25. vranapratiśēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അഥ ക്രമപ്രാപ്തം വ്രണപ്രതിഷേധം വ്യാചിഖ്യാസുരാഹ-

Adhikarana vraNapratishedhAdhyAyaH vraNasya dvaividhyam (2) · Śloka 2

അഥാതോ വ്രണപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ) വ്രണോ ദ്വിധാ നിജാഗന്തുദുഷ്ടശുദ്ധവിഭേദതഃ| നിജോ ദോഷൈഃ ശരീരോത്ഥൈരാഗന്തുര്ബാഹ്യഹേതുജഃ||൧|| ദോഷൈരധിഷ്ഠിതോ ദുഷ്ടഃ ശുദ്ധസ്തൈരനധിഷ്ഠിതഃ| |൨|

സ൦-വ്രണോ ദ്വിപ്രകാരോ-നിജാഗന്തുഭേദാദ് ദുഷ്ടശുദ്ധഭേദാച്ച| നിജോ വ്രണഃ ശാരീരൈദോഷൈര്ഭവതി| ആഗന്തുര്ബാഹ്യഹേതൂദ്ഭവഃ| ദോഷൈരധിഷ്ഠിതോ ദുഷ്ടഃ| ശുദ്ധോ യോ ദോഷൈരനധിഷ്ഠിതഃ|

Adhikarana duShTavraNasya lakShaNam (2-5) · Śloka 5

| സംവൃതത്വം വിവൃതതാ കാഠിന്യം മൃദുതാऽതി വാ||൨|| അത്യുത്സന്നാവസന്നത്വമത്യൌഷ്ണ്യമതിശീതതാ| രക്തത്വം പാണ്ഡുതാ കാര്ഷ്ണ്യം പൂതിപൂയപരിസ്രുതിഃ||൩|| പൂതിമാംസസിരാസ്നായുച്ഛന്നതോത്സങ്ഗിതാऽതിരുക്| സംരമ്ഭദാഹശ്വയഥുകണ്ഡ്വാദിഭിരുപദ്രുതഃ||൪|| ദീര്ഘകാലാനുബന്ധശ്ച വിദ്യാദ്ദുഷ്ടവ്രണാകൃതിമ്| |൫|

സ൦-സംവൃതത്വാദിര്യോ വ്രണസ്തം ദുഷ്ടവ്രണാകൃതിം വിദ്യാത്|

Adhikarana vraNaH pa~jcadashaprakAraH (5) · Śloka 5

| സ പഞ്ചദശധാ ദോഷൈഃ സരക്തൈഃ|൫|

സ൦-സ ച പഞ്ചദശപ്രകാരോ രക്തസഹിതൈര്ദോഷൈഃ സ്യാത്| തത്ര പൃഥഗ് ദോഷൈസ്ത്രയഃ, സംസര്ഗജാസ്ത്രയഃ, സന്നിപാതേനൈക ഇതി [സപ്ത]| ഏവംഭൂതാ രക്തസഹിതൈഃ സപ്ത| ഏവം ചതുര്ദശ| രക്തേന കേവലേനൈക ഇതി പഞ്ചദശ| നനു, പ്രാഗഭ്യധായി (ഹൃ.സൂ.അ.൨൯/൬)-"ശൂലംനര്തേऽനിലാദ്ദാഹഃ പിത്താച്ഛോഫഃ കഫോദയാത്| രാഗോ രക്താച്ച പാകഃസ്യാത്" ഇത്യാദി| തദിഹൈകദോഷജത്വം ദ്വിദോഷജത്വം രക്തരഹിതത്വം ചോച്യമാനം പൂര്വാപരവ്യാഹതം സ്യാത്| അത്രോച്യതേ| കാസസമ്പ്രാപ്തിവദത്ര ന്യായോ ബോധ്യഃ| തഥാ ഹ്യേകദോഷജേऽപി കാസേ ദോഷാന്തരസ്യാനുബന്ധത്വമുരരീകൃത്യ ദ്വിദോഷജാനുസാരേണ യഥോപക്രമസ്തഥേഹാപീതി നാത്ര പുര്വാപരവ്യാഹതത്വമ്|

Adhikarana 1 vAtajasya vraNasya lakShaNam (5-7) · Śloka 7

| തത്ര മാരുതാത്||൫|| ശ്യാവഃ കൃഷ്ണോऽരുണോ ഭസ്മകപോതാസ്ഥിനിഭോऽപി വാ| മസ്തുമാംസപുലാകാമ്ബുതുല്യതന്വല്പസംസ്രുതിഃ||൬|| നിര്മാംസസ്തോദഭേദാഢ്യോ രൂക്ഷശ്ചടചടായതേ| |൭|

സ൦-തേഷു മധ്യേ മാരുതാത് ശ്യാവാദിഗുണോ മസ്ത്വാദിതുല്യതന്വല്പവിസ്രാവസ്തഥാ നിര്മാംസാദിഗുണഃ സ്യാത്|

Adhikarana 2 pittajasya vraNasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| പിത്തേന ക്ഷിപ്രജഃ പീതോ നീലഃ കപിലപിങ്ഗലഃ||൭|| മൂത്രകിംശുകഭസ്മാമ്ബുതൈലാഭോഷ്ണബഹുസ്രുതിഃ| ക്ഷാരോക്ഷിതക്ഷതസമവ്യഥോ രാഗോഷ്മപാകവാന്||൮||

സ൦-പിത്തേന വ്രണഃ ക്ഷിപ്രോദ്ഭവഃ പീതാദുഗുണോ മൂത്രാദിസദൃശബഹുസ്രാവഃ ക്ഷാരോക്ഷിതതുല്യരുജോ രാഗോഷ്മപാകവാന്|

Adhikarana 3 kafajasya vraNasya lakShaNam (9) · Śloka 9

കഫേന പാണ്ഡുഃ കണ്ഡൂമാന് ബഹുശ്വേതഘനസ്രുതിഃ| സ്ഥൂലോഷ്ഠഃ കഠിനഃ സ്നായുസിരാജാലതതോऽല്പരുക്||൯||

സ൦-കഫേന പാണ്ഡുഃ കണ്ഡൂയുതോ ബഹുശുക്ലഘനസ്രാവഃ സ്ഥൂലൌഷ്ഠഃ കഠിനസ്തഥാ സ്രായുസിരാജാലതതോऽല്പരുജഃ|

Adhikarana 4 raktajasya vraNasya lakShaNam (10) · Śloka 10

പ്രവാലരക്തോ രക്തേന സരക്തം പൂയമുദ്ഗിരേത്| വാജിസ്ഥാനസമോ ഗന്ധേ യുക്തോ ലിങ്ഗൈശ്ച പൈത്തികൈഃ||൧൦||

സ൦-രക്തേന വിദ്ഗുമലോഹിതഃ സരക്തം പൂയം സ്രവേത്| തുരഗസ്ഥാനതുല്യോ ഗന്ധേന| തഥാ പൈത്തികൈര്ലിങ്ഗൈര്യുതഃ|

Adhikarana 5-10 dvidoShajasya vraNasya lakShaNam,11-14 tridoShajasya vraNasya lakShaNam 15 sarvajasya vraNasya lakShaNam (11) · Śloka 11

ദ്ബാഭ്യാം ത്രിഭിശ്ച സര്വൈശ്ച വിദ്യാല്ലക്ഷണസങ്കരാത്| |൧൧|

സ൦-ദ്വാഭ്യാം ത്രിഭിഃ സര്വൈശ്ച ലക്ഷണാനാം സങ്കരാത് സംസര്ഗജാദീന് വിദ്യാത്|

Adhikarana shuddhavraNasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| ജിഹ്വാപ്രഭോ മൃദുഃ ശ്ലക്ഷ്ണഃ ശ്യാവൌഷ്ഠപിടികഃ സമഃ||൧൧|| കിഞ്ചിദുന്നതമധ്യോ വാ വ്രണഃ ശുദ്ധോऽനുപദ്രവഃ| |൧൨|

സ൦-ജിഹ്വാപ്രഭാദിഗുണോ വ്രണോऽനുപദ്രവഃ ശുദ്ധഃ സ്യാത്|

Adhikarana tcagAdInAM vraNAshrayAnAmuttarottaraM duHsAdhyatvam (12-13) · Śloka 13

| ത്വഗാമിഷസിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥീനി വ്രണാശയാഃ||൧൨|| കോഷ്ഠോ മര്മ ച താന്യഷ്ടൌ ദുഃസാധ്യാന്യുത്തരോത്തരമ്| |൧൩|

സ൦-ത്വഗാദീനി വ്രണാശ്രയാസ്തഥാ കോഷ്ഠോ മര്മ ചേത്യഷ്ടാവൃത്തരോത്തരം ദുഃസാധ്യാനി|

Adhikarana vraNAnAM susAdhyatvam (13-14) · Śloka 14

| സുസാധ്യഃ സത്ത്വമാംസാഗ്നിവയോബലവതി വ്രണഃ||൧൩|| വൃത്തോ ദീര്ഘസ്ത്രിപുടകശ്ചതുരസ്രാകൃതിശ്ച യഃ| തഥാ സ്ഫിക്പായുമേഢ്രോഷ്ഠപൃഷ്ഠാന്തര്വക്ത്രഗണ്ഡഗഃ||൧൪||

സ൦-സത്ത്വാദിമതി വ്രണഃ സുസാധ്യഃ| വൃത്താദിഗുണസ്തഥാ സ്ഫിഗാദിഷു ച സുസാധ്യഃ|

Adhikarana vraNAnAM kRucchrasAdhyatvam (15) · Śloka 15

കൃച്ഛ്രസാധ്യോऽക്ഷിദശനനാസികാപാങ്ഗനാഭിഷു| സേവനീജഠരശ്രോത്രപാര്ശ്വകക്ഷാസ്തനേഷു ച||൧൫||

സ൦-അക്ഷ്യാദിഷു സ്ഥിതഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ|

Adhikarana vraNAnAM asAdhyatvam (16-22) · Śloka 22

ഫേനപൂയാനിലവഹഃ ശല്യവാനൂര്ധ്വനിര്വമീ| ഭഗന്ദരോऽന്തര്വദനസ്തഥാ കട്യസ്ഥിസംശ്രിതഃ||൧൬|| കുഷ്ഠിനാം വിഷജുഷ്ടാനാം ശോഷിണാം മധുമേഹിനാമ്| വ്രണാഃ കൃച്ഛ്രേണ സിധ്ദ്യന്തി യേഷാം ച സ്യുര്വ്രണേ വ്രണാഃ||൧൭|| നൈവ സിധ്ദ്യന്തി വീസര്പജ്വരാതീസാരകാസിനാമ്| പിപാസൂനാമനിദ്രാണാം ശ്വാസിനാമവിപാകിനാമ്||൧൮|| ഭിന്നേ ശിരഃകപാലേ വാ മസ്തുലുങ്ഗസ്യ ദര്ശനേ| സ്നായുക്ലേദാത്സിരാച്ഛേദാദ്ഗാമ്ഭീര്യാത്കൃമിഭക്ഷണാത്||൧൯|| അസ്ഥിഭേദാത്സശല്യത്വാത്സവിഷത്വാദതര്കിതാത്| മിഥ്യാബന്ധാദതിസ്നേഹാദ്രൌക്ഷ്യാദ്രോമാദിഘട്ടനാത്||൨൦|| ക്ഷോഭാദശുദ്ധകോഷ്ഠത്വാത്സൌഹിത്യാദതികര്ശനാത്| മദ്യപാനാദ്ദിവാസ്വപ്നാദ്വവായാദ്രാത്രിജാഗരാത്||൨൧|| വ്രണോ മിഥ്യോപചാരാച്ച നൈവ സാധ്യോऽപി സിധ്യതി| |൨൨|

സ൦-ഫേനാദിവഹഃ ശല്യുക്ത ഊര്ധ്വനിര്വമീ തഥാ ഭഗന്ദരോऽന്തര്മുഖസ്തഥാ കഠ്യസ്ഥിസംശ്രിതസ്തഥാ കുഷ്ഠ്യാദീനാം വ്രണാഃ കൃച്ഛ്രേണ സിധ്ദ്യന്തി| തഥാ യേഷാം വ്രണേ വ്രണാഃ സ്യുസ്തേ ച ദുഃസാധ്യാഃ| സ൦-വിസര്പജ്വരാദിമതാം വ്രണാ നൈവ സിദ്ധ്യന്തി| ശിരഃകപാലേ ച ഭിന്നേ മസ്തുലുങ്ഗദര്ശനേ [വാ] വ്രണോ ന സിദ്ധ്യതി| സ൦-സ്രായുക്ലേദാദേഃ കാരണാത് സാധ്യോऽപി വ്രണോ ന സിദ്ധ്യതി|

Adhikarana rohasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

| കപോതവര്ണപ്രതിമാ യസ്യാന്താഃ ക്ലേദവര്ജിതാഃ||൨൨|| സ്ഥിരാശ്ചിപിടികാവന്തോ രോഹതീതി തമാദിശേത്| |൨൩|

സ൦-യസ്യ കപോതവര്ണാഭാഃ പ്രക്ലേദവര്ജിതാ അന്താഃ, തഥാ ചിപിടികാന്വന്തോ-മ്ലാനപ്രായാഃ, തം-വ്രണം, രോഹതീതി നിര്ദിശേത്|

Adhikarana vraNacikitsA vraNashophe vishodhanam (23-24) · Śloka 24

| അഥാത്ര ശോഫാവസ്ഥായാം യഥാസന്നം വിശോധനമ്||൨൩|| യോജ്യം ശോഫോ ഹി ശുദ്ധാനാം വ്രണശ്ചാശു പ്രശാമ്യതി| |൨൪|

സ൦-അത്ര ച-വ്രണേ, ശോഫാവസ്ഥായാം സത്യാം യഥാസന്നം-ഊര്ധ്വമധോ വാ, ശോധനം-വമനം വിരേചനം വാ, യോജ്യമ്| ശുദ്ധാനാം ഹി ശോഫോ വ്രണശ്ച ശീഘ്രം ശാമ്യതി|

Adhikarana vraNashItopacAraH (24-25) · Śloka 25

| കുര്യാച്ഛീതോപചാരം ച ശോഫാവസ്ഥസ്യ സന്തതമ്||൨൪|| ദോഷാഗ്നിരഗ്നിവത്തേന പ്രയാതി സഹസാ ശമമ്| |൨൫|

സ൦-ശോഫാവസ്ഥസ്യ സതതം ശീതോപചാരം കുര്യാത്| തേന-ശീതോപചാരേണ കൃതേന സതാ, ദോഷാഗ്നിരഗ്നിരിവ സഹസൈവ ശമം യാതി|

Adhikarana shophe vraNe ca kaThinAdiyukte raktaharaNam (25-26) · Śloka 26

| ശോഫേ വ്രണേ ച കഠിനേ വിവര്ണേ വേദനാന്വിതേ||൨൫|| വിഷയുക്തേ വിശേഷേണ ജലജാദ്യൈര്ഹരേദസൃക്| ദുഷ്ടാസ്രേऽപഗതേ സദ്യഃ ശോഫരാഗരുജാം ശമഃ||൨൬||

സ൦-ശോഫേ വ്രണേ ച കഠിനാദിഗുണേ വിശേഷേണ ജലൌകഃപ്രഭൃതിഭിരസ്രം ഹരേത്| യതോ ദുഷ്ടരക്തേऽപനീതേ സദ്യ ഏവ ശോഫാദിശമഃ സ്യാത്|

Adhikarana shophe punaH punaH srAvitarakte shIradravyairlepaH (27-28) · Śloka 28

ഹൃതേ ഹൃതേ ച രുധിരേ സുശീതൈഃ സ്പര്ശവീര്യയോഃ| സുശ്ലക്ഷ്ണൈസ്തദഹഃപിഷ്ടൈഃ ക്ഷീരേക്ഷുസ്വരസദ്രവൈഃ||൨൭|| ശതധൌതഘൃതോപേതൈര്മുഹുരന്യൈരശോഷിഭിഃ| പ്രതിലോമം ഹിതോ ലേപഃ സേകാഭ്യങ്ഗാശ്ച തത്കൃതാഃ||൨൮||

സ൦-പുനഃ പുനഃ സ്രാവിതേ ച രക്തേ സതി സ്പര്ശവീര്യയോഃ സുഷ്ഠു ശീതദ്രവ്യൈഃ സുശ്ലക്ഷ്ണൈസ്തസ്മിന്നേവാഹനി പിഷ്ടൈഃ-ന തു പര്യുഷിതൈഃ, തഥാ ക്ഷീരാദിദ്രവൈഃ ശതധൌതഘൃതയുക്തൈര്മുഹുരപരൈരശോഷിഭിര്ലേപോ ഹിതഃ| പ്രതിലോമം-ന ത്വനുലോമമ്| സേകാഭ്യങ്ഗാശ്ച പൂര്വോക്തൈഃ കൃതാ ഹിതാഃ|

Adhikarana shophe nyagrodhAditvAgbhiH pralepaH (29) · Śloka 29

ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാശ്വത്ഥപ്ലക്ഷവേത സവല്കലൈഃ| പ്രദേഹോ ഭൂരിസര്പിഭിഃ ശോഫനിര്വാപണഃ പരമ്||൨൯||

സ൦-ന്യഗ്രോധാദിത്വഗ്ഭിഃ പ്രദേഹോ ഭൂരിഘൃതഃ പരം ശോഫനിര്വാപണഃ|

Adhikarana shophe AnUpavesavArAdyaiH svedaH,shophe dAharUgdharAH somAstilAH (30-31) · Śloka 31

വാതോല്ബണാനാം സ്തബ്ധാനാം കഠിനാനാം മഹാരുജാമ്| സ്രുതാസ്രുജാം ച ശോഫാനാം വ്രണാനാമപി ചേദ്ദശാമ്||൩൦|| ആനൂപവേസവാരാദ്യൈഃ സ്വേദഃ, സോമാസ്തിലാഃ പുനഃ| ഭൃഷ്ടാ നിര്വാപിതാഃ ക്ഷീരേ തത്പിഷ്ടാ ദാഹരുഗ്ഘരാഃ||൩൧||

സ൦-വാതോല്ബണാനാം തഥാ സ്തബ്ധാനാം കഠിനാനാം തീവ്രരുജാം സ്രുതരക്താനാം ശോഫാനാം വ്രണാനാമപി ചേദ്ദക്സ്വരൂപാണാം കുട്ടിതഘൃതാദി സംസ്കൃതാനൂപമാംസാദ്യൈഃ സ്വേദോ ഹിതഃ| അതസീയുക്താസ്തിലാ ഭൃഷ്ടാ ദുഗ്ധേ നിര്വാപിതാസ്തേനൈവ ക്ഷീരേണ പിഷ്ടാ ദാഹരുജാഘ്നാഃ|

Adhikarana shophe shthiratvAdiyukte snehaH svedo mardanaM yavAdibhiH pralepashca (32-33) · Śloka 33

സ്ഥിരാന് മന്ദരുജഃ ശോഫാന് സ്നേഹൈര്വാതകഫപഹൈഃ| അഭ്യജ്യ സ്വേദയിത്വാ ച വേണുനാഡ്യാ ശനൈഃ ശനൈഃ||൩൨|| വിമ്ലാപനാര്ഥം മൃദ്ഗീയാത് തലേനാങുഷ്ഠകേന വാ| യവഗോധൂമമുദ്ഗൈശ്ച സിദ്ധ പിഷ്ടൈഃ പ്രലേപയേത്||൩൩||

സ൦-ശോഫാന് സ്ഥിരാനല്പപീഡാന് വാതകഫഘ്നൈഃ സ്നേഹൈര്മ്രക്ഷായിത്വാ സ്വേദയിത്വാ ച വംശനാഡ്യാ വിമ്ലാപനാര്ഥം ശനൈഃ ശനൈര്മലയേത്| തലേനാങ്ഗുഷ്ഠകേന വാ മലയേത്| യവാദിഭിഃ സിദ്ധപിഷ്ടൈഃ പ്രദേഹയേത്|

Adhikarana shophe evaM vilayanAbhAve upanAhaH (34) · Śloka 34

വിലീയതേ സ ചേന്നൈവം തതസ്തമുപനാഹയേത്| അവിദഗ്ധസ്തഥാ ശാന്തിം വിദഗ്ധഃ പാകമശ്രുതേ||൩൪||

സ൦-ഏവം കൃതേ യദി ശോഫോ ന വിലീയതേ, തതസ്തമുപനാഹയേത്| തഥാ കൃതേ സത്യവിദഗ്ധഃ ശോഫണ് സന് ശാന്തിം പ്രാപ്നോതി| വിദഗ്ധസ്തു പച്യതേ|

Adhikarana shophe upanAhe saktupiNDikAshreShThA (35) · Śloka 35

സകോലതിലവല്ലോമാ ദധ്യമ്ലാ സക്തുപിണ്ഡികാ| സകിണ്വകുഷ്ഠലവണാ കോഷ്ണാ ശസ്തോപനാഹനേ||൩൫||

സ൦-ബദരാദിയുതാ സക്തുപിണ്ഡികാऽമ്ലദധിയുതാ കിണ്വാദ്യന്വിതാ കോഷ്ണാ ഉപനാഹേ ശ്രേഷ്ഠാ|

Adhikarana shophe supavkAdiyukte dAraNam (36) · Śloka 36

സുപക്വേ പിണ്ഡിതേ ശോഫേ പീഡനൈരുപപീഡിതേ| ദാരണം ദാരണാര്ഹസ്യ സുകുമാരസ്യ ചേഷ്യതേ||൩൬||

സ൦-ശോഫേ സുപക്വേ ഗ്രഥിതേ പീഡനൈര്ദ്രവ്യൈരുപപീഡിതേ സതി ദാരണാര്ഹസ്യ സുകുമാരസ്യ നരസ്യ ദാരണമിഷ്യതേ|

Adhikarana shophe guggulvAdIni pavkashopha vidAraNAni (37) · Śloka 37

ഗുഗ്ഗുല്വതസിഗോദന്തസ്വര്ണക്ഷീരീകപോതവിട്| ക്ഷൌരൌഷധാനി ക്ഷാരാശ്ച പക്വശോഫവിദാരണമ്||൩൭||

സ൦-ഗുഗ്ല്ഗുല്വാദീനി, തഥാ ക്ഷാരൌഷധാനി-ക്ഷാരവിധ്യുക്താനി (ഹൃ.സൂ.അ. ൩൦൧൮), ക്ഷാരാശ്ച, പക്വശോഫവിദാരണം സ്യാത്| ഗോദന്തോ-ഹരിതാലമ്|

Adhikarana vraNe pUyagarbhAdiyukte pIDanam (38) · Śloka 38

പൂയഗര്ഭാനണുദ്വാരാന് സോത്സങ്ഗാന്മര്മഗാനപി| നിഃസ്നേഹൈഃ പീഡനദ്രവ്യൈഃ സമന്താത്പ്രതിപീഡയേത്||൩൮||

സ൦-പൂയഗര്ഭാന് സൂക്ഷ്മദ്വാരാന് സോത്സങ്ഗാന് മര്മാശ്രിതാന് സ്നേഹരഹിതൈഃ പീഡനദ്രവ്യൈഃ പരിതഃ പ്രതിപീഡയേത്|

Adhikarana vraNe pIDanapralepasya shuShkatve samupekShAdi (39) · Śloka 39

ശുഷ്യന്തം സമുപേക്ഷേത പ്രലേപം പീഡനം പ്രതി| ന മുഖേ ചൈനമാലിമ്പേത് തഥാ ദോഷഃ പ്രസിച്യതേ||൩൯||

സ൦-പീഡനം പ്രതി യോ ലേപസ്തം ശുഷ്യന്തം സമുപേക്ഷേത| മുഖേ ചൈനം വ്രണം നാലിമ്പേത്| തഥാ ച-ഏവം, ദോഷഃ, പ്രസിച്യതേ-നിര്യാതി|

Adhikarana vraNe kalAyAdiyukte surasAdinA kShAlanAdi (40) · Śloka 40

കലായയവഗോധൂമമാഷമുദ്ഗഹരേണവഃ| ദ്രവ്യാണാം പിച്ഛിലാനാം ച ത്വങ്മൂലാനി പ്രപീഡനമ്||൪൦||

സ൦-കലായാദയഃ പിച്ഛിലാനാം ദ്രവ്യാണാം ത്വചോ മൂലാനി ച പ്രപീഡനം സ്യാത്|

Adhikarana vraNe avishuddhe paTolInimbavkA thena kShAlanam (41) · Śloka 41

സപ്തസു ക്ഷാലനാദ്യേഷു സുരസാരഗ്വധാദികൌ| ഭൃശം ദുഷ്ടേ വ്രണേ യോജ്യൌ മേഹകുഷ്ഠവ്രണേഷു ച||൪൧||

സ൦-സപ്തസു ക്ഷാലനാദിഷു-ക്ഷാലനമാലേപോ ഘൃതം തൈലം രസക്രിയാ ചൂര്ണോ വര്തിശ്ചേതി സപ്ത തേഷു, സുരസാദിരാരഗ്വധാദിശ്ചേതി (ഹൃ.സൂ.അ. ൧൫) ദുഷ്ടേ വ്രണേ ഭൃശം യോജ്യൌ തഥാ മേഹാദിഷു ച|

Adhikarana vraNe vishuddhe nyagrodAdivkAhena kShAlanam (42) · Śloka 42

അഥവാ ക്ഷാലനം ക്വാഥഃ പടോലീനിമ്ബപത്രജഃ| അവിശുദ്ധേ, വിശുദ്ധേ തു വ്യഗ്രോധാദിത്വഗുദ്ഭവഃ||൪൨||

സ൦-അഥവാऽവിശുദ്ധേ വ്രണേ പടോലീനിമ്ബപത്രജഃ ക്വാഥഃ ക്ഷാലനം ഹിതഃ| വിശുദ്ധേ തു വ്രണേ ന്യഗ്രോധാദിത്വഗുദ്ഭവഃ ക്വാഥഃ ക്ഷാലനാദൌ ഹിതഃ|

Adhikarana vraNe paTolyAdilepo vraNashodhanaH (43) · Śloka 43

പടോലീതിലയഷ്ട്യാഹ്വത്രിവൃദ്ദന്തീനിശാദ്വയമ്| നിമ്ബപത്രാണി ചാലേപഃ സപടുര്വ്രണശോധനഃ||൪൩||

സ൦-പടോലാദിഭിര്ലേപഃ സൈന്ധവയുതോ വ്രണശോധനഃ|

Adhikarana vraNe sUkShmAsyAdiyukte trivRutAdivartyA vishodhanam (44) · Śloka 44

വ്രണാന് വിശോധയേദ്വര്ത്യാ സൂക്ഷ്മാസ്യാന് സന്ധിമര്മഗാന്| കൃതയാ ത്രിവൃതാദന്തീലാങ്ഗലീമധുസൈന്ധവൈഃ||൪൪||

സ൦-വ്രണാന് സൂക്ഷ്മമുഖാന് സന്ധിമര്മാശ്രിതാന് വര്ത്യാ ത്രിവൃതാദിഭിഃ കൃതയാ വിശോധയേത്|

Adhikarana vraNe vAtAbhIbhUtAdau yavAjyAdibhirdhUpanam (45) · Śloka 45

വാതാഭിഭൂതാന് സാസ്രാവാന് ധൂപയേദുഗ്രവേദനാന്| യവജ്യഭൂര്ജമദനശ്രീവേഷ്ടകസുരാഹ്വയൈഃ||൪൫||

സ൦-വാതാഭിഭൂതാന് സാസ്രാവാന് ദാരുണവേദനാന് യവാദിഭിര്ധൂപയേത്|

Adhikarana pittadyulbaNe shItatairnirvApaNam (46) · Śloka 46

നിര്വാപയേദ് ഭൃശം ശീതൈഃ പിത്തരക്തവിഷോല്ബണാന്| |൪൬|

സ൦-പിത്താ[ദ്യ]ധികാന് ശീതൈര്ഭൃശം നിര്വാപയേത്|

Adhikarana pittashuShkAlpamAMsAdau nyagrodhAdibhirutsAdanaM mAMsAdamAMsAnAM bhakShaNaM ca (46-48) · Śloka 48

| ശുഷ്കാല്പമാംസേ ഗമ്ഭീരേ വ്രണ ഉത്സാദനം ഹിതമ്||൪൬|| ന്യഗ്രോധപദ്മകാദിഭ്യാമശ്വഗന്ധാബലാതിലൈഃ| അദ്യാന്മാംസാദമാംസാനി വിധിനോപഹിതാനി ച||൪൭|| മാംസം മാംസാദമാംസേന വര്ധതേ ശുദ്ധചേതസഃ| |൪൮|

സ൦-വ്രണേ ശുഷ്കാല്പമാംസേ ഗമ്ഭീര ഉത്സാദനം ഹിതം വ്യഗ്രോധാദിഭിഃ| തഥാ മാംസാദീനാം പ്രാണിനാം മാംസാനി സുഷ്ഠു സംസ്കൃതാനി ഭക്ഷയേത്| യതഃ ശുദ്ധമനസോ മാംസാദമാംസേന പിശിതം വര്ധതേ|

Adhikarana pitta utsannamRudumAMse jAtyAdibhiravasAdanam (48-49) · Śloka 49

| ഉത്സന്നമൃദുമാംസാനാം വ്രണാനാമവസാദനമ്||൪൮|| ജാതീമുകുലകാസീസമനോഹ്വാലപുരാഗ്നികൈഃ| |൪൯|

സ൦-വ്രണാനാമുത്സന്നമൃദുമാംസാനാം ജാതീമുകുലാദിഭിരവസാദനം ഹിതമ്|

Adhikarana pitta utsannamAMsAdau kShArakarmaNA shodhanam (49-50) · Śloka 50

| ഉത്സന്നമാംസാന് കഠിനാന് കണ്ഡൂയുക്താംശ്ചിരോത്ഥിതാന്||൪൯|| വ്രണാന് സുദുഃഖശോധ്യാംശ്ച ശോധയേത് ക്ഷാരകര്മണാ| |൫൦|

സ൦-ഉത്സന്നമാംസാദികാ വ്രണാസ്തഥാ യേ തു സുഷ്ഠു ദുര്വിശോധ്യാസ്താന് ക്ഷാരകര്മണാ വിശോധയേത്|

Adhikarana phitta ashmaryAdau agnikarmaNA sAdhanam (50-51) · Śloka 51

| സ്രവന്തോऽശ്മരിജാ മൂത്രം യേ ചാന്യേ രക്തവാഹിനഃ||൫൦|| ഛിന്നാശ്ച സന്ധയോ യേഷാം യഥോക്തൈര്യേ ച ശോധനൈഃ| ശോധ്യമാനാ ന ശുധ്ദ്യന്തി ശോധ്യാഃ സ്യുസ്തേऽഗ്നികര്മണാ||൫൧||

സ൦-അശ്മരിജാ വ്രണാ മൂത്രം സ്രവന്തോ, യേ ചാന്യേ രക്തവാഹിനോ, യേഷാം ച സന്ധയസ്ഛിനാഃ, യേ ച യഥോക്തൈഃ ശോധനൈഃ ശോധ്യമാനാ ന ശുദ്ധ്യന്തി, തേऽഗ്നികര്മണാ ശോധ്യാഃ സ്യുഃ|

Adhikarana phitta shuddhautsAdanadravyeNa ropaNam (52) · Śloka 52

ശുദ്ധാനാം രോപണം യോജ്യമുത്സാദായ യദീരിതമ്| |൫൨|

സ൦-യദുത്സാദാര്ഥം ദ്രവ്യം കഥിതം തദേവ ശുദ്ധാനാം വ്രണാനാം രോപണം യോജ്യമ്|

Adhikarana pitta ashvagandhAdikaM paramaM ropaNam (52-53) · Śloka 53

| അശ്വഗന്ധാ രുഹാ രോധ്രം കട്ഫലം മധുയഷ്ടികാ||൫൨|| സമങ്ഗാ ധാതകീപുഷ്പം പരമം വ്രണരോപണമ്| |൫൩|

സ൦-അശ്വഗന്ധാദികം വ്രണരോപണം പരമ്|

Adhikarana pittaa petapUtimAMsAdau tilakalkaha saMrohaNaH (53-54) · Śloka 54

| അപേതപൂതിമാംസാനാം മാംസസ്ഥാനാമരോഹതാമ്||൫൩|| കല്കം സംരോഹണം കുര്യാത് തിലാനാം മധികാന്വിതമ്| |൫൪|

സ൦-അപഗതപൂതിമാംസാനാം മാംസസ്ഥാനാം വ്രണാനാമരോഹതാം തിലകല്കം സമധുകം സംരോഹണം കുര്യാത്|

Adhikarana pitta sakShaudranimbapatrayuktaH paraM saMshodhanam,pitta sapUrvAbhyAM sarpiShA ca yuktaH shIdhraM ropaNaH (54-55) · Śloka 55

| സ്നിഗ്ധോഷ്ണതിക്തമധുരകഷായത്വൈഃ സ സര്വജിത്||൫൪|| സ ക്ഷൌദ്രനിമ്ബപത്രാഭ്യാം യുക്തഃ സംശോധനം പരമ്| പൂര്വാഭ്യാം സര്പിഷാ ചാസൌ യുക്തഃ സ്യാദാശു രോപണഃ||൫൫||

സ൦-ഏഷ തിലകല്കഃ സ്നിഗ്ധാദിഗുണൈഃ സര്വരോഗജിത്| സ മാക്ഷികനിമ്ബപത്രാഭ്യാം യുതസ്തിലകല്കഃ പരം സംശോധനമ്| പൂര്വാഭ്യാം-ക്ഷൌദ്രനിമ്ബപത്രാഭ്യാം, സര്പിഷാ ചാസൌ തിലകല്കോ യുതഃ ശീഘ്രം സംരോഹണഃ സ്യാത്|

Adhikarana pitta tilavat yavakalko~api (56) · Śloka 56

തിലവദ്യവകല്കം തു കേചിദിച്ഛന്തി തദ്വിദഃ| |൫൬|

സ൦-കേചിദ് വ്രണസ്വരൂപാഭിജ്ഞാ യവകല്കം തിലകല്കവദിച്ഛന്തി|

Adhikarana pitta sAstrapittAdau kShIraropaNasiddhadhRutena ropaNam,pitta kaphavAtaje ropaNasiddhatailena ropaNasiddha tailena ropaNam (56-57) · Śloka 57

| സാസ്രപിത്തവിഷാഗന്തുഗമ്ഭീരാന് സോഷ്മണോ വ്രണാന്||൫൬|| ക്ഷീരരോപണഭൈഷജ്യശൃതേനാജ്യേന രോപയേത്| രോപണൌഷധസിദ്ധേന തൈലേന കഫവാതജാന്||൫൭||

സ൦-സാസ്രപിത്താദീന് വ്രണാന് ക്ഷീരയുക്തരോപണദ്രവ്യപക്വേന ഘൃതേന രോപയേത്| രോപണദ്രവ്യസിദ്ധേന തൈലേന കഫവാതോത്ഥാന് രോപയേത്|

Adhikarana pitta kAcchcAyAdikaM shreShThaM ropaNam (58) · Śloka 58

കാച്ഛീരോധ്രാഭയാസര്ജസിന്ദൂരാഞ്ജനതുത്ഥകമ്| ചൂര്ണിതം തൈലമദനൈര്യുക്തം രോപണമുത്തമമ്||൫൮||

സ൦-കാഛ്ഛ്യാദികം സൂക്ഷ്മരജീകൃതം തൈലമദനൈര്യുക്തം രോപണമ്|

Adhikarana pitta samAdau cUrNaH (59) · Śloka 59

സമാനാം സ്ഥിരമാംസാനാം ത്വക്സ്ഥാനാം ചൂര്ണ ഇഷ്യതേ| |൫൯|

സം-സമാനാം വ്രണാനാം സ്ഥിരമാംസാനാം ത്വക്സ്ഥാനാം ചൂര്ണമിഷ്ടമ്|

Adhikarana pitta kakuBAdipralepastvagvishuddhikaraH param (59-60) · Śloka 60

| കകുഭോദുമ്ബരാശ്വത്ഥജമ്ബൂകട്ഫലരോധ്രജൈഃ||൫൯|| ത്വചമാശു നിഗൃഹ്ണന്തി ത്വക്ചൂര്ണൈശ്ചൂര്ണിതാ വ്രണാഃ| |൬൦|

സം-കകുഭാദിജൈശ്ചൂര്ണൈര്വ്രണാശ്ചൂര്ണിതാഃ ശീഘ്രമേവ ത്വചം നിഗൃഹ്ണനന്തി|

Adhikarana pitta lAkShAdipralepastvagviSuddhikaraH param (60-61) · Śloka 61

| ലാക്ഷാമനോഹ്വാമഞ്ജിഷ്ഠാഹരിതാലനിശാദ്വയൈഃ||൬൦|| പ്രലേപഃ സഘൃതക്ഷൌദ്രസ്ത്വഗ്വിശുദ്ധികരഃ പരമ്| |൬൧|

സം-ലാക്ഷാദിഭിര്ഘൃതക്ഷൌദ്രസഹിതോ ലേപഃ പരം ത്വഗ്വിശുദ്ധികരഃ|

Adhikarana pitta kAlIyAdilepaH savarNakaraNaH (61-62) · Śloka 62

| കാലീയകലതാമ്രാസ്ഥിഹേമകാലാരസോത്തമൈഃ||൬൧|| ലേപഃ സഗോമയരസഃ സവര്ണകരണഃ പരമ്| |൬൨|

സ൦-കാലീയകാദിഭിര്ലേപഃ സഗോശകൃദ്രസഃ പരം സവര്ണകരണഃ|

Adhikarana pitta vAraNadantAdilepo romobhdavakaraH ,pittaa catuShpAnnakhAdimaShIlepo (62-63) · Śloka 63

| ദഗ്ധോ വാരണദന്തോऽന്തര്ധൂമം തൈലം രസാഞ്ജനമ്||൬൨|| രോമസഞ്ജനനോ ലേപസ്തദ്വത്തൈലപരിപ്ലുതാ| ചതുഷ്പാന്നഖരോമാസ്ഥിത്വക്ശൃങ്ഗഖുരജാ മഷീ||൬൩||

സ൦-വാരണദന്തോऽന്തര്ധൂമം ദഗ്ധസ്തൈലം രസാഞ്ജനം ച ലേപോ രോമോദ്ഭവകരഃ| തഥൈവ തൈലപരിപ്ലുതാ ചതുഷ്പാന്നഖാദിജാ മഷീ പൂര്വഗുണാ|

Adhikarana pitta shastrakarmoktaM pathyApathyAnnam (64) · Śloka 64

വ്രണിനഃ ശസ്ത്രകര്മോക്തം പഥ്യാപഥ്യാന്നമാദിശേത്| |൬൪|

സ൦-വ്രണിനഃ ശസ്ത്രകര്മവിധികഥിതം (ഹൃ.സൂ.അ. ൨൯/൩൪) പഥ്യാപഥ്യാന്നമാദിശേത്|

Adhikarana vAtaje vraNe dvipa~jjamUlAdiH pittaje vraNe nyagrodhAdiH kaphaje vraNe AragvadhAdiH mishraje vraNe mishraH (64-65) · Śloka 65

| ദ്വേ പഞ്ചമൂലേ വര്ഗശ്ച വാതഘ്നോ വാതികേ ഹിതഃ||൬൪|| ന്യഗ്രോധപദ്മകാദ്യൌ തു തദ്വത്പിത്തപ്രദൂഷിതേ| ആരഗ്വധാദിഃ ശ്ലേഷ്മഘ്നഃ കഫേ, മിശ്രാസ്തു മിശ്രജേ||൬൫||

സ൦-ദ്വേ പഞ്ചമൂലേ തഥാ വര്ഗോ വാതഘ്നോ വാതാധികേ ഹിതഃ| തഥാ പൈത്തികേ ന്യഗ്രോധാദിപദ്മകാദീ(ഹൃ.സൂ.അ. ൧൫/൪൯ അ. ൧൫/൧൨) ഹിതൌ| ശ്ലൈഷ്മിക ആരഗ്വധാദിഃ (ഹൃ.സൂ.അ. ൧൫/൧൭) കഫഘ്നോ ഹിതഃ| മിശ്രേ തു മിശ്ര ഉപക്രമോ ഹിതഃ|

Adhikarana vraNe prakShAlanAdi saptayathAsvaM yojyAH (66) · Śloka 66

ഏഭിഃ പ്രക്ഷാലനം ലേപോ ഘൃതം തൈലം രസക്രിയാ| ചൂര്ണോ വര്തിശ്ച സംയോജ്യാ വ്രണേ സപ്ത യഥായഥമ്||൬൬||

സ൦-ഏഭിഃ-പൂര്വോക്തൈഃ, പ്രക്ഷാലനാദയഃ സപ്ത വ്രണേ സതി യഥാസ്വം യോജ്യാഃ|

Adhikarana vraNe sUkShmavadanAdau jAtyAdidhRutena shodhanaM ropaNaM ca (25) · Śloka 25

ജാതീനിമ്ബപടോലപത്രകടുകാദാര്വീനിശാസാരിവാ- മഞ്ജിഷ്ഠാഭയസിക്ഥതുത്ഥമധുകൈര്നക്താഹ്വബീജാന്വിതൈഃ| സര്പിഃ സാധ്യമനേന സൂക്ഷ്മവദനാ മര്മാശ്രിതാഃ ക്ലേദിനോ ഗമ്ഭീരാഃ സരുജോ വ്രണാഃ സഗതയഃ ശുധ്ദ്യന്തി രോഹന്തി ച||൬൭|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭട- വിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ വ്രണപ്രതിഷേധോ നാമ പഞ്ചവിംശോऽധ്യായഃ||൨൫||

സം-ജാത്യാദിഭിഃ സര്പിഃ സാധ്യമ്| അഭയം-ഉശീരമത്ര| അനേന സര്പിഷാ സൂക്ഷ്മമുഖാ മര്മസ്ഥാദയശ്ച വ്രണാഃ ശുദ്ധ്യന്തി രോഹന്തി ചേതി| ശാര്ദൂലവിക്രീഡിതം വൃത്തമ്| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയ- ടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ വ്രണപ്രതി- ഷേധോ നാമ പഞ്ചവിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨൫||