11. atīsāracikitsitam

Adhikarana athAtIsAracikitsitannAmaikAdasho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતોઽતીસારચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana Adau la~gghanam (2) · Śloka 2

પ્રાયેણાતીસારો હ્યગ્નિમુપહત્ય પ્રાગામાધિષ્ઠાનો ભવતિ| તસ્માદનિલજમપ્યામપાચનાર્થમાદૌ લઙ્ઘનેનોપક્રમેત| તત્ર શૂલાનાહપ્રસેકાર્તં લવણામ્બુનોષ્ણેન વામયેત્| ન તુ સામે પૂર્વં સઙ્ગ્રાહિ પ્રયુઞ્જીત વિબદ્ધે વા મલે| સ્તિમિતા- ધ્માતગુરુસરુજકોષ્ઠઃ પ્રાણદામુષ્ણામ્બુનોપયુઞ્જીત વિબદ્ધે વા મલે| સવ્યોષાં વા ધાન્યામ્લક્વથિતં વા| અન્યદ્વા સ્રંસનદીપનમૌષધમ્||૨||

Adhikarana Adau la~gghanam (3) · Śloka 3

અપિ ચ- વિશુદ્ધસ્રોતસો હ્યસ્ય દોષશેષે પ્રવાહિતે| સુખં સંગ્રહણં કર્ત્તું પાચનૈઃ સ્તમ્ભનેન વા||૩||

Adhikarana madhyadoShe kvAthAdikam (4) · Śloka 4

મધ્યદોષસ્તુ વિશોષયન્ માગધીનાગરવચાભૂતીકધનિકા હરીતકીનાં ક્વાથં પિબેત્| જલજલદબિલ્વપેશિકશુણ્ઠી ધાન્યકાનાં વા| ઉભયમપિ ચૈતત્ પ્રમથ્યારભ્યમ્| વચા દિવર્ગં ક્વથિતં ચૂર્ણિતં વા| તદ્વદ્વચાભયાવિડઙ્ગપાઠા શુણ્ઠીબિડ્લવણાનિ વા| મુસ્તપિપ્પલીન્દ્રયવપાઠાતેજો વતીર્વા| વિડઙ્ગાભયાકણાલવણપઞ્ચકાનિ વા| પિપ્પલી ન્દ્રયવપાઠાશુણ્ઠીર્વા સરક્તે તુ પ્રવૃત્ત આમે જગપિપ્પલીં મધુશર્કરામધુરામ્||૪||

Adhikarana alpadoShe upavAsAdikam (5) · Śloka 5

અલ્પદોષે પુનરુપવાસયેત્| પાનં ત્વતિસારિણોઽમ્બુવચા તિવિષાભ્યાં ક્વથિતમ્| શુણ્ઠ્યતિવિષાભ્યાં મુસ્તપર્પટ કાભ્યાં નાગરધાન્યકાભ્યાં વા| ક્ષુદ્વતસ્તુ લઘુપઞ્ચમૂલ પઞ્ચકોલહસ્તિપિપ્પલીબલાબિલ્વપાઠાહિઙ્ગુધાન્યકજીર કશઠીગન્ધપલાશહપુષાયવાનીતિન્તિણીકદાડિમબિડ સૈન્ધવૈરન્નપાનં યવાગ્વાદિ કલ્પયેત્||૫||

Adhikarana mUDhavAtAdiShu visheShaH (6) · Śloka 6

બિલ્વશલાટુહરીકીપિપ્પલીમૂલૈર્મૂઢવાતસ્ય| અંશુમતી દ્વયબલાબિલ્વશલાટુભિઃ પિત્તોલ્બણસ્ય| પિબેચ્ચ તૃષિતઃ પટપૂતં તક્રમ્| મધુસુરાધાન્યામ્લયવાગૂમણ્ડાન્યતમં વા| એષ ક્રમોઽનિલકફઘ્નો દીપનપાચનોં રોચનઃ સઙ્ગ્રાહી બલ્યશ્ચ||૬||

Adhikarana pravAhikA tatra kramashca (7) · Śloka 7

પક્વદોષેઽપિ યોઽતિસાર્યતે બહુશોઽનિલેન વિબદ્ધં સપિચ્છં સફેનં સશૂલપરિકર્તિકં સરોમહર્ષં નિષ્પુરીષં ચ તાં પ્રવા હિકાં બિંબિસીમિતિ ચાચક્ષતે| તત્રોદાવર્તોપદિષ્ટાંસ્તેનૈવ વિધિના સંસ્કૃતાંશ્છાગપિશિતરસાન્ દદ્યાત્||૭||

Adhikarana varcaHkShaye visheShaH (8) · Śloka 8

યૂષાંશ્ચ વર્ચઃક્ષયે તૃષ્યતો યવમુદ્ગમાષતિલકૃતાન્| સમેન વા તિલબાલબિલ્વયોઃ કલ્કેન દધિરસસ્નેહયુક્તં ખલકમ્| ચિત્રકશૃઙ્ગીવેરપૂતીકકરઞ્જબિલ્વાજમૌદૈર્વા તક્રદાડિમ તૈલાઢ્યં સૈન્ધવોપેતમજિતાખ્યમ્| શઠીતિન્તિણીકબિડ દાડિમક્ષારપઞ્ચકોલમરિચત્રિફલાધાતકીધનિકાપાઠાજમો દાજાજીજીરકકપિત્થજમ્બ્વામ્રાસ્થિભિર્વા તુલ્યભાગૈઃ ષડ્ગુણબિલ્વમધ્યૈર્ગુડમુદ્ગરસસ્નેહદધિસિદ્ધોઽપરાજિતાખ્યઃ ખલકો દીપનઃ પાચનો રુચ્યો ગ્રાહી બિંબિસિનાશનઃ| દધિસરં વા સગુડદાડિમં યમકભૃષ્ટમ્| યમક ભૃષ્ટાન્ વા સશુણ્ઠીચૂર્ણાન્ સક્તૂન્| માષાન્ વા સુસિદ્ધાન્ ઘૃત મણ્ડોપસેચનાન્ મરિચોપદંશાન્| છાગમેષયોર્વાન્તરાધિ રસં દાડિમામ્લં ધાન્યનાગરોપેતં સ્નેહવિપક્વં વ્યઞ્જનં પાનં ચ| તદ્વત્ સુરાં યમકસ્નિગ્ધાં પિબેદ્વા| શુણ્ઠીબદર ચૂર્ણં દધિઘૃતતૈલક્ષૌદ્રફાણિતોપેતમ્| હિઙ્ગુદાડિમમહૌષધપકુલ્યાચૂર્ણં વા ઘૃતક્ષીરોષ્ણામ્બુ મદ્યાન્યતમેન| લિહ્યાદ્વા લોધ્રબિલ્વશલાટુગુડાંસ્ત્રિકટુ કોત્કટાંસ્તૈલેન| અશ્વત્થવાતપોતક્વાથસિદ્ધં વા શા લ્યોદનં ઘૃતતૈલક્ષૌદ્રયુક્તં દધ્ના ખજાહતદધિસરાનુપા મશ્નીયાત્||૮||

Adhikarana dIpanAdika~jca (9) · Śloka 9

અપિ ચ - દીપનં પાચનં રુચ્યં દધિ વાતહરં પરમ્| બદ્ધવિડ્વા હરત્યસ્માચ્ચિરોત્થામપિ બિંબિસીમ્||૯||

Adhikarana tRuShNolbaNe visheShaH (10) · Śloka 10

તૃષ્ણોલ્બણસ્તુ સરક્તપિચ્છોપવેશીપાનાન્નવિરતો ધારો ષ્ણં ક્ષીરમાકાંક્ષં પિબેત્| શૃતં વા ગન્ધર્વહસ્તમલેના થવા બિલ્વશલાટુભિઃ| તદેવ વાલ્પતૃષ્ણઃ સગુડતૈલમ્| શૃતેન વા પયસા મરિચકલ્કં દ્વિગુણતિલકલ્કયુક્તમ્| ક્ષીરેણૈવ વા પિપ્પલીમ્| વ્યોષસિદ્ધેન વા પયસાન્નાનિ ભુઞ્જીત||૧૦||

Adhikarana shUlAdhikye visheShaH (11) · Śloka 11

શૂલાધિક્યે તુ દશમૂલક્વથિતેન પયસા સક્ષૌદ્રેણા સ્થાપનં દદ્યાત્| અથવા પિચ્છાબસ્તિમનુવાસનં ચ વાતઘ્નં વા પિત્તઘ્નં વા||૧૧||

Adhikarana gudabhraMshe visheShaH (12) · Śloka 12

ગુદભ્રંશે શૂલે ચામ્લબદરચાઙ્ગેરીરસદધિક્ષારનાગરકલ્કેન શૃતમમ્લં સર્પિર્નિરામમાતુરં પાયયેત્ મરિચપઞ્ચકોલા જાજીધનિકાબિડદાડિમગર્ભં વા પૂર્વવદમ્લમ્| અનુ વાસયેદ્વા દશમૂલસિદ્ધેન સ્નેહેન| પિપ્પલ્યાદિના વા| ગુદંચાભ્યઙ્ગ્ય પૂર્વં સ્વેદેન મૃદુભૂતં પ્રવેશયેત્| સચ્છિદ્રેણ ચાસ્ય ચર્મણા ગોષ્ફણાબન્ધં કુર્યાત્| મૂષિકમનાન્વં કૃત્વા મહાપઞ્ચમૂલકષાયઞ્ચ ક્ષીરે વિપચેત્| તેન પયસા વાતહર કલ્કપ્રતીવાપં તૈલમ્પાચયેત્| તદભ્યઞ્જનેન પાનેન ચ સુકૃ ચ્છ્રમપિ ગુદભ્રંશં સાધયતિ||૧૨||

Adhikarana pittAtisAracikitsA (13) · Śloka 13

પિત્તાતિસારમપિ સામમાદૌ તીક્ષ્ણવર્જ્યૈરૌષધૈર્વાતાતિ સારવત્ પાચયેત્| તૃષ્ણાયં સશારિવાભૂનિમ્બં જ્વરવિહિત મમ્ભઃ ષડઙ્ગમવચારયેત્| ઉપોષિતસ્ય ચાન્નકાલેઽભીરુ હ્રસ્વપઞ્ચમૂલબલાદ્વયસૂપ્યપર્ણ્યાદિમૃદુમધુરતિક્તદીપન દ્રવ્યનિર્યૂહયુક્તાન્ કાલવિન્મણ્ડપેયાસક્તુયૂષરસાદીનિષ દમ્લાનનમ્લાન્ વા કવોષ્ણાન્ સુશીતાન્ વા સક્ષૌદ્રાન્||૧૩||

Adhikarana anubandhe cikitsA (14) · Śloka 14

અનુબન્ધે તુ મૂર્વાતિવિષેન્દ્રયવહરિદ્રારસાઞ્જનાનિ ક્વથિ તાનિ પિબેત્| કેવલં વા વૃક્ષકબીજમ્| પાઠાગુડૂચી કટુકાકિરાતતિક્તાનિ વા| હરિદ્રાદિગણં વા| વત્સક બીજાતિવિષાબિલ્વામ્બુમુસ્તાનિ વા તણ્ડુલોદકેન વાતિ વિષાવૃક્ષકત્વક્ફલાનિ સક્ષૌદ્રાણિ| ચન્દનોશીરશુણ્ઠી લોધ્રનીલોત્પલાનિ વ| નાગરોત્પલધાતકીપુષ્પદાડિમ ત્વચો વા| કમલોત્પલલોધ્રમોચરસસઙ્ગાતિલાન્ વા| મધુકશૃઙ્ગિવેરદીર્ઘવૃન્તત્વચો વા મધુયુક્તાનિ શર્કરાપદ્મ કેસરમુસ્તાપયસ્યાચન્દનાનિ વા શાલ્મલીવૃન્તકૃતં વા શીતકષાયં મધુમધુકોપેતમ્| મધુકપ્રિયઙ્ગુકટ્વઙ્ગત્વગ્દાડિમાઙ્કુરકલ્કેન વા દધિયુતાં યવાગૂં ખલકં વા| બિલ્વકપિત્થજમ્બ્વામ્રાસ્થિભિર્વા| મધુયુક્તાન્ વા લોધ્રામ્બષ્ઠાપ્રિયઙ્ગ્વાદિગણાન્ ક્વા થાદિષુ પૃથક્કલ્પિતાન્| શ્યામાદિમહાકષાયં વા||૧૪||

Adhikarana shUlarte visheShaH (15) · Śloka 15

શૂલાર્ત્તસ્તુ રૂક્ષકોષ્ઠો ઘૃતં સક્ષારં પિબેત્| ક્ષીરં વા બૃહતીબલાંશુમતીકચ્છુરામૂલસિદ્ધં મધુકકટ્વઙ્ગાજમો દશર્કરાવચૂર્ણિતં સતૈલક્ષૌદ્રમ્| ક્ષીરમેવ વા ધારોષ્ણમ્||૧૫||

Adhikarana balavati virekaH (16) · Śloka 16

બલવાન્ વિબદ્ધમલો વિરેકાર્થં ત્રિફલાચૂર્ણયુક્તં વા પલાશફલક્વાથસિદ્ધં વા પયઃ પીત્વા પય એવ કવોષ્ણ મનુપિબેત્| એવમેવ ચ ત્રાયમાણયા શૃતમ્| તતો નિસ્સૃતે શકૃતિ પુરાણેઽતિસારઃ શાન્તિમેતિ||૧૬||

Adhikarana anuvAsanam (17) · Śloka 17

સ્રુતદોષસ્ય ચ સંસર્જનકાલે શૂલં ચેદનુવર્તેત તતો બિલ્વ મધુકશતાહ્વાદ્વયગર્ભં સક્ષીરં તૈલચતુર્ગુણં સર્પિરનુવાસનં દદ્યાત્||૧૭||

Adhikarana picchAbastiH (18) · Śloka 18

તતઃ સમ્યક્કૃતાયામપિ સંસર્ગ્યામતીસારાનુબન્ધે પિચ્છા બસ્તયો યોજ્યઃ| શાલ્મલીવૃન્તાન્યાર્દ્રદર્ભૈર્વેષ્ટયિત્વા કૃષ્ણમૃદાવલિપ્ય ગોમયાગ્નિના સ્વેદયેત્| શુષ્કાયાં મૃદિ સ્વિન્નાનિ જ્ઞાત્વા વૃન્તાન્યુલૂખલે સમાપોથ્ય તેષાં મુષ્ટિ સમ્મિતં પિણ્ડં ક્ષીરપ્રસ્થે વિમર્દયેત્| તતસ્તેન પયસા પૂતેન સઘૃતતૈલેન મધુમધુકકલ્કયુક્તેનાસ્થાપયેત્| પ્રત્યાગતે ચ સ્નાતઃ પયસા કચ્છુરાશૃતેન જાઙ્ગલર સૈર્વાઽશ્નીયાત્| એષ પિચ્છાબસ્તિઃ પિત્તરક્તાતિસાર ગ્રહણીગુલ્મશોષજ્વરાન્ વિરેચનાસ્થાપનાતિયોગં ચ શમ યતિ||૧૮||

Adhikarana puTapAkaprayogaH (19) · Śloka 19

ચિરોત્થિતં ત્વતીસારમવેદનં પક્વમપ્યશામ્યન્તં પુટ પાકૈરુપાચરેત્| અરલુત્વક્કલ્કં કાશ્મર્યપત્રપ્રચ્છન્નં પુટપાકવિધિના પાચયેત્| તદ્રસં સુશીતં મધુયુતં પિબેત્| વટાદિત્વક્પ્રરોહકલ્કમપ્યેવં કલ્પયેત્| અથવા તિત્તિરિ મપનીતાન્ત્રપિચ્છં ન્યગ્રોધાદેર્વલ્કલસ્ય પ્રરોહાણાં વા કલ્કેન પૂરયિત્વા પૂર્વવત્ પુટપાકં કુર્યાત્| તતસ્તસ્મા દ્રસમાદાય સિતાક્ષૌદ્રયુક્તં પાયયેત્| અનેન સર્વે જાઙ્ગલ સત્વા વ્યાખ્યાતાઃ||૧૯||

Adhikarana raktAtisAre kShIraprayogaH (20) · Śloka 20

યસ્તુ પિત્તાતિસારી પિત્તલાન્યાસેવેત તસ્ય પિત્તમતિવૃદ્ધં રક્તાતિસારં તૃડ્દાહમોહજ્વરશૂલપાયુપાકાંશ્ચ કરોતિ| તત્ર ક્ષીરમાજં ન્યગ્રોધાદિપ્રસવશૃતં સિતામધુયુક્તમાહારે ગુદપ્રક્ષાલને ચ વિદધ્યાત્| તદ્વિધં વા સર્પિઃ સપયસ્કં પિબેત્| ક્ષીરોત્થં વા સર્પિઃ ક્ષીરાનુપાનં કપિઞ્જલરસાશી ક્ષીરાશી વા લિહ્યાત્||૨૦||

Adhikarana raktAtisAre prayogAntarANi (21) · Śloka 21

સલ્લકીપ્રિયઙ્ગુતિનિશશાલ્મલીપ્લક્ષત્વક્સંસૃષ્ટં સિદ્ધં વા સક્ષૌદ્રં ક્ષીરં પિબેત્| યષ્ટીલોધ્રશારિવાભિર્વા શૃતં સમધુસિતમ્| તદ્વત્ કૃષ્ણતિલસમઙ્ગોત્પલયષ્ટીમધુભિઃ શશકપિઞ્જલપારાવતતણ્ડૂલીયકમુદ્ગકાશ્મર્યબીજા દિરસાંશ્ચ સેવેત| ઘૃતભૃષ્ટં વા રક્તમાજં માર્ગં વા| પૂર્વોક્તાન્ વા પુટપાકાન્ મધુકકૃષ્ણમૃત્તિકાશઙ્ખ કલ્કં વા સરુધિરં પિબેત્ તણ્ડુલોદકેન| તેન વા સમા ક્ષિકં ફલિનીકલ્કમ્| અથવા સસિતાક્ષૌદ્રં ચન્દનમ્| એતે હિ પ્રયોગાઃ તૃષ્ણાદિપ્રશમના રક્તાતિયોગઘ્નાશ્ચ| વાતોત્તરસ્તુ શતાવરીઘૃતં લિહ્યાત્| સશર્કરં વા નવ નીતમ્| પિચ્છિલસ્વરસસાધિતં વા સર્પિઃ| લાક્ષા પિપ્પલીશૃઙ્ગીવેરકટુકેન્દ્રયવદાર્વીત્વગ્ભિર્ઘૃતં સિદ્ધં પેયા મણ્ડેન પીતમતિસારં ત્રિદોષમપિ વારયેત્||૨૧||

Adhikarana raktAtisAre picchAbastyanuvAsanam (22) · Śloka 22

યદા પુનર્વાયુના વિડ્બદ્ધં સશોણિતમલ્પાલ્પં સફેનં કૃચ્છ્રાદુપવેશ્યતે તદા પૂર્વોક્તં પિચ્છાબસ્તિં દદ્યાત્| મધુરૌષધસિદ્ધેન ચ સર્પિષાઽનુવાસયેત્| પ્રાયેણ હિ દુર્બલગુદા ગુદાશ્રયામયિનો ભવન્તિ| વિશેષતશ્ચિર કાલાતીસારિણઃ| અતિસારાતિપ્રવૃત્તૌ સ્વસ્થાનબલવૃદ્ધો વાયુઃ પિત્તમનુ બલમવાપ્ય દુર્જયતરો ભવતિ| તસ્મા ત્તોષામભીક્ષ્ણમનુવાસં પ્રયુઞ્જીત||૨૨||

Adhikarana gudadAhe visheShaH (23) · Śloka 23

ગુદદાહે પુનઃ પટોલમધુકમધૂકક્ષીરિવૃક્ષાદિકષાયેણ સઘૃતશર્કરાક્ષૌદ્રેણ વા ગુદં તદાસન્નાશ્ચ પ્રદેશાન્ સિઞ્ચેત્| શતધૌતાદિભિર્ઘૃતૈશ્ચ પિચૂનભ્યઙ્ગાંશ્ચ દદ્યાત્| પટોલાદીનામેવ ચ કલ્કેન સઘૃતેન પ્રદિહ્યાત્| તચ્ચૂર્ણૌ ર્ધાતકીલોધ્રમાષચૂર્ણેન ચ પાયુદ્વારમવચૂર્ણયેત્| એવમેવ ચ શૂલે વાતહરતૈલપ્રદેહૈરુપાચરેત્| યઃ પુનરેવમપિ પિત્ત લાન્યાસેવેત સ શીઘ્રં ગુદવલીષુ પક્વાસુ વ્યાપદ્યતે||૨૩||

Adhikarana shleShmAtisAracikitsA (24) · Śloka 24

શ્લેષ્માતીસારં તુ પ્રાગેવ નિતરામામપાચનાર્થં લઙ્હ્ઘનેન સાધયેત્| અનુબન્ધે ચ પિબેત્ કષાયં મુસ્તાભયાશુણ્ઠી બિલ્વશલાટૂનામ્| વચાવિડઙ્ગભૂતીકદેવાદારુણાં વા| પાથાતિવિષાકુષ્ઠચવ્યકટુરોહિણીનાં વા| ચિત્રક પિપ્પલીદ્વયપિપ્પલીમૂલાનાં વા| સુખામ્બુના વા હિઙ્ગ્વા દ્યલસકોક્તમ્| પથ્યાસૈન્ધવશુણ્ઠીચૂર્ણં વા લિહ્યાદ્વા ત્રિકટુચૂર્ણં ક્ષૌદ્રશર્કરોપેતમ્| કપિત્થં ક્ષૌદ્રેણ વા| કટ્ફલં વ પિપ્પલીર્વા| પુર્વવચ્ચ સર્વં વાતપિત્તામરક્ત સંસર્ગમપેક્ષ્ય યથાયથમુપકલ્પયેત્| સશૂલપ્રવાહિકસ્ય ચ નિરામસ્ય વાતેઽધિકે વચાબિલ્વપિપ્પલીકુષ્ઠશતા હ્વાકલ્કયુક્તં સલવણં પિચ્છાબસ્તિમનુવાસનં ચ કોષ્ણેન બિલ્વતૈલેન બહુશો વચાદિગર્ભેણ વા તૈલેનેતિ||૨૪||

Adhikarana shleShmAtisAracikitsA (25) · Śloka 25

ભવતિ ચાત્ર સ્વસ્થાને મારુતોઽવશ્યં વર્ધતે કફસંક્ષયાત્| સ વૃદ્ધઃ સહસા હન્યાત્તસ્માત્તં ત્વરયા જયેત્||૨૫||

Adhikarana bhayajashokajayoH kriyA (26) · Śloka 26

ભીશોકાભ્યામપિ મરુચ્છીઘ્રં કુપ્યત્યતસ્તયોઃ| કાર્યા ક્રિયા વાતહરા હર્શણાશ્વાસનાનિ ચ||૨૬||

Adhikarana vigatAtisAra lakShaNam (27) · Śloka 27

યસ્યોચ્ચારાદ્વિના મૂત્રં પવનો વા પ્રવર્તતે| દીપ્તાગ્નેર્લઘુકોષ્ઠસ્ય શાન્તસ્તસ્યોદરામયઃ||૨૭||

Adhikarana saMkShepeto punaH kramasmaraNam (28) · Śloka 28

આમસ્ય પાકો મલસંગ્રહોઽનુ ન સંગ્રહે રુગ્ગુદનાભિજન્મા| વિલઙ્ઘનૈર્ગ્રાહિભિરીરણઘ્નૈઃ ક્રમેણ તૈસ્તૈર્વિધિભિર્વિધેયઃ||૨૮||

Adhikarana purIShabandhahetuH (29) · Śloka 29

ન રિક્તકોષ્ઠસ્ય પુરીષબન્ધો ન રૂક્ષકુક્ષેઃ સુહિતસ્ય ચાતિ| પિત્તાસ્રતોઽન્યત્ર ચ ચાતિશીતૈર ત્યુષ્ણતીક્ષ્ણૈર્ન કદાચિદેવ||૨૯||

Adhikarana pravAhikopayogI kalpanAsaMgrahaH (11) · Śloka 11

ખલરસદાધિકા યમકદાડિમસારકૃતા દધિ સગુડં પયોઽસિતતિલાશ્ચ સુજર્જરિતાઃ| સલવણમારુતઘ્નગણસાધિતતૈલમલં ઘૃતમપિ વા પ્રવાહણકૃતાં વિજયેદ્રુજામ્||૩૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વગ્ભટસ્ય કૃતાવ ષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાનેઽતીસાર ચિકિત્સિતન્નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||