11. atīsāracikitsitam

Adhikarana athAtIsAracikitsitannAmaikAdasho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતોઽતીસારચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ક્રમપ્રાપ્તસ્યાતીસારસ્ય ચિકિત્સાં પ્રદર્શનાર્થમધ્યાય||૧||

Adhikarana Adau la~gghanam (2) · Śloka 2

પ્રાયેણાતીસારો હ્યગ્નિમુપહત્ય પ્રાગામાધિષ્ઠાનો ભવતિ| તસ્માદનિલજમપ્યામપાચનાર્થમાદૌ લઙ્ઘનેનોપક્રમેત| તત્ર શૂલાનાહપ્રસેકાર્તં લવણામ્બુનોષ્ણેન વામયેત્| ન તુ સામે પૂર્વં સઙ્ગ્રાહિ પ્રયુઞ્જીત વિબદ્ધે વા મલે| સ્તિમિતા- ધ્માતગુરુસરુજકોષ્ઠઃ પ્રાણદામુષ્ણામ્બુનોપયુઞ્જીત વિબદ્ધે વા મલે| સવ્યોષાં વા ધાન્યામ્લક્વથિતં વા| અન્યદ્વા સ્રંસનદીપનમૌષધમ્||૨||

પ્રાયેણેત્યાદિ સુબોધમ્| પ્રાયોગ્રહણં ભયશોકપરિહારાર્થમ્| લઙ્ઘન-શબ્દેન સર્વં લઙ્ઘનં સંગૃહીતમ્| ભૂયસાદૌ વમનમ્| સંગ્રહણપ્રતિષેધઃ| વિબન્ધપ્રવૃત્ત્યાદાવુષ્ણામ્બુના પ્રાણદા હરીતકી| અથવા પ્રાણદા ધાન્યામ્લેનોત્ક્વથિતા ત્રિકટુકેન સહ| અન્યદ્ યત્કિઞ્ચિદ્દીપનં સ્રંસનમ્| સ્રણ્સનોત્તરં સંગ્રાહદ્રવ્યપ્રયોગઃ|| ૨||

Adhikarana Adau la~gghanam (3) · Śloka 3

અપિ ચ- વિશુદ્ધસ્રોતસો હ્યસ્ય દોષશેષે પ્રવાહિતે| સુખં સંગ્રહણં કર્ત્તું પાચનૈઃ સ્તમ્ભનેન વા||૩||

અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| અસ્યેત્યતિસારિણઃ સ્રંસનૈર્વિશુદ્ધસ્રોતસઃ સંગ્રહણં કર્ત્તુ સુખં સુખેન ક્રિયત ઇત્યર્થઃ| દોષસ્યાતીસારપ્રબૃત્તસ્ય શેષસ્તસ્મિન્ પ્રવાહિતે સ્રાવિતે બહિરેકેન સંગ્રહણં સુખમિત્યાહ-પાચનૈઃ સ્તમ્ભનેન વા|| ૩||

Adhikarana madhyadoShe kvAthAdikam (4) · Śloka 4

મધ્યદોષસ્તુ વિશોષયન્ માગધીનાગરવચાભૂતીકધનિકા હરીતકીનાં ક્વાથં પિબેત્| જલજલદબિલ્વપેશિકશુણ્ઠી ધાન્યકાનાં વા| ઉભયમપિ ચૈતત્ પ્રમથ્યારભ્યમ્| વચા દિવર્ગં ક્વથિતં ચૂર્ણિતં વા| તદ્વદ્વચાભયાવિડઙ્ગપાઠા શુણ્ઠીબિડ્લવણાનિ વા| મુસ્તપિપ્પલીન્દ્રયવપાઠાતેજો વતીર્વા| વિડઙ્ગાભયાકણાલવણપઞ્ચકાનિ વા| પિપ્પલી ન્દ્રયવપાઠાશુણ્ઠીર્વા સરક્તે તુ પ્રવૃત્ત આમે જગપિપ્પલીં મધુશર્કરામધુરામ્||૪||

મધ્યદોષ ઇત્યાદિ સુબોધમ્| વિશોષયન્નિત્યુપવાસં કુર્વન્| જલાદીનાં વા ક્વાથં પિબેત્| જલં વાલકમ્| મુસ્તં જલદમ્| બિલ્વપેશિકા બિલ્વમજ્જા| યત્ર ચ પ્રમથ્યા પ્રયોજ્યેત્યુચ્યતે તત્ર માગધિકાજલદાદિયોગયોરન્યતરો વિજ્ઞેયઃ| વચાદિવર્ગં સૂત્રઓક્તં ચૂર્ણિતાનિ વા| તદ્વદેવ મુસ્તાદીનિ ચ લવણાનાઞ્ચ સર્વત્ર ચૂર્ણિતાનામેવ પ્રયોગઃ| સરક્ત આમે પ્રવૃત્તે મધુશર્કરામધુરાં હસ્તિપિપ્પલીમિત્યેવમન્તં મધ્યદોષસ્ય|| ૪||

Adhikarana alpadoShe upavAsAdikam (5) · Śloka 5

અલ્પદોષે પુનરુપવાસયેત્| પાનં ત્વતિસારિણોઽમ્બુવચા તિવિષાભ્યાં ક્વથિતમ્| શુણ્ઠ્યતિવિષાભ્યાં મુસ્તપર્પટ કાભ્યાં નાગરધાન્યકાભ્યાં વા| ક્ષુદ્વતસ્તુ લઘુપઞ્ચમૂલ પઞ્ચકોલહસ્તિપિપ્પલીબલાબિલ્વપાઠાહિઙ્ગુધાન્યકજીર કશઠીગન્ધપલાશહપુષાયવાનીતિન્તિણીકદાડિમબિડ સૈન્ધવૈરન્નપાનં યવાગ્વાદિ કલ્પયેત્||૫||

અપ્લપોષસ્યોપવાસો યાવલ્લઙ્ઘિતલિઙ્ગમ્| સર્વસ્યાતિસારિણસ્તૃષાયાં વચાદિદ્વયૈઃ ક્વથિતાનિ જલાનિ યથાયોગ્યં પાનં સ્વચ્છમલ્પૌષધં જલપાનમિચ્છન્તિ| ક્ષુદ્વતોઽતિસારિણો લઘુપઞ્ચમૂલાદિભિર્દોષાદ્યપેક્ષયા સંયુક્તૈઃ પૃથગ્ભૂતૈર્વા નાનાવિધયા કલ્પનયા ક્વાથાદિકયા યવાગૂયૂષૌદનાદિકમન્નં કલ્પયેત્|| ૫||

Adhikarana mUDhavAtAdiShu visheShaH (6) · Śloka 6

બિલ્વશલાટુહરીકીપિપ્પલીમૂલૈર્મૂઢવાતસ્ય| અંશુમતી દ્વયબલાબિલ્વશલાટુભિઃ પિત્તોલ્બણસ્ય| પિબેચ્ચ તૃષિતઃ પટપૂતં તક્રમ્| મધુસુરાધાન્યામ્લયવાગૂમણ્ડાન્યતમં વા| એષ ક્રમોઽનિલકફઘ્નો દીપનપાચનોં રોચનઃ સઙ્ગ્રાહી બલ્યશ્ચ||૬||

મૂઢવાતસ્ય કોષ્ઠાચલદ્વાયોર્બિલ્વશલાટ્વાદિભિર્યવાગ્વાદિકં કલ્પયેત્| પિત્તોલ્બણસ્યાંશુમતીદ્વયાદિભિઃ| અંશુમતીદ્વયં સાલપર્ણીપૃશ્નિપર્ણ્યૌ| ભુક્તે તૃષિતો પટેન વસ્ત્રેણ પુતં તક્રાદિકં પિબેત્| મધુ માર્દ્વીકમ્| એષ ચાનન્તરોક્તો લઙ્ઘનાદિક્રમોઽનિલકફઘ્નત્વાદિયુક્તો ભવતિ|| ૬||

Adhikarana pravAhikA tatra kramashca (7) · Śloka 7

પક્વદોષેઽપિ યોઽતિસાર્યતે બહુશોઽનિલેન વિબદ્ધં સપિચ્છં સફેનં સશૂલપરિકર્તિકં સરોમહર્ષં નિષ્પુરીષં ચ તાં પ્રવા હિકાં બિંબિસીમિતિ ચાચક્ષતે| તત્રોદાવર્તોપદિષ્ટાંસ્તેનૈવ વિધિના સંસ્કૃતાંશ્છાગપિશિતરસાન્ દદ્યાત્||૭||

પક્વદોષસ્ય સતો વાયુના બહુશો વિબદ્ધત્વાદિયુક્તો યોઽતિસારસ્તં પ્રવાહિકાં બિંબિસીમિતિ ચાચાર્યાં આચક્ષતે| તત્ર પ્રવાહિકાયામુદાવર્તોક્તવિધાનેન સંસ્કૃતાંશ્છાગમાંસરસાન્ દદ્યાત્|| ૭||

Adhikarana varcaHkShaye visheShaH (8) · Śloka 8

યૂષાંશ્ચ વર્ચઃક્ષયે તૃષ્યતો યવમુદ્ગમાષતિલકૃતાન્| સમેન વા તિલબાલબિલ્વયોઃ કલ્કેન દધિરસસ્નેહયુક્તં ખલકમ્| ચિત્રકશૃઙ્ગીવેરપૂતીકકરઞ્જબિલ્વાજમૌદૈર્વા તક્રદાડિમ તૈલાઢ્યં સૈન્ધવોપેતમજિતાખ્યમ્| શઠીતિન્તિણીકબિડ દાડિમક્ષારપઞ્ચકોલમરિચત્રિફલાધાતકીધનિકાપાઠાજમો દાજાજીજીરકકપિત્થજમ્બ્વામ્રાસ્થિભિર્વા તુલ્યભાગૈઃ ષડ્ગુણબિલ્વમધ્યૈર્ગુડમુદ્ગરસસ્નેહદધિસિદ્ધોઽપરાજિતાખ્યઃ ખલકો દીપનઃ પાચનો રુચ્યો ગ્રાહી બિંબિસિનાશનઃ| દધિસરં વા સગુડદાડિમં યમકભૃષ્ટમ્| યમક ભૃષ્ટાન્ વા સશુણ્ઠીચૂર્ણાન્ સક્તૂન્| માષાન્ વા સુસિદ્ધાન્ ઘૃત મણ્ડોપસેચનાન્ મરિચોપદંશાન્| છાગમેષયોર્વાન્તરાધિ રસં દાડિમામ્લં ધાન્યનાગરોપેતં સ્નેહવિપક્વં વ્યઞ્જનં પાનં ચ| તદ્વત્ સુરાં યમકસ્નિગ્ધાં પિબેદ્વા| શુણ્ઠીબદર ચૂર્ણં દધિઘૃતતૈલક્ષૌદ્રફાણિતોપેતમ્| હિઙ્ગુદાડિમમહૌષધપકુલ્યાચૂર્ણં વા ઘૃતક્ષીરોષ્ણામ્બુ મદ્યાન્યતમેન| લિહ્યાદ્વા લોધ્રબિલ્વશલાટુગુડાંસ્ત્રિકટુ કોત્કટાંસ્તૈલેન| અશ્વત્થવાતપોતક્વાથસિદ્ધં વા શા લ્યોદનં ઘૃતતૈલક્ષૌદ્રયુક્તં દધ્ના ખજાહતદધિસરાનુપા મશ્નીયાત્||૮||

વર્ચસઃ પુરીષસ્ય ક્ષયે તૃષ્યતો યવાદિકૃતાન્ યૂષાન્ દદ્યાત્| તિલકલ્કાં બાલબિલ્વકલ્કશ્ચ સમૌ તાભ્યાં દધિસરાદિયુક્તં ખલકમ્| ચિત્રકાદિભિર્વા ખલકં તક્રાદિયુક્તમજિતાખ્યમ્| શઠ્યાદિભિર્યથોક્તૈઃ ખલકોઽપરાજિતાખ્યો ભવતિ| ગુડાદીન્યત્ર સંસ્કારયોગ્યાનિ| અયં ખલકો દીપનત્વાદિયુક્તઃ બિંબિસીપ્રવાહિકેત્યત્રૈવોક્તમ્| દધિસરમિત્યાદિ સુબોધમ્| છાગસ્ય મેષસ્ય વા| મધ્યમાંસરસં દાડિમામ્લં ધાનકાફલશુણ્ઠીયુક્તં સ્નેહે ચ વિપક્વં વ્યઞ્જનં પાનં ચ| યમકસિદ્ધાં સુરાં તદ્વદ્વ્યઞ્જનં પાનં ચ| દધ્યાદિયુક્તં શુણ્ઠીબદરયોર્વા ચૂર્ણં પિબેત્| ફાણિતં ક્ષુદ્રગુડઃ| હિઙ્ગ્વાદિચૂર્ણં ઘૃતાદીનામન્યતમેન| લોધ્રાદીન્ વા ત્રિકટુકેનોત્કટાંસ્તૈલેન પિહ્યાત્| સુબોધમ્| વાતપોતઃ પલાશઃ તસ્ય ક્વાથેન સિદ્ધં શાલ્યોદનં દધ્ના સહાશ્નીયાત્ સ્તોકૈર્ઘૃતાદિભિર્યુક્તમ્| તચ્ચ ભુક્ત્વા ખજમથિતં દધિસરં પિબેદિત્યેતત્ પ્રવાહિકાયં વર્ચઃક્ષયે વિધિઃ|| ૮||

Adhikarana dIpanAdika~jca (9) · Śloka 9

અપિ ચ - દીપનં પાચનં રુચ્યં દધિ વાતહરં પરમ્| બદ્ધવિડ્વા હરત્યસ્માચ્ચિરોત્થામપિ બિંબિસીમ્||૯||

અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| દીપનત્વાદિયુક્તં યદસ્માદ્ધેતોશ્ચિરકાલપ્રરૂઢામપિ બિંબિસીં હન્તિ| રોચનં રુચિકૃદ્રુચ્યં સ્વયં રોચતે|| ૯||

Adhikarana tRuShNolbaNe visheShaH (10) · Śloka 10

તૃષ્ણોલ્બણસ્તુ સરક્તપિચ્છોપવેશીપાનાન્નવિરતો ધારો ષ્ણં ક્ષીરમાકાંક્ષં પિબેત્| શૃતં વા ગન્ધર્વહસ્તમલેના થવા બિલ્વશલાટુભિઃ| તદેવ વાલ્પતૃષ્ણઃ સગુડતૈલમ્| શૃતેન વા પયસા મરિચકલ્કં દ્વિગુણતિલકલ્કયુક્તમ્| ક્ષીરેણૈવ વા પિપ્પલીમ્| વ્યોષસિદ્ધેન વા પયસાન્નાનિ ભુઞ્જીત||૧૦||

તૃષ્ણોલ્બણ ઇત્યાદિ સુબોધમ્| પાનાન્નપ્રતિષેધેન ધારોષ્ણસ્ય પયસો વિધાનમન્નપાનાશક્તસ્ય| ગન્ધર્વહસ્ત એરણ્ડઃ| અલ્પતૃષ્ણસ્તદેવ ક્ષરીમેવ ગુડતૈલાભ્યાં સહ| કેવલેન ક્ષીરેણ પિપ્પલીમ્| વ્યોષસિદ્ધેન વા પયસાન્નાનિ ભુઞ્જીત|| ૧૦||

Adhikarana shUlAdhikye visheShaH (11) · Śloka 11

શૂલાધિક્યે તુ દશમૂલક્વથિતેન પયસા સક્ષૌદ્રેણા સ્થાપનં દદ્યાત્| અથવા પિચ્છાબસ્તિમનુવાસનં ચ વાતઘ્નં વા પિત્તઘ્નં વા||૧૧||

શૂલાધિક્યે ત્વાસ્થાપનં દશમૂલસિદ્ધેન સક્ષૌદ્રેણ પયસા દદ્યાત્| પિચ્છાબસ્તિઃ શાલ્મલીપત્રકૃતોક્તૈવ| વાતઘ્નં વા પિત્તઘ્નં વેતિ શૂલાધિક્યે ઇત્યનેન સમ્બધ્યતે|| ૧૧||

Adhikarana gudabhraMshe visheShaH (12) · Śloka 12

ગુદભ્રંશે શૂલે ચામ્લબદરચાઙ્ગેરીરસદધિક્ષારનાગરકલ્કેન શૃતમમ્લં સર્પિર્નિરામમાતુરં પાયયેત્ મરિચપઞ્ચકોલા જાજીધનિકાબિડદાડિમગર્ભં વા પૂર્વવદમ્લમ્| અનુ વાસયેદ્વા દશમૂલસિદ્ધેન સ્નેહેન| પિપ્પલ્યાદિના વા| ગુદંચાભ્યઙ્ગ્ય પૂર્વં સ્વેદેન મૃદુભૂતં પ્રવેશયેત્| સચ્છિદ્રેણ ચાસ્ય ચર્મણા ગોષ્ફણાબન્ધં કુર્યાત્| મૂષિકમનાન્વં કૃત્વા મહાપઞ્ચમૂલકષાયઞ્ચ ક્ષીરે વિપચેત્| તેન પયસા વાતહર કલ્કપ્રતીવાપં તૈલમ્પાચયેત્| તદભ્યઞ્જનેન પાનેન ચ સુકૃ ચ્છ્રમપિ ગુદભ્રંશં સાધયતિ||૧૨||

અમ્લબદરચાઙ્ગેરીરસયોર્દધ્નશ્ચ મિશ્રીભૂતાનાં સર્પિસ્સમત્વં યવક્ષારશુણ્ઠીકલ્કઃ સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશેન| એતત્ ઘૃતમમ્લં ગુદભ્રંશે શૂલે ચ પાયયેત્| પૂર્વવદેવામ્લવત્ક્ષારનાગરરહિતં મરિચાદિગર્ભઞ્ચ કૃત્વા પાયયેત્| દશમૂલસિદ્ધસ્નેહેનાનુવાસનમ્| પિપ્પલ્યાદિના વાર્શશ્ચિકિત્સિતોનોક્તેન| ગુદમતિસરતો નિસ્સૃતં રક્તં યથોક્તેન પ્રકારેણ પ્રવેશયેત્| સૂત્રસ્થાનોક્તે ગોષ્ફનાબન્ધે ચર્મમયે મધ્યે છિદ્રં કૃત્વા તેન ગુદં બધ્નીયાત્| સચ્છિદ્રેણ હિ ચર્મણા| ગુદોઽતિશયેન ન પીડ્યતે| મહાપઞ્ચમૂલકષાયસ્તૈલસમઃ| તદ્વત્ ક્ષીરમ્| મૂષિકસ્ય માનં રાસ્નાઘૃતે અજમાંસવત્| બોધ્યમિત્યરુણઃ| મૂષિકે ત્વેકસઙ્ખ્યા ન વિવક્ષિતા તત્સંસ્કારાપાદનાત્| વાતઘ્નદ્રવ્યકલ્કઃ સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશેન|| ૧૨||

Adhikarana pittAtisAracikitsA (13) · Śloka 13

પિત્તાતિસારમપિ સામમાદૌ તીક્ષ્ણવર્જ્યૈરૌષધૈર્વાતાતિ સારવત્ પાચયેત્| તૃષ્ણાયં સશારિવાભૂનિમ્બં જ્વરવિહિત મમ્ભઃ ષડઙ્ગમવચારયેત્| ઉપોષિતસ્ય ચાન્નકાલેઽભીરુ હ્રસ્વપઞ્ચમૂલબલાદ્વયસૂપ્યપર્ણ્યાદિમૃદુમધુરતિક્તદીપન દ્રવ્યનિર્યૂહયુક્તાન્ કાલવિન્મણ્ડપેયાસક્તુયૂષરસાદીનિષ દમ્લાનનમ્લાન્ વા કવોષ્ણાન્ સુશીતાન્ વા સક્ષૌદ્રાન્||૧૩||

પિત્તાતિસારમિત્યાદિ સુબોધમ્| જ્વરવિહિતે ઘનાદિકે ષડઙ્ગે સારિવાકિરાતતિક્તે અધિકે સંયોજ્ય પિત્તાતિસારે પ્રયોગઃ| સામપિત્તાતિસારિણોઽન્નકાલે વ્યાધ્યાદિકાલવિદ્વૈદ્યોઽભીર્વાદિનિર્યૂહયુક્તાન્ મણ્ડાદીન્ સક્ષૌદ્રાન્ યથોક્તાનવચારયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| અભીરુઃ શતાવરી|| ૧૩||

Adhikarana anubandhe cikitsA (14) · Śloka 14

અનુબન્ધે તુ મૂર્વાતિવિષેન્દ્રયવહરિદ્રારસાઞ્જનાનિ ક્વથિ તાનિ પિબેત્| કેવલં વા વૃક્ષકબીજમ્| પાઠાગુડૂચી કટુકાકિરાતતિક્તાનિ વા| હરિદ્રાદિગણં વા| વત્સક બીજાતિવિષાબિલ્વામ્બુમુસ્તાનિ વા તણ્ડુલોદકેન વાતિ વિષાવૃક્ષકત્વક્ફલાનિ સક્ષૌદ્રાણિ| ચન્દનોશીરશુણ્ઠી લોધ્રનીલોત્પલાનિ વ| નાગરોત્પલધાતકીપુષ્પદાડિમ ત્વચો વા| કમલોત્પલલોધ્રમોચરસસઙ્ગાતિલાન્ વા| મધુકશૃઙ્ગિવેરદીર્ઘવૃન્તત્વચો વા મધુયુક્તાનિ શર્કરાપદ્મ કેસરમુસ્તાપયસ્યાચન્દનાનિ વા શાલ્મલીવૃન્તકૃતં વા શીતકષાયં મધુમધુકોપેતમ્| મધુકપ્રિયઙ્ગુકટ્વઙ્ગત્વગ્દાડિમાઙ્કુરકલ્કેન વા દધિયુતાં યવાગૂં ખલકં વા| બિલ્વકપિત્થજમ્બ્વામ્રાસ્થિભિર્વા| મધુયુક્તાન્ વા લોધ્રામ્બષ્ઠાપ્રિયઙ્ગ્વાદિગણાન્ ક્વા થાદિષુ પૃથક્કલ્પિતાન્| શ્યામાદિમહાકષાયં વા||૧૪||

અનુબન્ધ ઉક્તયા ચિકિત્સયાનુપશમઃ| કેવલં વા વૃક્ષકબીજમ્| વૃક્ષકઃ કુટજઃ| પાઠાદીનિ વા ક્વથિતાનિ| હરિદ્રાદિગણં વા| વત્સકબીજાદીનિ વા| અતિવિષાદીનિ વા મધુયુક્તાનિ| શાલ્મલી-વૃન્તાનિ શાલ્મલીપત્રાણિ| તેષાં શીતકષાયો મધુર્મધુયષ્ટીયુક્તઃ| દધ્ના સંયુક્તાં વા યવાગૂં મધુકાદિકલ્કં દત્વા પિબેત્| મધુકાદિયુક્તં દધિયુક્તં ખલકં વા પિબેત્| બિલ્વાદિભિર્યવાગૂં ખલકં વા| લોધ્રાદિગણઃ ક્વાથાદિકયા પઞ્ચવિધયાપિ કલ્પનયા માક્ષિકયુક્તઃ| તદ્વદમ્બષ્ઠાદિઃ પ્રિયઙ્ગ્વાદિશ્ચ| મહાકષાયસંગ્રહોક્તશ્યામાદિકો મહાકષાયશ્ચ|| ૧૪||

Adhikarana shUlarte visheShaH (15) · Śloka 15

શૂલાર્ત્તસ્તુ રૂક્ષકોષ્ઠો ઘૃતં સક્ષારં પિબેત્| ક્ષીરં વા બૃહતીબલાંશુમતીકચ્છુરામૂલસિદ્ધં મધુકકટ્વઙ્ગાજમો દશર્કરાવચૂર્ણિતં સતૈલક્ષૌદ્રમ્| ક્ષીરમેવ વા ધારોષ્ણમ્||૧૫||

નિરામકોષ્ઠઃ સન્ શૂલાર્તો ઘૃતં સક્ષારં પિબેત્| બૃહત્યાદિસિદ્ધં વા ક્ષીરં મધુકાદ્યવચૂર્ણિતં તૈલમાક્ષિકયુક્તં પિબેત્| કેવલમેવ વા ધારોષ્ણં ક્ષીરમ્|| ૧૫||

Adhikarana balavati virekaH (16) · Śloka 16

બલવાન્ વિબદ્ધમલો વિરેકાર્થં ત્રિફલાચૂર્ણયુક્તં વા પલાશફલક્વાથસિદ્ધં વા પયઃ પીત્વા પય એવ કવોષ્ણ મનુપિબેત્| એવમેવ ચ ત્રાયમાણયા શૃતમ્| તતો નિસ્સૃતે શકૃતિ પુરાણેઽતિસારઃ શાન્તિમેતિ||૧૬||

યસ્તુ બલવાન્ વિબદ્ધમલશ્ચ સઃ ત્રિફલાચૂર્ણયુક્તં પયઃ પીત્વા પલાશફલક્વાથેન વા સિદ્ધં પયઃ કવોષ્ણં પયોઽનુપિબેત્| સુબોધમ્||૧૬||

Adhikarana anuvAsanam (17) · Śloka 17

સ્રુતદોષસ્ય ચ સંસર્જનકાલે શૂલં ચેદનુવર્તેત તતો બિલ્વ મધુકશતાહ્વાદ્વયગર્ભં સક્ષીરં તૈલચતુર્ગુણં સર્પિરનુવાસનં દદ્યાત્||૧૭||

શૂલવતો બલિનો વિબદ્ધમલસ્ય વિરેચને પ્રયુક્તે સંસર્જનકાલેઽપિ યદિ શૂલમનુવર્તેત તતો બિલ્વાદિસિદ્ધં સર્પિરનુવાસનં દદ્યાત્| ક્ષીરં સ્નેહસમમ્|| ૧૭||

Adhikarana picchAbastiH (18) · Śloka 18

તતઃ સમ્યક્કૃતાયામપિ સંસર્ગ્યામતીસારાનુબન્ધે પિચ્છા બસ્તયો યોજ્યઃ| શાલ્મલીવૃન્તાન્યાર્દ્રદર્ભૈર્વેષ્ટયિત્વા કૃષ્ણમૃદાવલિપ્ય ગોમયાગ્નિના સ્વેદયેત્| શુષ્કાયાં મૃદિ સ્વિન્નાનિ જ્ઞાત્વા વૃન્તાન્યુલૂખલે સમાપોથ્ય તેષાં મુષ્ટિ સમ્મિતં પિણ્ડં ક્ષીરપ્રસ્થે વિમર્દયેત્| તતસ્તેન પયસા પૂતેન સઘૃતતૈલેન મધુમધુકકલ્કયુક્તેનાસ્થાપયેત્| પ્રત્યાગતે ચ સ્નાતઃ પયસા કચ્છુરાશૃતેન જાઙ્ગલર સૈર્વાઽશ્નીયાત્| એષ પિચ્છાબસ્તિઃ પિત્તરક્તાતિસાર ગ્રહણીગુલ્મશોષજ્વરાન્ વિરેચનાસ્થાપનાતિયોગં ચ શમ યતિ||૧૮||

તત ઇતિ વિરેકે| સંસર્ગી પેયાદિક્રમઃ| શાલ્મલીવૃન્તાનિ તત્પત્રાણિ| તેષામિતિ સ્વિન્નાનાં શાલ્મલીવૃન્તાનામ્| મુષ્ટિઃ પલમ્| ઘૃતાદીનાં તુ બસ્તિવિધ્યુક્તવિધાનં સ્મર્તવ્યમ્| પ્રત્યાગતે બહિઃ પ્રવૃત્તે આસ્થાપને| સુબોધમ્|| ૧૮||

Adhikarana puTapAkaprayogaH (19) · Śloka 19

ચિરોત્થિતં ત્વતીસારમવેદનં પક્વમપ્યશામ્યન્તં પુટ પાકૈરુપાચરેત્| અરલુત્વક્કલ્કં કાશ્મર્યપત્રપ્રચ્છન્નં પુટપાકવિધિના પાચયેત્| તદ્રસં સુશીતં મધુયુતં પિબેત્| વટાદિત્વક્પ્રરોહકલ્કમપ્યેવં કલ્પયેત્| અથવા તિત્તિરિ મપનીતાન્ત્રપિચ્છં ન્યગ્રોધાદેર્વલ્કલસ્ય પ્રરોહાણાં વા કલ્કેન પૂરયિત્વા પૂર્વવત્ પુટપાકં કુર્યાત્| તતસ્તસ્મા દ્રસમાદાય સિતાક્ષૌદ્રયુક્તં પાયયેત્| અનેન સર્વે જાઙ્ગલ સત્વા વ્યાખ્યાતાઃ||૧૯||

ચિરોત્થિતમિત્યાદિ સુબોધમ્| અરલુકાદિના પુટપાકવિધિઃ| અરલુકો મયૂરજઙ્ઘઃ| પુટપાકવિધિઃ સૂત્રોક્તઃ| વટાદીત્યાદિગ્રહણેન વટસમાનરસાદીનામન્યેષાં ગ્રહણમ્| પિચ્છાં જઘનપક્ષસંહિતઃ| ન્યગ્રોધાદેર્ગણસ્ય વલ્કલં ત્વક્| પ્રરોહોઽઙ્કુરઃ| તિત્તિરેરાન્ત્રેષુ અપનીતેષુ તત્કલ્કેન જઠરપૂરણમ્| સર્વે જાઙ્ગલપ્રાણિનો મૃગવિષ્કિરપ્રતુદાઃ પુટપાકાય વ્યાખ્યાતાઃ|| ૧૯||

Adhikarana raktAtisAre kShIraprayogaH (20) · Śloka 20

યસ્તુ પિત્તાતિસારી પિત્તલાન્યાસેવેત તસ્ય પિત્તમતિવૃદ્ધં રક્તાતિસારં તૃડ્દાહમોહજ્વરશૂલપાયુપાકાંશ્ચ કરોતિ| તત્ર ક્ષીરમાજં ન્યગ્રોધાદિપ્રસવશૃતં સિતામધુયુક્તમાહારે ગુદપ્રક્ષાલને ચ વિદધ્યાત્| તદ્વિધં વા સર્પિઃ સપયસ્કં પિબેત્| ક્ષીરોત્થં વા સર્પિઃ ક્ષીરાનુપાનં કપિઞ્જલરસાશી ક્ષીરાશી વા લિહ્યાત્||૨૦||

યસ્વિત્યાદિ સુબોધમ્| તદ્વિધમિત્યાદિ ન્યગ્રોધાદિપ્રસવસિદ્ધં સસિતામાક્ષિકં સક્ષીરં સત્ પિબેત્| ક્ષીરોત્થં ક્ષીરં પ્રમથ્ય યદુત્પાદિતં ઘૃતં તત્ કપિઞ્જલરસાશી ક્ષીરાનુપાનં વા લિહ્યાત્||૨૦||

Adhikarana raktAtisAre prayogAntarANi (21) · Śloka 21

સલ્લકીપ્રિયઙ્ગુતિનિશશાલ્મલીપ્લક્ષત્વક્સંસૃષ્ટં સિદ્ધં વા સક્ષૌદ્રં ક્ષીરં પિબેત્| યષ્ટીલોધ્રશારિવાભિર્વા શૃતં સમધુસિતમ્| તદ્વત્ કૃષ્ણતિલસમઙ્ગોત્પલયષ્ટીમધુભિઃ શશકપિઞ્જલપારાવતતણ્ડૂલીયકમુદ્ગકાશ્મર્યબીજા દિરસાંશ્ચ સેવેત| ઘૃતભૃષ્ટં વા રક્તમાજં માર્ગં વા| પૂર્વોક્તાન્ વા પુટપાકાન્ મધુકકૃષ્ણમૃત્તિકાશઙ્ખ કલ્કં વા સરુધિરં પિબેત્ તણ્ડુલોદકેન| તેન વા સમા ક્ષિકં ફલિનીકલ્કમ્| અથવા સસિતાક્ષૌદ્રં ચન્દનમ્| એતે હિ પ્રયોગાઃ તૃષ્ણાદિપ્રશમના રક્તાતિયોગઘ્નાશ્ચ| વાતોત્તરસ્તુ શતાવરીઘૃતં લિહ્યાત્| સશર્કરં વા નવ નીતમ્| પિચ્છિલસ્વરસસાધિતં વા સર્પિઃ| લાક્ષા પિપ્પલીશૃઙ્ગીવેરકટુકેન્દ્રયવદાર્વીત્વગ્ભિર્ઘૃતં સિદ્ધં પેયા મણ્ડેન પીતમતિસારં ત્રિદોષમપિ વારયેત્||૨૧||

સલ્લક્યાદિયુક્તં સક્ષૌદ્ર ક્ષીરં વા પિબેત્| યષ્ટ્યાદિશૃતં માક્ષિકશર્કરાયુક્તં ક્ષીરમ્| તદ્વદિતિ સમધુસિતં યષ્ટીમધુર્મધુયષ્ટી| શશાદિરસાંશ્ચ સેવેત| અજસ્ય મૃગસ્ય વા રક્તં ઘૃતભૃષ્ટમ્| સુબોધમ્| તેનેતિ તણ્ડુલોદકેન| ફલિની ગન્ધપ્રિયઙ્ગુઃ| એત ઇત્યજાક્ષીરાદયઃ| શતાવરીઘૃતં ગુહ્યરોગે વક્ષ્યતે| પિચ્છિલાનિ શાલ્મલ્યાદીનિ તેશાં સ્વરસેન| લાક્ષાદિ સર્પિઃ સુબોધમ્|| ૨૧||

Adhikarana raktAtisAre picchAbastyanuvAsanam (22) · Śloka 22

યદા પુનર્વાયુના વિડ્બદ્ધં સશોણિતમલ્પાલ્પં સફેનં કૃચ્છ્રાદુપવેશ્યતે તદા પૂર્વોક્તં પિચ્છાબસ્તિં દદ્યાત્| મધુરૌષધસિદ્ધેન ચ સર્પિષાઽનુવાસયેત્| પ્રાયેણ હિ દુર્બલગુદા ગુદાશ્રયામયિનો ભવન્તિ| વિશેષતશ્ચિર કાલાતીસારિણઃ| અતિસારાતિપ્રવૃત્તૌ સ્વસ્થાનબલવૃદ્ધો વાયુઃ પિત્તમનુ બલમવાપ્ય દુર્જયતરો ભવતિ| તસ્મા ત્તોષામભીક્ષ્ણમનુવાસં પ્રયુઞ્જીત||૨૨||

યદા પુનરિત્યાદિ અતિસારેણ વાયોઃ કોપઃ સ્વસ્થાનત્વાત્ બલવાન્ ભવતિ|| ૨૨||

Adhikarana gudadAhe visheShaH (23) · Śloka 23

ગુદદાહે પુનઃ પટોલમધુકમધૂકક્ષીરિવૃક્ષાદિકષાયેણ સઘૃતશર્કરાક્ષૌદ્રેણ વા ગુદં તદાસન્નાશ્ચ પ્રદેશાન્ સિઞ્ચેત્| શતધૌતાદિભિર્ઘૃતૈશ્ચ પિચૂનભ્યઙ્ગાંશ્ચ દદ્યાત્| પટોલાદીનામેવ ચ કલ્કેન સઘૃતેન પ્રદિહ્યાત્| તચ્ચૂર્ણૌ ર્ધાતકીલોધ્રમાષચૂર્ણેન ચ પાયુદ્વારમવચૂર્ણયેત્| એવમેવ ચ શૂલે વાતહરતૈલપ્રદેહૈરુપાચરેત્| યઃ પુનરેવમપિ પિત્ત લાન્યાસેવેત સ શીઘ્રં ગુદવલીષુ પક્વાસુ વ્યાપદ્યતે||૨૩||

શતધૌતાદિત્યાદિશબ્દેન શીતાનાં ઘૃતાનાં ગ્રહણમ્| પટોલાદીનિ વિવિધગણસંગ્રહોક્તાનિ| શૂલે ગુદસ્યેત્યર્થઃ|| ૨૩||

Adhikarana shleShmAtisAracikitsA (24) · Śloka 24

શ્લેષ્માતીસારં તુ પ્રાગેવ નિતરામામપાચનાર્થં લઙ્હ્ઘનેન સાધયેત્| અનુબન્ધે ચ પિબેત્ કષાયં મુસ્તાભયાશુણ્ઠી બિલ્વશલાટૂનામ્| વચાવિડઙ્ગભૂતીકદેવાદારુણાં વા| પાથાતિવિષાકુષ્ઠચવ્યકટુરોહિણીનાં વા| ચિત્રક પિપ્પલીદ્વયપિપ્પલીમૂલાનાં વા| સુખામ્બુના વા હિઙ્ગ્વા દ્યલસકોક્તમ્| પથ્યાસૈન્ધવશુણ્ઠીચૂર્ણં વા લિહ્યાદ્વા ત્રિકટુચૂર્ણં ક્ષૌદ્રશર્કરોપેતમ્| કપિત્થં ક્ષૌદ્રેણ વા| કટ્ફલં વ પિપ્પલીર્વા| પુર્વવચ્ચ સર્વં વાતપિત્તામરક્ત સંસર્ગમપેક્ષ્ય યથાયથમુપકલ્પયેત્| સશૂલપ્રવાહિકસ્ય ચ નિરામસ્ય વાતેઽધિકે વચાબિલ્વપિપ્પલીકુષ્ઠશતા હ્વાકલ્કયુક્તં સલવણં પિચ્છાબસ્તિમનુવાસનં ચ કોષ્ણેન બિલ્વતૈલેન બહુશો વચાદિગર્ભેણ વા તૈલેનેતિ||૨૪||

શ્લેષ્માતિસારે પ્રાગેવેત્યુચ્યામાનાધ્યાયોક્તવિધાનેન| મુસ્તાદિવચાદિપાઠાદિચિત્રકાદિક્વાથાઃ યથાયોગ્યં યોજ્યાઃ| ત્રિકટુકચૂર્ણં ક્ષૌદ્રશર્કરોપતં લિહ્યાત્| કપિત્થં વા કટ્ફલં વા પિપ્પલીર્વા ક્ષૌદ્રેણ| સુબોધમ્| કોષ્ણેન બિલ્વશૃતતૈલેન બહુશોઽન્વાસનમ્| વચાદિગણગર્ભેણ વા તૈલેન|| ૨૪||

Adhikarana shleShmAtisAracikitsA (25) · Śloka 25

ભવતિ ચાત્ર સ્વસ્થાને મારુતોઽવશ્યં વર્ધતે કફસંક્ષયાત્| સ વૃદ્ધઃ સહસા હન્યાત્તસ્માત્તં ત્વરયા જયેત્||૨૫||

બાવતીત્યાદિ શૈલી| અતિસારવતો લઙ્ઘનાદિનાતિસરણેન ચ ક્રમેણ કફે ક્ષીણે સ્વેસ્થાને પક્વાશયે મારુતોઽવશ્યં વર્ધતે| સ ચ મારુતો વૃદ્ધઃ સહસા હન્યાત્| તસ્માત્તં મારુતં ત્વરયા જયેત્||૨૫||

Adhikarana bhayajashokajayoH kriyA (26) · Śloka 26

ભીશોકાભ્યામપિ મરુચ્છીઘ્રં કુપ્યત્યતસ્તયોઃ| કાર્યા ક્રિયા વાતહરા હર્શણાશ્વાસનાનિ ચ||૨૬||

ભીશોકાભ્યામિત્યાદિ સુબોધમ્| તયોરિતિ ભીશોકયોઃ||૨૬||

Adhikarana vigatAtisAra lakShaNam (27) · Śloka 27

યસ્યોચ્ચારાદ્વિના મૂત્રં પવનો વા પ્રવર્તતે| દીપ્તાગ્નેર્લઘુકોષ્ઠસ્ય શાન્તસ્તસ્યોદરામયઃ||૨૭||

યસ્યેત્યાદિ વિગતાતિસારલક્ષણમ્|| ૨૭||

Adhikarana saMkShepeto punaH kramasmaraNam (28) · Śloka 28

આમસ્ય પાકો મલસંગ્રહોઽનુ ન સંગ્રહે રુગ્ગુદનાભિજન્મા| વિલઙ્ઘનૈર્ગ્રાહિભિરીરણઘ્નૈઃ ક્રમેણ તૈસ્તૈર્વિધિભિર્વિધેયઃ||૨૮||

વિલઙ્ઘનાદિભિરોષધાહારૈઃ ક્રમેણામપાકાદિર્વિધેયઃ| અનુ ચ સમીરણઘ્નૈર્ગ્રાહિભિર્મલસંગ્રહો વિધેયઃ| ન સંગ્રહે સંગ્રહં વિના ગુદાદિજન્મા રુગ્ભવતિ| અત એવ સમીરણઘ્નૈરુપશમઃ| અથવા સંગ્રહે ગુદનાભિજન્મા રુઙ્ ન ભવતીતિ સ્પષ્ટ એવ સમ્બન્ધઃ|| ૨૮||

Adhikarana purIShabandhahetuH (29) · Śloka 29

ન રિક્તકોષ્ઠસ્ય પુરીષબન્ધો ન રૂક્ષકુક્ષેઃ સુહિતસ્ય ચાતિ| પિત્તાસ્રતોઽન્યત્ર ચ ચાતિશીતૈર ત્યુષ્ણતીક્ષ્ણૈર્ન કદાચિદેવ||૨૯||

ન રિક્તકોષ્ઠસ્યેત્યાદિના વૈપરીત્યેન પુરીષબન્ધહેતુઃ પ્રદર્શ્યતે| રિક્તકોષ્ઠસ્ય શ્લેમાદ્યનુલેપકાલિપ્રકોષ્ઠસ્ય પુરીષબન્ધો ન ભવતિ| પિત્તાસ્રં વર્જયિત્વાઽન્યત્રાતિશીતૈઃ પુરીષબન્ધો ન ભવત્યેવ| અત્યુષ્ણૈરતિતીક્ષ્ણૈશ્ચ ન કદાચિદેવ|| ૨૯||

Adhikarana pravAhikopayogI kalpanAsaMgrahaH (11) · Śloka 11

ખલરસદાધિકા યમકદાડિમસારકૃતા દધિ સગુડં પયોઽસિતતિલાશ્ચ સુજર્જરિતાઃ| સલવણમારુતઘ્નગણસાધિતતૈલમલં ઘૃતમપિ વા પ્રવાહણકૃતાં વિજયેદ્રુજામ્||૩૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વગ્ભટસ્ય કૃતાવ ષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાનેઽતીસાર ચિકિત્સિતન્નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||

ખલાદિકૈઃ પ્રવાહણકૃતાં વિજયેત રુજામિતિ સમ્બન્ધઃ| પ્રવાહણં નિસ્તનનમ્| યમકદાડિમરસાભ્યાં કૃતાઃ ખલાદિકાઃ| ખલઃ ફલયૂષઃ| રસો માંસરસઃ| દધ્ના સંસ્કૃતો દાધિકઃ| સગુડં દધિ| તથા કેવલં પયઃ| અસિતતિલાઃ કૃષ્ણતિલાઃ| સુજર્જરિતાઃ ક્ષુણ્ણાઃ| સલવણેન વાતઘ્નગણેન સૂત્રોક્તેન સાધિતં તૈલં વા ઘૃતમપિ વેતિ સર્વમલં પ્રવાહણકૃતાં રુજાં વિજયેતેતિ|| ૩૦|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિતસ્થાન એકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||