śloka 53

| અશ્વગન્ધા રુહા રોધ્રં કટ્ફલં મધુયષ્ટિકા||૫૨|| સમઙ્ગા ધાતકીપુષ્પં પરમં વ્રણરોપણમ્| |૫૩|

Adhikarana pittaa petapUtimAMsAdau tilakalkaha saMrohaNaH (53-54) · Śloka 54

| અપેતપૂતિમાંસાનાં માંસસ્થાનામરોહતામ્||૫૩|| કલ્કં સંરોહણં કુર્યાત્ તિલાનાં મધિકાન્વિતમ્| |૫૪|

Adhikarana pitta sakShaudranimbapatrayuktaH paraM saMshodhanam,pitta sapUrvAbhyAM sarpiShA ca yuktaH shIdhraM ropaNaH (54-55) · Śloka 55

| સ્નિગ્ધોષ્ણતિક્તમધુરકષાયત્વૈઃ સ સર્વજિત્||૫૪|| સ ક્ષૌદ્રનિમ્બપત્રાભ્યાં યુક્તઃ સંશોધનં પરમ્| પૂર્વાભ્યાં સર્પિષા ચાસૌ યુક્તઃ સ્યાદાશુ રોપણઃ||૫૫||

Adhikarana pitta tilavat yavakalko~api (56) · Śloka 56

તિલવદ્યવકલ્કં તુ કેચિદિચ્છન્તિ તદ્વિદઃ| |૫૬|

Adhikarana pitta sAstrapittAdau kShIraropaNasiddhadhRutena ropaNam,pitta kaphavAtaje ropaNasiddhatailena ropaNasiddha tailena ropaNam (56-57) · Śloka 57

| સાસ્રપિત્તવિષાગન્તુગમ્ભીરાન્ સોષ્મણો વ્રણાન્||૫૬|| ક્ષીરરોપણભૈષજ્યશૃતેનાજ્યેન રોપયેત્| રોપણૌષધસિદ્ધેન તૈલેન કફવાતજાન્||૫૭||

Adhikarana pitta kAcchcAyAdikaM shreShThaM ropaNam (58) · Śloka 58

કાચ્છીરોધ્રાભયાસર્જસિન્દૂરાઞ્જનતુત્થકમ્| ચૂર્ણિતં તૈલમદનૈર્યુક્તં રોપણમુત્તમમ્||૫૮||

Adhikarana pitta samAdau cUrNaH (59) · Śloka 59

સમાનાં સ્થિરમાંસાનાં ત્વક્સ્થાનાં ચૂર્ણ ઇષ્યતે| |૫૯|

Adhikarana pitta kakuBAdipralepastvagvishuddhikaraH param (59-60) · Śloka 60

| કકુભોદુમ્બરાશ્વત્થજમ્બૂકટ્ફલરોધ્રજૈઃ||૫૯|| ત્વચમાશુ નિગૃહ્ણન્તિ ત્વક્ચૂર્ણૈશ્ચૂર્ણિતા વ્રણાઃ| |૬૦|

Adhikarana pitta lAkShAdipralepastvagviSuddhikaraH param (60-61) · Śloka 61

| લાક્ષામનોહ્વામઞ્જિષ્ઠાહરિતાલનિશાદ્વયૈઃ||૬૦|| પ્રલેપઃ સઘૃતક્ષૌદ્રસ્ત્વગ્વિશુદ્ધિકરઃ પરમ્| |૬૧|

Adhikarana pitta kAlIyAdilepaH savarNakaraNaH (61-62) · Śloka 62

| કાલીયકલતામ્રાસ્થિહેમકાલારસોત્તમૈઃ||૬૧|| લેપઃ સગોમયરસઃ સવર્ણકરણઃ પરમ્| |૬૨|

Adhikarana pitta vAraNadantAdilepo romobhdavakaraH ,pittaa catuShpAnnakhAdimaShIlepo (62-63) · Śloka 63

| દગ્ધો વારણદન્તોઽન્તર્ધૂમં તૈલં રસાઞ્જનમ્||૬૨|| રોમસઞ્જનનો લેપસ્તદ્વત્તૈલપરિપ્લુતા| ચતુષ્પાન્નખરોમાસ્થિત્વક્શૃઙ્ગખુરજા મષી||૬૩||

Adhikarana pitta shastrakarmoktaM pathyApathyAnnam (64) · Śloka 64

વ્રણિનઃ શસ્ત્રકર્મોક્તં પથ્યાપથ્યાન્નમાદિશેત્| |૬૪|

Adhikarana vAtaje vraNe dvipa~jjamUlAdiH pittaje vraNe nyagrodhAdiH kaphaje vraNe AragvadhAdiH mishraje vraNe mishraH (64-65) · Śloka 65

| દ્વે પઞ્ચમૂલે વર્ગશ્ચ વાતઘ્નો વાતિકે હિતઃ||૬૪|| ન્યગ્રોધપદ્મકાદ્યૌ તુ તદ્વત્પિત્તપ્રદૂષિતે| આરગ્વધાદિઃ શ્લેષ્મઘ્નઃ કફે, મિશ્રાસ્તુ મિશ્રજે||૬૫||

Adhikarana vraNe prakShAlanAdi saptayathAsvaM yojyAH (66) · Śloka 66

એભિઃ પ્રક્ષાલનં લેપો ઘૃતં તૈલં રસક્રિયા| ચૂર્ણો વર્તિશ્ચ સંયોજ્યા વ્રણે સપ્ત યથાયથમ્||૬૬||

Adhikarana vraNe sUkShmavadanAdau jAtyAdidhRutena shodhanaM ropaNaM ca (25) · Śloka 25

જાતીનિમ્બપટોલપત્રકટુકાદાર્વીનિશાસારિવા- મઞ્જિષ્ઠાભયસિક્થતુત્થમધુકૈર્નક્તાહ્વબીજાન્વિતૈઃ| સર્પિઃ સાધ્યમનેન સૂક્ષ્મવદના મર્માશ્રિતાઃ ક્લેદિનો ગમ્ભીરાઃ સરુજો વ્રણાઃ સગતયઃ શુધ્દ્યન્તિ રોહન્તિ ચ||૬૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટ- વિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને વ્રણપ્રતિષેધો નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૫||