16. gulmacikitsitam

Adhikarana atha gulmacikitsitannAma ShoDasho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ગુલ્મચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ક્રમપ્રાપ્તસ્ય ગુલ્મસ્ય ચિકિત્સાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે||૧||

Adhikarana tatrAdau sAmAnyakramaH (2) · Śloka 2

ગુલ્મો હિ વાતાદૃતે ન સમ્ભવતિ| તસ્માત્તેષુ સર્વેષ્વપિ પ્રથમં સ્નેહસ્વદૌ વાતહરૌ| સ્નેહસ્વેદોપસંહિતં મૃદુ વિરેચનં તદ્વિધાશ્ચ બહુશો બસ્તીનમ્લલવણમધુરાંશ્ચ રસાન્ યુક્ત્યા વચારયેત્| મારુતે હિ વિજિતેઽલ્પેનાપિ યત્નેન શક્યોઽ ન્યોઽપિ દોષો ગુલ્મેષુ નિયન્તુમ્||૨||

ગુલ્મો હીત્યાદિના સર્વગુલ્માનાં વાતપ્રધાનત્વાત્સર્વત્રૈવ પ્રથમં સ્નેહસ્વેદૌ વાતનાશનાયાનન્તરઞ્ચ સ્નેહયુક્તં મૃદુ વિરેચનં પ્રશસ્યતે| સર્વત્ર ચ વિરેચનસ્ય પશ્ચાદ્વાતહરદ્રવ્યસિદ્ધાન્ સ્નેહોપહિતાન્ મૃદૂંશ્ચ બસ્તીન્માંસરસાંશ્ચામ્લાદિગુણાન્ યુક્ત્યા યોગ્યૈર્માત્રાદિભિરવચારયેત્| એતેન ચ સ્નેહાદિના મારુતે વિજિતે સત્યન્યઃ પિત્તાદિર્દોષોઽલ્પે નાપિ યત્નેન નિયન્તું શમયિતું શક્યો ભવતિ| ઇતિ સામાન્યેન ગુલ્મેષુ|| ૨||

Adhikarana vAtottare ghRutatailayogAH (3) · Śloka 3

અથ વાતોત્તરે રૂક્ષં બદ્ધમરુચ્છકૃતમાતુરં તીવ્રરુજમનિ લવ્યાધિવિહિતમન્યતમં તૈલં પાયયેત્| અથવા વિડઙ્ગ પઞ્ચકોલમરિચત્રિફલાધાન્યકગર્ભં સપયસ્સર્પિર્વિ પક્વમ્| અનેનૈવ વા કલ્કેન દશમૂલક્વાથોપહિતમ્| રાજયક્ષ્મવિહિતં વા ષટ્પલમ્| હિઙ્ગુધાનકામ્લવેત સસૌવર્ચલૈલાવિડશઠીદાડિમયવક્ષારત્રિકટુકાજગન્ધા જમોદાજાજીપુષ્કરમૂલવચાચિત્રકસુરસૈર્વા દધિસંયુક્તમ્||૩||

અથેત્યાદિના વાતાદિવિશેષેણોચ્યતે| વાતોત્તરે ગુલ્મે રૂક્ષત્વાદિયુક્તમાતુરં વાતવ્યાધિવિહિતેભ્યસ્તૈલેભ્યોઽન્યતમં તૈલં પાયયેત્| અથવા સમક્ષીરં વિડઙ્ગાદિકલ્કેન વિપક્વં સર્પિઃ પાયયેત્| પઞ્ચકોલાનાં પૃથગન્યસમત્વમ્| પાનીયેન વિના દ્રવ્યાણિ રસં ન ત્યજન્તીતિ સર્વત્ર સ્મર્તવ્યમ્| અથવા દશમૂલક્વાથેનાનેનૈવ ચ વિડઙ્ગાદિકલ્કેન વિપક્વં પાયયેત્| અથવા રાજયક્ષ્મવિહિતં ષટ્પલમ્| અથવા દધિસમં સર્પિર્હિઙ્ગ્વાદિભિર્વિપક્વમ્|| ૩||

Adhikarana hapuShAdighRutam (4) · Śloka 4

હપુષામરિચબાષ્પિકાસૈન્ધવદીપ્યકાજાજીપઞ્ચકોલકૈઃ કોલમૂલકદાડિમરસદધિક્ષીરવત્ સર્પિઃ સિદ્ધં શૂલવિબ ન્ધહિધ્મામાધ્માનપ્લીહહૃદ્રોગગ્રહણીહતનામકૃમિવર્ધ્મપાણ્ડુ ક્ષયશ્વાસકાસયોનિરોગોદરજ્વરારોચકેષુ||૪||

હપુષાદિભિશ્ચૂર્ણીકૃતૈઃ કોલાદિત્રયસ્વરસૈર્દધિક્ષીરાભ્યાઞ્ચેતિ પઞ્ચ-ભિર્દ્રવૈઃ પૃથક્ સ્નેહસમં સિદ્ધં શૂલાદિષુ સિદ્ધમપ્રતિહતમ્| બાષ્પિકા હિઙ્ગુપત્રિકા| દીપ્યકઃ અજમોદઃ| કોલં બદરમ્| હતનામાર્શાંસિ|| ૪||

Adhikarana shuNThyAdighRutam (5) · Śloka 5

શુણ્ઠીપલં પિપ્પલીપલમધ્યર્થ ધાનકાકુડવં દાડિમ દ્વિકુડવં ઘૃતપલાનિ વિંશતિઃ ક્ષીરં ચૈકધ્યં વિપચેત્| એતત્સર્પિઃ સમાનં પૂર્વેણ||૫||

શુણ્ઠ્યાદિકં ઘૃતં સુબોધમ્| અધ્યર્ધં પલં પિપ્પલ્યાઃ| ક્ષીરં ઘૃતસમમ્| એકેધ્યં મિશ્રીભાવેન| પૂર્વેણ હપુષાદિના ગુણૈઃ સમાનમ્||૫||

Adhikarana lashunAdighRutam (6) · Śloka 6

લશુનસ્ય વિગતત્વચસ્તુલાં પ્રત્યેકં પઞ્ચપલિકઞ્ચ મહા પઞ્ચમૂલમષ્ટગુણેઽમ્ભસિ સાધયેત્| તેન ક્વાથેન તદર્ધાંશશ્ચ પૃથક્ સુરાદધિમસ્તુધાન્યામ્લદાડિમરસૈઃ યવાનીદીપ્ય કામ્લવેતસહિઙ્ગુચવિકાસૈન્ધવત્ર્યૂષણત્રિફલામરદારુભિ શ્ચાર્ધપલિકૈઃ પ્રસ્થોન્મિતં ઘૃતં શૃતં પીતં સમાનં પૂર્વેણ||૬||

લશુનાત્ પઞ્ચમૂલાચ્ચ મિશ્રીભૂતાત્ પલસંખ્યાયા અષ્ટગુણમમ્ભઃ પલસહસ્રકમ્| ક્વથિતસ્ય ચતુર્થો ભાગઃ સર્ધં પલશતદ્વયમ્| સુરાદિચતુષ્ટયં ચ પૃથક્ પ્રત્યેકં ક્વાથાદર્ધાંશં સપાદશતમ્| સૈન્ધવાદીન્યર્ધપલિકાનિ| પ્રસ્થં ઘૃતસ્ય|| ૬||

Adhikarana dAdhikaM sarpiH (7) · Śloka 7

વર્ષાભૂદ્વયદશમૂલાશ્વગન્ધાસુષવીચ્છિન્નરૂહાભાર્ઙ્ગીરા સ્નૈરણ્ડબલાકાલાશઠીપુષ્કરમૂલગન્ધપલાંશાન્ દ્વિપલાં શાન્ પ્રસ્થં પ્રસ્થં ચ યવમાષકોલકુલત્થાનાં જલદ્રોણે પાદાવશિષ્ટં વિપચેત્| તેન પૃથક્ સમં માતુલુઙ્ગદાડિમા મ્રાતકરસશુક્તતુષોદકારનાલં ઘૃતપ્રસ્થં દધ્યાઢકોપેતં વચાકારવીશતાહ્વાદ્વિક્ષારત્રિલવણત્રિકટુકરાસ્નાકુમ્ભ નિકુમ્ભયવાનીયવાનકહિંસ્રામ્લવેતસનીલિનીફલવિડ ઙ્ગદાડિમહિઙ્ગુપાષાણભેદકોષકવૃષકહપુષાભાર્ઙ્ગીશ્વદંષ્ટ્રા ત્રપુસૈર્વારુબીજાજાજીસારિવોપકુઞ્ચિકાગ્રન્થિકકુસ્તુમ્બ રીતુમ્બુરુફલમૂર્વાચિત્રકસુરસાગજપિપ્પલીગર્ભં સાધયેત્| દાધિકાખ્યમેતત્ સર્પિઃ સમાનં પૂર્વેણ| મૂત્રાઘાતોન્માદાપ સ્મારવાટવ્યાધિહરઞ્ચ||૭||

વર્ષાભ્વાદિના દાધિકાખ્યં સર્પિઃ| વર્ષાભ્વાદીનિ દ્વિપલાંશાનિ| દશમૂલદ્રવ્યાણિ પૃથક્| યવાદીનાં પ્રત્યેકં પ્રસ્થમ્| માતુલુઙ્ગાદિફલરસાઃ શુક્તાદિત્રયં ચ પૃથક્ પૃથક્ ઘૃતસમમ્| વચાદિકલ્કઃ સ્નેહચ્ચતુર્થાંશેન| વર્ષાભૂઃ પુનર્નવા| સુષવી ઉપકુઞ્ચિકા| છિન્નરૂહા ગુડૂચી| કાલા નીલિની| ગન્ધપલાશં ગન્ધપત્રમ્| આમ્રઃ સહકારઃ| આમ્રાતકં પીતનકફલમ્| કુમ્ભો દ્રવન્તી| નિકુમ્ભો દન્તી| યવનકો યવાનીભેદઃ| હિંસ્રા માંસી| નીલિન્યાઃ ફલાનિ| ઊષકઃ વાતસાહ્વયઃ| તદેવ સિંહમૂત્રમ્| વૃષકોટરૂષકઃ| શ્વદંષ્ટ્રા ગોક્ષુરકઃ| ત્રપુસસ્યોર્વારોશ્ચ બીજમ્| ઉપકુઞ્ચિકા પ્રસિદ્ધા સિતાસિતાભેદેન| ગ્રન્થિકં પિપ્પલીમૂલમ્| કુસ્તુમ્બરી ધાના| તુમ્બરોઃ ફલાનિ| સુરસા પ્રસિદ્ધં હરીતકદ્રવ્યમ્| પૂર્વેણ હપુષાદિના ગુણૈઃ સમાનમ્| મૂત્રાઘાતાદિહરં ચ|| ૭||

Adhikarana vyoShAdighRutam (8) · Śloka 8

પિબેદ્વા વ્યોષષડ્ગ્રન્થા કૃમિઘ્નકટુકાચિત્રકસૌવર્ચ લાભયાયવક્ષારૈર્દશાંશક્ષીરસંયુક્તં સાધિતં સર્પિઃ| ક્ષીરા યોગ્યાય ચ સુરામદિરામસ્તુદધિસરદાડિમરસાનામન્યતમં વિદધ્યાત્||૮||

અથવા વ્યોષાદિભિઃ સ્નેહસમૈર્દશભિઃ ક્ષીરાંશૈઃ સહ સાધિતં સિદ્ધં ઘૃતં પિબેત્| યત્ર ત્વાતુરાદ્યપેક્ષયા ક્ષીરાપથ્યતા શઙ્ક્યતે તત્ર તદેવ ઘૃતં ક્ષીરસ્થાને દોષાદ્યપેક્ષયૈવ સુરાદીનામન્યતમં ક્ષીરપ્રમાણેન દત્વા તેન સહ પચેત્|| ૮||

Adhikarana snehasvedau (9) · Śloka 9

અભ્યઙ્ગપૂર્વં ચૈનં સદા સ્વેદયેત્| સ્નેહસ્વેદૌ હિ સમ્યક્ પ્રયુક્તૌ સ્રોતસાં માર્દવમુપજનય્યાનિલં જિત્વા ભિત્વા ચ વિબન્ધમાશુ ગુલ્મમપકર્ષતઃ||૯||

એવઞ્ચ વાતગુલ્મં સદૈવાભ્યઙ્ગપૂર્વં સ્વેદયેત્| અત્રૈવ હેતુઃ સ્નેહેત્યાદિ| સુબોધમ્|| ૯||

Adhikarana sthAnabhedAnusAramupakramabhedaH (10) · Śloka 10

તત્ર હૃદયજે વિશેષેણ સ્નેહપાનમિચ્છન્તિ| બસ્તિજે બસ્તિ મુભયં નાભિપાર્શ્વાશ્રયે| વિબદ્ધાનિલવર્ચસશ્ચ||૧૦||

તત્રેત્યાદિના વાતગુલ્મ એવ હૃદયજે વિશેષેણ સ્નેહાપાનમિચ્છન્ત્યાચાર્યાઃ| બસ્તિજે વિશેષેણ બસ્તિમ્| નાભ્યાશ્રયે પાર્શ્વાશ્રયે ચોભયં સ્નેહપાનં બસ્તિશ્ચ| વિબદ્ધાનિલવર્ચસો હ્યુભયમ્|| ૧૦||

Adhikarana dIptAgnervisheShaH (11) · Śloka 11

દીપ્તાગ્નેઃ સ્નિગ્ધોષ્ણાનિ બૃંહણાનિ ચાન્નપાનાનિ પુનઃ પુનશ્ચ સ્નેહપાનનિરૂહાનુવાસનાનિ કફપિત્તાનુરક્ષિણા યોજ્યાનિ| અન્યથા કફો વિબૃદ્ધસ્તન્દ્રાગૌરવારુચિહૃલ્લાસાગ્નિ સાદાન્ કુર્યાત્| તમુલ્લિખેત્| તત્કૃતેષુ ચ શૂલાના હવિબન્ધેસ્વનન્તરોક્તાનાં ઘૃતાનામામૌષધશ્ચૂર્ણગુલિકા ક્વાથાન્ કોલદાડિમમાતુલુઙ્ગસુરામણ્ડતક્રમસ્તુધાન્યા મ્લોષ્ણોદકાન્યતમેન પ્રકલ્પયેત્||૧૧||

કફપિત્તાનુરક્ષિણા સતા ભિષજા દીપ્તાગ્નેઃ પુરુષસ્ય સ્નિગ્ધત્વાદિયુક્તાન્યન્નપાનાનિ યોજ્યાનિ| સ્નેહપાનાદીનિ ચ પુનઃ પુનરુપયોજ્યાનિ| અન્યથા યદિ ભિષક્ કફં ન રક્ષતિ તતઃ સ્નેહાદિ ભિર્વૃદ્ધઃ શ્લેષ્મા ગુલ્મિનસ્તન્દ્રાદીન્ કુર્યાત્| યદિ ચ કદાચિદરક્ષયા કફો વૃદ્ધસ્તતસ્તં કફમુલ્લિખેદેવ| તત્કૃતેષુ શ્લેષ્મકૃતેષુ શૂલાદિષ્વનન્તરોક્તૈર્ઘૃતૌષધૈઃ કોલાદીનામન્યતમેન સહ ચૂર્ણાદીન્ કલ્પયેત્|| ૧૧||

Adhikarana trilavaNAdicUrNaM ghRuta~jca (12) · Śloka 12

અપિ ચ-ત્રિલવણહપુષાજમોદાજગન્ધાવચાહિઙ્ગુપાઠો પકુઞ્ચિકાશઠીજીરકાજાજિકુસ્તુમ્બરીબાષ્પિકાકારવી તુમ્બુરુસ્વર્જિકાયાવશૂકાપૌષ્કરીજટાદાડિમં તિન્તિણીકં વિડઙ્ગાનિ ભાર્ઙ્ગીવરોવેતસામ્લોમિસિર્મરિચગજકણાભ યાપઞ્ચકોલાનિ કુમ્ભો નિકુમ્ભો વિશાલા યવાની સુરાહ્વં ચ| તત્સર્વમેકત્ર ચૂર્ણીકૃતં બીજપૂરાદ્રસેનાસકૃદ્ભાવિતં યઃ પિબેત્ પ્રાતરાહારકાલેઽથવા માસમાત્રં હિતાશી નરઃ સાદરમ્| પ્લુતમશિશિરવારિણા જીર્ણમદ્યેન મૂત્રેણ તક્રેણ કોલામ્ભસા મસ્તુના પેયયા સર્પિર્ષૌષ્ટ્રેણ દુગ્ધેન કૌલત્થયૂષેણ વા ક્ષારનિશ્ચ્યોતતોયેન વા દાડિમાદ્વા રસે નાત્મવાનેભિરેવૌષધૈઃ સાધિતં વા ઘૃતં હૃદયગુદકટીયકૃ ત્પ્લીહગુહ્યાશ્રિતં તસ્ય શૂલં પ્રણશ્યેત્| તથા ગુલ્મવિ ષ્ટમ્ભદુર્નામકૃચ્છ્રોદરાધ્માનહિધ્માવિબન્ધાઃ સવર્ધ્મારુચિ શ્વાસકાસાઃ| પ્રપક્તુઞ્ચ શક્તો ભવેત્પાવકઃ પ્રાશ્ય માનાનિ પાષાણચુર્ણાન્યપિ||૧૨||

અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| ત્રિલવણાદીનાં ચૂર્ણં યથોક્તેન પ્રકારેણ દોષાદીનપેક્ષ્ય યઃ પિબેત્| તસ્ય હૃદયાદ્યાશ્રિતં શૂલં પ્રણશ્યેત્| ત્રિલવણાદિભિશ્ચ પક્વં ઘૃતં યઃ પિબેત્ તસ્યાપિ હૃદયાદિશૂલં નશ્યેત્| પૌષ્કરી જટા પુષ્કરમૂલમ્| વરઃ સિન્દુવારઃ વેતસામ્લોઽમ્લવેતસઃ| મિસિઃ શતપુષ્પા| ગજકણા હસ્તિપિપ્પલી| કોલાનિ બદરણિ| ત્રિલવણાદીનાં ચૂર્ણં બીજપૂરરસેનાસકૃદ્ભાવયેત્| અશિશિરવારિપ્રભૃતીનામન્યતમેન પ્રાતરાહારકાલે વા યઃ પિબેદિતિ સમ્બન્ધઃ| ઔષ્ટ્રેણેતિ દુગ્ધેન સમ્બધ્યતે| મૂત્રેણેતિ સામાન્યેન| કોલામ્ભો મૃદિતબદરં જલમ્| ક્ષારનિશ્ચ્યોતિતતોયં રૂક્ષદ્રવ્યભસ્મભાવિતં જલમ્| આત્મવાન્ જિતેન્દ્રિયોઽપથ્યપરિહરણેન| ઘૃતપાકે ચ દ્રવદ્રવ્યાણિ ચૂર્ણવદેવ દોષાદ્યપેક્ષયા દેયાનિ| એતાભ્યાં ચૂર્ણઘૃતાભ્યામન્યતરેણ હૃદયાશ્રિતં શૂલં ગુલ્માદયશ્ચ પ્રણશ્યેરન્| તસ્ય પાવકોઽન્તરગ્નિઃ પાષાણચૂર્ણાન્યપિ પ્રાશ્યમાનાનિ પક્તું સમર્થો ભવતિ|| ૧૨||

Adhikarana abhayAdicUrNam (13) · Śloka 13

અભયાપલદ્વયમમ્લવેતસપલદ્વયં પાલિકાન્ વચાવિશ્વ ભેષજત્રિવૃદ્દન્તીચિત્રકશઠીપુષ્કરજટાયાવશૂકાન્ કાર્ષિ કાન્ મરિચાજાજીસૈન્ધવોપકુઞ્ચિકાશીતિવારકયવાની ધાતકીપુષ્પવિડઙ્ગાન્ હિઙ્ગુત્રિકર્ષં ચ ચૂર્ણિતં પૂર્વવદ્ભાવિતં પીતં ચ સમાનં તેન||૧૩||

અભયાદિચૂર્ણં પૂર્વવદિતિ માતુલુઙ્ગરસેનાસકૃદ્ભાવિતં પૂર્વવદેવાશિશિરવારિપ્રભૃતીનામન્યતમેન પ્રાતરાહારકાલેઽપિ વા પીતં પૂર્વેણ ત્રિલવણાદિના ગુણૈઃ સમાનમ્|| ૧૩||

Adhikarana yavAnyAdicUrNam (14) · Śloka 14

યવાનીશતપુષ્પાનાગકેસરવચામુસ્તવ્યોષપાઠાગુગ્ગુલુત્રિ વૃતાગજપિપ્પલીતાલીસૈલાપામાર્ગદ્રવન્તીનિદિગ્ધિકામૂલાનાં ભાગો ભાગશ્ચામ્લવેતસસ્ય તત્સૂક્ષ્મરજીકૃતં માતુલુઙ્ગ દાડિમબદરરસસીધુસુરોષ્ણસલિલાન્યતમેન પીતં શૂલ ગુલ્મવર્ધ્માનાહોદરકોષ્ઠસ્તૈમિત્યાર્શોઽશ્મરીમૂત્રગ્રહકટી પૃષ્ઠગ્રહોન્માદાપસ્મારસ્કન્નશુક્લતાગ્નિસાદાનપનયતિ||૧૪||

યવાન્યાદીનાં સમાનાં મિશ્રીકૃતાનામેકો ભાગસ્તત્સમં શ્લક્ષ્ણપિષ્ટં માતુલુઙ્ગરસાદીનામન્યતમેન પીતં શૂલાદીનપનયતિ| સ્કન્નશુક્લતા સ્ત્યાનશુક્લત્વમ્|| ૧૪||

Adhikarana tilakutalAdikShAralehaH (15) · Śloka 15

તિલકુતલપલાશસર્ષપયવનાલમૂલકબીજાનામન્તર્ધૂમ દગ્ધાનાં ક્ષારં ગોઽવિમહિષીખરહસ્તિમૂત્રૈર્બહુકૃત્વો ગાલ યેત્| તતસ્તદચ્છં શુણ્ઠીસૈન્ધવકુષ્ઠકૃમિઘ્નચૂર્ણપ્રતીવા પમધિશૃત્ય લેહીભૂતમાદદીત| તત્તૈલયુક્તં સમાનં પૂર્વેણ||૧૫||

તિલકુતલપલાશાદીનામન્તર્ધૂમદગ્ધાનાં ક્ષારાત્ ગવાદિમૂત્રેણ પ્રત્યેકં બહુકૃત્વોઽનેકવારં ગાલિલાત્ સ્રાવિતાદ્યદચ્છં પ્રસન્નં જલં તચ્છુણ્ઠ્યાદિચૂર્ણેન સહાલેહીભાવાદ્વિપક્વમુપયોગકાલે ચ તૈલેન સહોપયુક્તં પૂર્વેણ યવાન્યાદિના ગુણૈઃ સમાનમ્| તિલકુતલસ્તિલકાણ્ડમ્| તિલપલાશં તિલપત્રમ્| યવસ્ય નાલં મધ્યો ભાગઃ|| ૧૫||

Adhikarana kShArAgadaH (16) · Śloka 16

મહૌષધદેવદારુદન્તીત્રિવૃત્પાઠાક્ષારદ્વયત્રિફલોપકુઞ્ચિકાચ વિકાદ્વીપિપિપ્પલીદ્વયપિપ્પલીમૂલસર્પસુબન્ધાકુષ્ઠકટુ રોહિણીનામર્ધપલિકાન્ ભાગાન્ પલં પલં ચ પઞ્ચાનાં લવણાનામેકત્ર ચૂર્ણયિત્વા દધ્ના ત્રિવૃતેન ચાપ્લાવ્ય કલશોદરેઽન્તર્ધૂમં પાચયેત્| અગ્નિવર્ણં ચ કલશમપનીય ક્ષારમાદદીત| એષ ક્ષારાગદો ભેલવિહિતઃ સમાનઃ પૂર્વેણ સર્પમૂષિકદષ્ટગરાપસ્મારોન્માદાશ્મરીયોનિશુક્રદોષાંશ્ચ સાધયતિ||૧૬||

મહૌષધાદિકં દધ્ના ત્રિવ્રુતેન ચાલોડ્યાન્તઃકલશમન્તર્ધૂમં દગ્ધં ક્ષારાગદનામા ભેલવિહિતઃ ક્ષારઃ પૂર્વેણ યવાન્યાદિના ગુણૈઃ સમાનઃ| સર્પદષ્ટાદીંશ્ચ સાધયતિ| વિષહિતત્વાદગદ ઇતિ નામવિશેષણમ્| મહૌષધં શુણ્ઠી| દ્વીપિશ્ચિત્રકઃ| સર્પસુગન્ધા ગન્ધનાકુલી| પઞ્ચલવણાનિ સૈન્ધવાદિક્રમેણ પ્રત્યેકં પાલિકાનિ| ત્રિવૃતં સ્નેહત્રયમ્| ઇતિ વાતગુલ્મે ચિકિત્સ્યમાને ભિષગાદિદોષાદ્યા શ્લેષ્મણો વૃદ્ધિસ્તત્ર ચિકિત્સોક્તા|| ૧૬||

Adhikarana pittavRuddhau virekaH (17) · Śloka 17

પિત્તં ચ વિવૃદ્ધમન્તઃ સન્તાપં જનયેત્| તત્રૈરણ્ડતૈલં સપ- યસ્કં વિરેચનાર્થં પિબેત્| સકફસ્તુ વારુણીમણ્ડમિશ્રમ્| અત્યુદ્રિક્તપિત્તસ્ત્રિફલાં ત્રાયમાણાં વા ક્ષીરેણ પિબેત્| વિરિક્તસ્યાપિ સન્તાપાનુવૃત્તૌ રક્તમવસેચયેત્||૧૭||

પિત્તં ચ વૃદ્ધમિત્યાદિના વાતગુલ્મ એવ ચિકિત્સ્યમાને અરક્ષયા પિત્તસ્ય વૃદ્ધસ્ય ચિકિત્સોચ્યતે| કેવલે પિત્તે વિવૃદ્ધેઽન્તઃસન્તાપે સક્ષીરમેરણ્ડતૈલં વિરચનાર્થં પિબેત્| વિરચનાર્થગ્રહણેન વિરેચનવિધાનં સ્મારયતિ કાલાદિનિયમનાય| સકફસ્તુ પિત્તે વૃદ્ધે વાતગુલ્મી વારુણ્યાઃ સુરાયામણ્ડેન પ્રસન્નેન મિશ્રમેરણ્ડતૈલં પિબેત્| યસ્ય ત્વત્યુદ્ધતં પિત્તં સઃ ત્રિફલાં ત્રાયમાણાં વા ક્ષીરેણ સહ પિબેદ્વિરેચનાર્થમ્| એવમનન્તરોક્તૈઃ પ્રકારૈર્વિરિક્તસ્યાપ્યનુવર્તત એવ| યદિ સન્તાપસ્તતો ગુલ્મસ્થાનાદ્રક્તમવસેચયેત્|| ૧૭||

Adhikarana viDbandhe visheShaH (18) · Śloka 18

વિડ્બન્ધે ચોદાવર્તક્રમં કુર્યાત્| લુઞ્ચિતતિલપલદ્વયં શુણ્ઠ્યર્ધપલં ચ પિષ્ટં ગુડપલોપેતમુષ્ણેન પયસા પિબેત્| તદ્વાતગુલ્મોદાવર્તયોનિશૂલાનપોહતિ| તથા ક્ષીર શૃતેન મહાપઞ્ચમૂલેન શિલાહ્વયમ્| લશુનન્તુ ક્ષીરસિદ્ધં પીત્વા ગુલ્મોદાવર્તગૃધ્રસીહૃદ્રોગવિદ્રધિશોષવિષમજ્વરાન્ જયતિ||૧૮||

પુરીષસ્ય બન્ધ ઉદાવર્તચિકિત્સિતં કુર્યાત્| લુઞ્ચિત ઇત્યાદિ સુબોધમ્| લુઞ્ચિતં ત્યાજિતત્વક્| તથેતિ પિબેત્| કિમ્ ? ક્ષીરે સંસ્કૃતેન બૃહત્પઞ્ચમૂલેન સહ શિલાજતુ| પુરુષઃ ક્ષીરસિદ્ધં લશુનં ઘનીભૂતં પીત્વા ગુલ્માદીન્ જયત્યભિભવતિ|| ૧૮||

Adhikarana bRuhatyAdikvAthAH (19) · Śloka 19

બૃહતીદ્વયબિલ્વગોક્ષુરકૈરણ્ડમાતુલુઙ્ગીમૂલપાષાણભેદક્વાથઃ સયાવશૂકો ગુલ્મશૂલહરઃ| માષપર્ણીમુદ્ગપર્ણીસહ દેવાહ્નસ્વપઞ્ચમૂલૈરણ્ડેક્ષુવાલિકાનિર્યૂહો યવક્ષરોપેતઃ સર્વગુલ્મકોષ્ઠશૂલઘ્નઃ| દેવદારુનાગરૈરણ્ડપુષ્કરમૂલાનાં ક્વાથઃ સર્વગુલ્મશૂલઘ્નઃ| પુષ્કરમૂલદુરાલભાયવ શુણ્ઠીનાં વા| તૈલારનાલમૂત્રમદિરાયાવશૂકાશ્ચૈકત્ર પીતા ગુલ્મોદરાનાહપ્લીહહરાઃ| સ્વેદાંશ્ચ વિવિધાન્ પુનઃ પુનર્યો જયેત્||૧૯||

બૃહત્યાદિક્વાથો યવક્ષારચૂર્ણસહિતો ગુમ્લશૂલહરઃ સુબોધમ્| ઇક્ષુબાલિકા કરમ્ભશાલિનામા ઇક્ષુવિશેષઃ| નિર્યૂહઃ ક્વાથઃ| પુષ્કરમૂલાદીનાં ક્વાથ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| તૈલાદિકં યવક્ષારાન્તં સર્વઞ્ચ સમાંશં પીતં ગુલ્માદિહરમ્| સુબોધમ્|| ૧૯||

Adhikarana sraMsanArthaM snehaghRutAni (20) · Śloka 20

સ્રંસનાર્થી નીલિનીફલચૂર્ણયુક્તાનિ પુર્વોક્તાનિ હવીંષિ પિબેત્| અથવા રામઠસ્યૈકો ભાગઃ સૈન્ધવસ્ય ત્રયો નવૈ રણ્ડતૈલસ્ય સપ્તવિંશતિર્લશુનસ્વરસસ્ય તદૈકધ્યં કૃત્વા પીતમુદરગરગુલ્મવર્ધ્મપ્લીહશૂલહરમ્| નીલિનીબલા વ્યાઘ્રીકટુકાફલતાલપત્રિકારાસ્નાકૃમિઘ્નાનિ પાલિ કાન્યપામાઢકે સાધયિત્વાઽષ્ટભાગાવશિષ્ટમવતારયેત્| તેન સ્નુહીક્ષીરપલપ્રતીવાપં દધિસમં સર્પિઃ પ્રસ્થં પચેત્| તત્પેયામણ્ડેન સહ રસાશિના નીલિનીઘૃતં પલમાત્રયા પીતં ગુલ્મપ્લીહકુષ્ઠશ્વિત્રજઠરવ્યઙ્ગશોફજ્વરપાણ્ડુરોગો ન્માદાપસ્મારાનપકર્ષયતિ| દુર્વિરેચ્યો હિ સર્વ એવ ગુલ્મી મારુતાભિભૂતકોષ્ઠત્વાત્| તસ્માત્સુસ્નિગ્ધમેનં સ્નેહવિરેકૈર્વા શોધયેત્||૨૦||

સ્રંસનાર્થી ગુલ્મી દોષાદ્યપેક્ષયા પુનરપિ વિરેચને પ્રાપ્તે| અથવેતિ પૂર્વાપેક્ષયા| સુબોધમ્| રામઠં હિઙ્ગુ| નીલિનીઘૃતં સુબોધમ્| સર્વસ્ય ગુલ્મિનો વિરેચ્યસ્ય મારુતાવજયાય સ્નેહસ્વેદપુર્વકં વિરેકં યુઞ્જ્યાત્| સ્નેહવિરેકં વા સ્નેહનાર્હસ્ય| ઇતિ વાતગુલ્મે અરક્ષયા પિત્તશ્લેષ્મણોર્વૃદ્ધયોશ્ચિકિત્સોક્તા|| ૨૦||

Adhikarana snigdhoShNaje pittagulme sraMsanAni (21) · Śloka 21

પિત્તગુલ્મે તુ સ્નિગ્ધોષ્ણેન જાતે સ્રંસનાર્થં મધુના કમ્પિ લ્લકમવલિહ્યાત્| દ્રાક્ષાભયારસં વા સગુડં પિબેત્| કલ્પોદિતાનિ વા વિરેચનાનિ પ્રયુઞ્જીત||૨૧||

પિત્તગુલ્મ ઇત્યાદિના પિત્તગુલ્મચિકિત્સોચ્યતે| માક્ષિકેણ કમ્પિલ્લકં વિરેચનાર્થં સ્નિગ્ધોષ્ણદ્રવ્યજાત એવ પિત્તગુલ્મે| (નિ) 'કમ્પિલ્લકો રજનકો રેવકો રક્તચૂર્ણકઃ|' દ્રાક્ષાયા હરીતક્યાશ્ચ રસમેકીકૃતં સગુડમ્| વિરેચનકલ્પવિહિતાનિ વા વિશિષ્ટપિત્તયોગ્યાનિ વિરેચનાનિ| ઇતિ સ્નિગ્ધોષ્ણજે પિત્તગુલ્મે|| ૨૧||

Adhikarana rUkShoShNaje pittagulme shamanAni (22) · Śloka 22

રૂક્ષોષ્ણસમુદ્ભૂતે પુનઃ સંશમનાર્થં તિક્તકં વાસાઘૃતં વા પિબેત્| અથવા તૃણપઞ્ચમૂલક્વાથેન જીવનીયકલ્કેન ચ સિદ્ધં સર્પિઃ| તથા ન્યગ્રોધાદિગણેન તૃણપઞ્ચમૂલાદિભિર્વા પૃથક્ સાધિતં ક્ષીરમ્||૨૨||

રૂક્ષોષ્ણજે તુ તિક્તઘૃતાદિભિઃ શમનમેવ યોજ્યમ્, ન તુ સ્રંસનમ્| તિક્તકં કુષ્ઠોક્તમ્| વાસાઘૃતં રક્તપિત્તોક્તમ્| તૃણપઞ્ચમૂલક્વાથો ઘૃતાચ્ચતુર્ગુણસ્તત્રૈવ જીવનીયાનાં કલ્કઃ સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશેન| અથવા ન્યગ્રોધાદિગણેન સાધિતં ક્ષીરમ્| તૃણપઞ્ચ મૂલાદિભિર્વા પઞ્ચમૂલૈઃ પૃથક્પૃથક્ ક્ષીરં સાધિતમ્|| ૨૨||

Adhikarana Atyayike virecanaprayogaH (23) · Śloka 23

રૂક્ષોષ્ણજેઽપિ ચાત્યયિકે સમાન્યતો વા સમુત્પન્ને વિદ્ર ધિવિહિતાનાં ત્રિફલાદિક્વાથત્રાયમાણાઘૃતદ્રાક્ષાઘૃતા નામન્યતમં પિબેત્| ક્ષીરં વા ત્રાયમાણાશ્રુતં કોષ્ણં પીત્વા ક્ષીરમેવ સુખોષ્ણમનુપિબેત્||૨૩||

રૂક્ષોષ્ણજે શમનસ્યોક્તત્વાદ્વિરેચનં ન પ્રાપ્નોતિ| તદર્થમુચ્યતે-આત્યયિકે બાધાવહે રૂક્ષોષ્ણજેઽપિ ત્રિફલાક્વાથાદીનાં પ્રયોગઃ| સામાન્યતો વા યો ગુલ્મ ઉત્પન્નસ્તસ્મિન્ સામાન્યત ઇતિ કિઞ્ચિદ્રૂક્ષેણ કિઞ્ચિત્સ્નિગ્ધેન ચોષ્ણેન| સુબોધમ્|| ૨૩||

Adhikarana pakvAshayasthe visheShaH (24) · Śloka 24

પક્વાશયસ્થે વા ગુલ્મે ક્ષીરબસ્તિભિઃ સતિક્તૈઃ સંશો ધયેત્| શીતદ્રવ્યસિદ્ધૈશ્ચ સ્નેહૈરભ્યઞ્જયેત્| મણિકનક રજતતામ્રભાજનાનિ ચ શિશિરવારિપૂર્ણાનિ ગુલ્મદેશ સ્યોપરિ ધારયેન્મુક્તાવલીશ્ચ સુશીતાઃ| એવમસિદ્ધૌ વિદાહપૂર્વરૂપેષુ ચાસૃક્ સ્રાવયેત્| સ્રુતરક્તઞ્ચ જાઙ્ગલ રસૈર્લબ્ધબલમર્તિશેષનાશાય પુનઃ સર્પિરભ્યાસયેત્||૨૪||

પક્વાશયસ્થ ઇતિ પિત્તગુલ્મ એવ તિક્તૈર્દ્રવ્યૈઃ સહ ક્ષીર બસ્તિભિઃ સંશોધયેત્| શીતાનિ દ્રવ્યાણિ ચન્દનાદીનિ| મણ્યાદિભાજનાનિ શીતલજલપૂર્ણાનિ ગુલ્મસ્યોપરિ ધારયેત્| એવમન- ન્તરોક્તેન ચિકિત્સિતેનાશાન્તૌ પિત્તગુલ્મે વિદાહપુર્વરૂપેષૂત્પત્સ્યમાનાયાં પાકાભિ-મુખાખ્યાયાં વિદાહાવસ્થાયાં ચાસૃક્ સ્રાવયેત્| સુબોધમ્|| ૨૪||

Adhikarana vidahyamAnapakvayorvisheShaH (25) · Śloka 25

વિદ્રધિવચ્ચ વિદહ્યમાનમુપનાહયેત્| પર્યાગતમપિ તદ્વદુ- પલક્ષ્ય તથૈવ સર્વથોપચરેત્||૨૫||

વિદહ્યમાનં પચ્યમાનં વિદ્રધિવદુપનાહયેત્ પિણ્ડૈર્બધ્નીયાત્| પર્યાગતમતિક્રાન્તપાકં ગુલ્મં તદ્વદ્વિદ્રધિવદુપલક્ષ્ય લિઙ્ગૈર્જ્ઞાત્વા વિદ્રધિવદેવ સર્વશઃ સર્વેણ પ્રકારેણોપચરેદિતિ પિત્તગુલ્મચિકિત્સા|| ૨૫||

Adhikarana shleShmagulme kramaH (26) · Śloka 26

શ્લેશ્મગુલ્મિનં પ્રાગેવ વિધવદ્વામયેદવામ્યમુપવાસયેત્| લઙ્ઘિતસ્યોષ્ણકટુતિક્તદીપનં સંસર્ગમાચરેત્| તથા સ્વેદાન્ વાતગુલ્મોક્તાનિ ચ ઘૃતાદીનિ દ્વિગુણહિઙ્ગુક્ષારામ્લવેત સાનિ||૨૬||

શ્લેષ્મગુલ્મે વમનપ્રયોગે વિધિગ્રહણં યત્નેન વમનાપાયરક્ષણાર્થમ્| અવામ્યં ગર્ભિણ્યાદિકમુપવાસયેદાલઙ્ઘિતલિઙ્ગલાભાત્| તનદુ સંસર્ગં પેયાદિકમુષ્ણત્વાદિગુણં હિતમ્| સ્વેદાંશ્ચાચરેત્| વાતગુલ્મે યાનિ ઘૃતાદીન્યુક્તાનિ તાનિ પ્રાપ્તમાનાત્ હિઙ્ગ્વાદીનિ દ્વિગુણીકૃત્ય દત્વા યોજ્યાનિ|| ૨૬||

Adhikarana dashamUlAdi ghRutam (27) · Śloka 27

દશમૂલક્વાથે વ્યોષદાડિમહિઙ્ગુયવક્ષારવિડઙ્ગસૈન્ધ વયુક્તં સર્પિઃ સિદ્ધં શ્લેષ્મગુલ્મઘ્નમ્|૨૭|

Adhikarana bhallAtakaghRutam (27) · Śloka 27

ભલ્લાતકપલદ્વયં લઘુપઞ્ચમૂલં ચ પાલિકમુદકાઢકે પ્રસ્થાવશેષં પાચયેત્| તસ્મિન્ ક્ષીરપ્રસ્થે ચ સર્પિઃપ્રસ્થં હિઙ્ગુવિડઙ્ગશઠીબિડસૈન્ધવક્ષારરાસ્નાનાગરપિપ્પલીષડ્ગ્ર- ન્થામધુકચિત્રકૈઃ કા્ષિકૈર્વિપચેત્| એતદ્ભલ્લાતકઘૃતં કફગુલ્મપ્લીહકાસશ્વાસગ્રહણીપાણ્ડુરોગઘ્નમ્|૨૭|

Adhikarana ShaTpalaM ghRutam (27) · Śloka 27

ષટ્પલં વા દ્વિગુણક્ષારં ક્ષીરરહિતં મસ્તુદધિકાઞ્જિ- કાર્દ્રકરસાઢકદ્વયોપેતં સાધયિત્વા પ્રયુઞ્જીત|૨૭|

Adhikarana hi~gvAdicUrNam (27) · Śloka 27

હિઙ્ગુહરીતકીપુષ્કરમૂલશુણ્ઠીસૈન્ધવવિડ્શ્યામાયવ- ક્ષારતુમ્બુરુચૂર્ણો યવક્વાથાપ્લુતઃ સર્પિભૃષ્ટો ભક્ષિતઃ શૂલગુલ્મકાઠિન્યઘ્નઃ||૨૭||

દશમૂલાદિકં ઘૃતં સુબોધમ્| ભલ્લાતકઘૃતં ચ સુબોધમ્| યચ્ચ રાજયક્ષ્મણિ ષટ્પલમુક્તં તદ્ દ્વિગુણેન ક્ષારેણ ક્ષીરપ્રતિષેધેન ચ મસ્ત્વાદીનાં મિશ્રિતાનામાઢકદ્વયેન સહ સાધયિત્વા પ્રયુઞ્જીત| હિઙ્ગ્વાદીનાં ચૂર્ણો યવક્વાથેનાલુડિતો ઘૃતેન ચ ભર્જિતો ભક્ષિતઃ સન્ શૂલગુલ્માદિઘ્નઃ|| ૨૭||

Adhikarana ghaTikayA cAlanam (28) · Śloka 28

તતોઽસ્ય સર્વમઙ્ગં ચ સાધ્માનં સવિબન્ધં કઠિનમુન્નતં ગૂઢમાંસં સ્થિરં મહાવસ્તું વા બહુધા બહુશશ્ચ સ્વેદયેત્| સ્નિગ્ધસ્વિન્નશરીરસ્ય શિથિલતાં ગતે ગુલ્મે યથોક્તાં ઘટિકાં લાગયેત્| તયા સંગૃહીતે ચ ગુલ્મે ઘટીમપનયેદ્ ભિદ્યાદ્વા||૨૮||

તતોઽસ્ય ગુલ્મિનઃ સર્વમઙ્ગં શરીરં ગુલ્મં ચ સાધ્માનાદિરૂપં બહુધા બહુભિઃ સ્વેદપ્રકારૈઃ બહુશોઽનેકવારં સ્વેદયેત્| ગૂઢમાંસં માંસેન દુર્લક્ષ્યં મહાવસ્તું બહ્વાભોગમ્| સુબોધમ્| ઘટિકા ઉક્તા યન્ત્રવિધૌ| તયેતિ ઘટિકયા ગુલ્મે તુમ્બવત્ સંગૃહીતે સુલગ્નામપિ ઘટિકાં બલાદપનયેદ્વા ભિન્દ્યાદ્વા|| ૨૮||

Adhikarana pIDanalepanaishcAlanam (29) · Śloka 29

તતો હૃદયમાન્ત્રં ચ વર્જયન્ ગુલ્મં વિમાર્ગાજપદાદર્શા ન્યતમેન વસ્ત્રાન્તરિતં પ્રપીડયેત્ પ્રમૃજ્યાત્| તતઃ સાલ્વલા દિભિઃ સુખોષ્ણૈર્લેપયિત્વા લોહપાત્રૈઃ સ્વેદયેત્||૨૯||

તતો ગુલ્મં વસ્ત્રવ્યવહિતં કૃત્વા હૃદયમાન્ત્રઞ્ચ પરિહરન્ વિમાર્ગા-દિભિઃ સર્વતોદિક્કં પ્રપીડયેત્| પ્રમૃજ્યાન્મ્રંક્ષયેત્| વિમાર્ગો મોચકાનાં ચર્મણિ રેખાકરણં કાષ્ઠમયમ્| યસ્ય પીવાઙ્ગ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ| અજપદસ્ય પ્રાન્તં ક્રિયાયોગિ| આદર્શસ્ય દર્પણસ્ય વર્તુલા ધારા ક્રિયાયોગિની| એતેષામન્યતમં યથાલાભમ્| સાલ્વલાખ્યાનિ સ્વેદ-વિધ્યુક્તાનિ પદ્મકાદીનિ| સુબોધમ્|| ૨૯||

Adhikarana shithilIbhUte gulme karma (30) · Śloka 30

એવમમુના ક્રમેણ સ્થાનાદપસૃતે શિથિલીભૂતે ચ ગુલ્મે વિરેકાન્ સ્નેહવતો દાશમૂલિકાંશ્ચ બસ્તીન્ વિદધ્યાત્| નીલિનીઘૃતમેનં દ્વિગુણપ્રમાણં પાયયેત્| ઉદરોક્તાનિ ચ સર્પીંષિ||૩૦||

દશમૂલેન સંસ્કૃતા દાશમૂલિકાસ્તે ચ બસ્તિકલ્પે વક્ષ્યન્તે| એનમિતિ શ્લેષ્મગુલ્મિનમ્| દ્વિગુણં નીલિનીઘૃતં પલમાત્રયેત્યુક્તત્વાત્ દ્વિપલમ્|| ૩૦||

Adhikarana mishrakasnehau (31) · Śloka 31

ત્રિફલાકુમ્ભનિકુમ્ભદશમૂલાનાં ષોડશાંશાવશિષ્ટં ક્વાથં ઘૃતમેરણ્ડતૈલં ક્ષીરં ચૈકતઃ સાધયેત્| અયં મિશ્રકસ્નેહઃ કફગુલ્મવાતવિડ્વિબન્ધોદાવર્તપ્લીહોદરયોનિશૂલાન્ય પકર્ષતિ||૩૧||

પિપ્પલ્યામલકદ્રાક્ષાશ્યામાદ્યૈઃ પાલિકૈરેરણ્ડતૈલહવિષોઃ પ્રસ્થૌ ષડગુણે પયસિ પચેદયં મિશ્રકસ્નેહો ગુલ્મિનાં સ્રંસનો વૃદ્ધિવિદ્રધિગુલ્મવાતવ્યાધિષુ ચ પરમમમૃતમ્| ત્રિફલાદીનાં યત્ર ષોડશપલાનિ તત્ર જલપલાનાં શતદ્વયં ષટ્પઞ્ચાશચ્ચ દત્વા ષોડશાંશાવશિષ્ટં ક્વથિમવતારયેત્| ષોડશપલાનીતિ યાવત્| તત્સમમેવ ઘૃતં ચૈરણ્ડતૈલં ચ ક્ષીરં ચ| અત્ર સામાન્યક્વાથપરિભાષા ચ ષોડશાંશાવશેષમિત્યંશવચનેન બાધિતા| અયં ચ સ્નેહો નામ્ના મિશ્રકઃ| પિપ્પલ્યાદ્યૈર્ઘૃતતૈલાન્મિશ્રભૂતાત્ ષડગુણં ક્ષીરં ચતુર્વિંશતિપ્રસ્થં સ્રંસનં વિરેચનમ્|| ૩૧||

Adhikarana dantIharItakI (32) · Śloka 32

દન્ત્યાઃ પલાનિ પઞ્ચવિંશતિસ્તાવન્ત્યેવ ચિત્રકસ્ય તાવન્ત્ય એવ હરીતક્યઃ સર્વમેકત્ર સલિલકલશેઽષ્ટાંશાવશિષ્ટં સાધયિત્વા પૂતે ચ તસ્મિન્ રસે તાશ્ચ હરીતકીઃ પઞ્ચવિંશતિ ગુડપલાનિ તૈલાર્ધકુડવં ચૂર્ણીકૃતં ત્રિવૃતાકુડવમર્ધ પલોન્મિતાં માગધિકાં મહૌષધં ચ પ્રક્ષિપેત્| તતો મૃદ્વગ્નિના લેહીભૂતેઽવતારિતે શીતે ચ તૈલસમં મધુકર્ષાંશઞ્ચ ચતુ ર્જાતકચૂર્ણં મિશ્રયેત્| એતા દન્તીહરીતક્યઃ સાવલેહાઃ પઞ્ચવિંશત્યહોભિર્ભક્ષ્યમાણા ગુલ્મા્શઃશ્વયથુકુષ્ઠકા મિલારોચકગ્રહણીપાણ્ડુહૃદ્રોગોત્ક્લેશપ્લીહોદરવિષમજ્વ રાનપોહતિ| હૃદ્યં સુખં ચ વિરેચનમ્||૩૨||

દન્ત્યાઃ પલાનીત્યાદિના દન્તીહરીતક્યઃ સુબોધઃ| હરીતક્યાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ ફલસઙ્ખ્ય્યા| સલિલસ્ય કલશઃ પઞ્ચપલશતાનિ સદ્વાદશપલાનિ| તા ઇતિ ક્વાથદ્રવ્યેભ્ય ઉદ્ધૃત હરીતકીઃ| પઞ્ચ વિંશતિમિત્યેતદ્ગુડપલાનીત્યનેન સમ્બધ્યતે| તૈલાર્ધકુડવં ચત્વારિ પલાનિ| ત્રિવૃતાયાઃ કુડવં ચત્વારિ પલાનિ શુષ્કદ્રવ્યત્વાત્| ચતુર્જાતૌષધાનાં પ્રત્યેકં કર્ષઃ| સાવલેહભાગકલ્પનયા હરીતકીનામવલેહમુપયોગે સહિતં ભવતિ| તચ્ચૈકસ્યાઃ પલં ભવતિ|| ૩૨||

Adhikarana prayogAntarANi (33) · Śloka 33

ગુડક્ષીરભાવિતં વા ત્રિવૃતાચૂર્ણં સર્પિર્મધુભ્યામવલિ હ્યાત્| ગુગ્ગુલું વા ગોમૂત્રેણ પિબેત્| તેન વા શ્યામાત્રિ વૃત્કુષ્ઠદન્તીગુગ્ગુલુક્ષારહરીતકીઃ પીલુરસં વા સમધુ સર્પિર્લવણમ્| મૂત્રબસ્તિક્ષારાંશ્ચ તાંસ્તાંસ્તત્ર તત્રોક્તાન્ ક્ષીરરસસ્નિ ગ્ધાહારો દ્વ્યહમેકાહં વા વિશ્રામ્ય પ્રયુઞ્જીત| ક્ષારો હિ શ્લેષ્માણં સ્નિગ્ધસ્થિરમધુરમાશાયાત્ છિન્દન્ ક્ષરયતિ| કફરુદ્ધમાર્ગશુદ્ધ્યર્થં વિવિધાંશ્ચ ચૂર્ણલવણતક્રારિ ષ્ટાસવાનવચારયેત્| પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલસૈન્ધવાજાજી ચિત્રકચૂર્ણયુક્તાં ચ જીર્ણસુરામ્||૩૩||

અથવા ત્રિવૃતાચૂર્ણં સર્પિર્મધુભ્યામવલિહ્યાત્| કિમ્ભૂતં ગુડક્ષીરેણ ભાવિતમ્| અથવા ગુગ્ગુલું ગોમૂત્રેણ પિબેત્| અથવા શ્યામાદિકં તેનેતિ ગોમૂત્રેણ પિબેત્| સુબોધમ્| મૂત્રાદીંસ્તત્ર તત્રોદરાર્શઃ કુષ્ઠાદ્યધ્યાયેષૂક્તાન્ તાંસ્તાનિતિ તૈરેવ નાનાવિધૈઃ પ્રયોગૈઃ મૂત્રાદિભિઃ પ્રયુઞ્જીત ક્ષીરાદ્યાહારઃ સન્| દ્વયહં વિશ્રામ્ય વલાદ્યપેક્ષયૈકાહમેવ વા વિશ્રામ્ય| ક્ષારસ્ય પ્રાધાન્યાદ્ધેતુરુચ્યતે| કફસ્ય સ્નિગ્ધત્વાદિવચનં ક્ષારસ્ય વિપરીતગુણપ્રદર્શનાય| આશયાત્ સ્થાનાત્ ક્ષરયતિ શોધયતિ| વિવિધાંસ્તીક્ષ્ણાન્ ક્ષારચૂર્ણાદીન્ કફેન રુદ્ધસ્ય માર્ગસ્ય શુદ્ધ્યર્થમવચારયેત્| પિપ્પલ્યાદિચૂર્ણયુક્તાં જીર્ણાં બહુવર્ષોષિતાઞ્ચ સુરામ્||૩૩||

Adhikarana shlokaiH shlaiShmike kramasaMgrahaH (34) · Śloka 34

અપિ ચ- વમનૈર્લઙ્ઘનૈઃ સ્વેદૈઃ સર્પિષ્પાનૈર્વિરેચનૈઃ| બસ્તિભિર્ગુલિકાચૂર્ણક્ષારારિષ્ટાસવૈરપિ| શ્લૈષ્મિકઃ કૃતમૂલત્વાદ્યદિ ગુલ્મો ન શામ્યતિ| તસ્ય દાહં હૃતે રક્તે કુર્યાદન્તે શરાદિભિઃ||૩૪||

અપિ ચેતિ શ્લોકસમુચ્ચયે| શ્લૈષ્મિકો ગુલ્મઃ કૃતમૂલત્વાલ્લબ્ધમૂલત્વાદ્ધેતોર્યદિ વમનાદિભિર્ન શામ્યતિ તતસ્તસ્ય ગુલ્મસ્યાન્તે યથોક્તાનાં ક્રિયાણાં નિષ્ફલત્વાદ્વિચ્છેદાય રક્તં વિસ્રાવ્ય શરાદિભિર્દાહં કુર્યાત્|| ૩૪||

Adhikarana dAhavidhiH (35) · Śloka 35

અથ વસ્ત્રાન્તરિતં સપર્યન્તં ગુલ્મનિચયં પ્રદીપ્તેન શર લોહાગ્નિમન્થતિન્દુકાષ્ઠાનામન્યતમેન નાભિબસ્તિહૃદયા ન્ત્રરોમરાજીઃ પરિહરન્ નાતિગાઢં પરામૃશેત્| તતઃ કષાય સ્વાદુશીતૈરગ્નિવેગમુપશમય્યવ્રણોપક્રમં કુર્વીત||૩૫||

અથેત્યાદિના તસ્યૈવ દાહસ્ય વિધાનમ્| ગુલ્મનિચયો ગુલ્મસઙ્ઘાતઃ| અગ્નિના પ્રદીપ્તેન શરકાષ્ઠેન વા દહેત્| શસ્ત્રેણ વાગ્નિમન્થકાષ્ઠેન વા તિન્દુકકાષ્ઠેન વા| તથા ચ ગુલ્મં દહેદ્યાથા નાભ્યાદિકસ્ય પીડા ન સમ્ભવતિ| નાતિગાઢં ગુલ્મે પ્રવેશયેત્| તત ઇતિ દાહાનન્તરમ્| સુબોધમ્| ઇતિ શ્લેષ્મગુલ્મચિકિત્સા|| ૩૫||

Adhikarana vyAmishradoShe karma (36) · Śloka 36

વ્યામિશ્રદોષે તુ વ્યામિશ્રમિદમેવ યથોક્તં વિદધ્યાત્||૩૬||

વ્યામિશ્રદોષે સંસર્ગજસન્નિપાતજે ગુલ્મે ઇદમેવાધ્યાયનિર્દિષ્ટં વિધાનં દોષાદ્યપેક્ષયૈવ વ્યામિશ્રં વિદધ્યાત્|| ૩૬||

Adhikarana raktagulme cikitsA (37) · Śloka 37

રક્તગુલ્મે પુનરતીતપ્રસવકાલાયા યોષિતઃ સ્નેહસ્વેદ- પૂર્વકં સ્નેહવિરેચનં વિતરેત્| પલાશક્ષારોદકસિદ્ધં ચ યમકમ્| ગુલ્મભેદનાય તીક્ષ્ણોષ્ણં ચ વિધિમ્||૩૭||

અનન્તરં રક્તગુલ્મચિકિત્સા; તસ્મિન્ રક્તગુલ્મે નાર્યાઃ પ્રસવકાલે દશમાસાખ્યે ગતે વિરેકં કુર્યાત્| તદા હિ નિર્ભ્રાન્તિત્વં ગુલ્મે ભવતિ| પલાશવૃક્ષક્ષારસ્રુતોદકે સ્નેહસમે યમકં ઘૃતતૈલં પક્વં વિતરેત્| યદિ ચ ગુલ્મસ્ય ભેદનં પ્રયોજનં તતસ્તીક્ષ્ણોષ્ણમાહારૌષધાદિકં વિધિં ભજેત્|| ૩૭||

Adhikarana bhedanArthaM kriyAvisheShaH (38) · Śloka 38

એવમભિદ્યમાને યોનૌ યોનિવિરેચનાર્થં ક્ષારેણ મહાવૃક્ષ ક્ષીરેણ વા યુક્તં પલલમ્| તાભ્યાં વા ભાવિતાન્ કટુ કમત્સ્યાંસ્તત્પિત્તભાવિતાન્ વા વરાહપિત્તભાવિતાન્ વા નક્તકાનૂર્ધ્વાધોભાગિકદ્રવ્યભાવિતાન્ વા| સગુડક્ષારં કિણ્વં વા| બસ્તિઞ્ચ સક્ષારક્ષીરમૂત્રં દાશમૂલિકમુત્તર બસ્તિં ચ યોજયેત્||૩૮||

એવમનન્તરોક્તેન હિતેનાપ્યભિદ્યમાને ગુલ્મે યોનિવિરેચનાર્થં પલલં તિલકલ્કં યવક્ષારેણ વા મહાવૃક્ષક્ષીરેણ વા યુક્તં યોજયેત્| મહાવૃક્ષઃ સુધા| તાભ્યાઞ્ચ યવક્ષારસુધાક્ષીરાભ્યાં ભાવિતાન્ કટુકમત્સ્યાન્ દદ્યાદ્વિતરેત્| અથવા તત્પિત્તેન કટુકમ્ત્સ્યપિત્તેન ભવિતાન્ પિચૂન્યોનૌ દદ્યાત્| કિણ્વં વા ગુડક્ષારયુક્તં યોનૌ દદ્યાત્| સક્ષારાદિકં દાશમૂલિકં બસ્તિમુત્તરબસ્તિઞ્ચ યુઞ્જ્યાત્|| ૩૮||

Adhikarana pravRuttAtipravRuttaraktayoH kriyA (39) · Śloka 39

પ્રવૃત્તં તુ રક્તં રસૌદનાશિન્યા ઉપેક્ષેત| અતિપ્રવૃત્તં તુ રક્તપિત્તોપક્રમેણ સાધયેત્||૩૯||

એનમૌષધૈઃ પ્રવૃત્તં રક્તમુપેક્ષેત| નાન્યદૌષધં કુર્યાદિત્યર્થઃ| ઔષધતૈક્ષ્ણ્યાચ્ચ યદિ રક્તમતિયોગેન પ્રવર્તતે તતસ્તદ્રક્તં રક્તપિત્તચિકિત્સયા સાધયેત્|| ૩૯||

Adhikarana sarveShvAhAravidhinirdeshaH (40) · Śloka 40

સર્વેષુ ચાન્નપાનસ્વરૂપજ્ઞો ગુલ્મેષ્વાહારમગ્નિબલાપેક્ષી પ્રયુઞ્જીત||૪૦||

સર્વેષ્વિત્યાદિનોપસંહરતિ| અનલાપેક્ષયાઽઽહારદ્ર્વ્યાણામ્ ગુણાગુણં દોષાદિકં ચ સમીક્ષ્યાન્નપાનં ગુલ્મેષુ યુઞ્જીતેતિ તાત્પર્યાર્થઃ||૪૦||

Adhikarana AnAhAdiShu kriyAsAmAnyam (41) · Śloka 41

આનાહાદિષ્વપ્યામશુદ્ધવાતોદાવર્તાનુરોધેન ગુલ્મવત્ પ્રતિ કુર્યાદિતિ||૪૧||

કેવલેષુ ચાનાહાદિષ્વામાદ્યનુરોધેન તદપેક્ષયા યથાયોગ્યં ગુલ્મવત્ ચિકિત્સિતં કુર્યાત્|| ૪૧||

Adhikarana gulmacikitsAyAmagnermahattvam (16) · Śloka 16

ભવતિ ચાત્ર- મન્દેઽગ્નૌ વર્ધતે ગુલ્મઃ પ્રદીપ્તે તુ પ્રશામ્યતિ| શમપ્રકોપૌ દોષાણાં સર્વેષાં યત્નદાશ્રયૌ||૪૨|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટા ઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને ગુલ્મ ચિકિત્સિતન્નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬||

ગતાનુગતિકા| મન્દ ઇત્યાદિ સુબોધમ્| મન્દેઽગ્નૌ વર્ધતે ગુલ્મવૃદ્ધેરગ્નિમાન્દ્યેન દોષકોપઃ| પ્રદીપ્તેઽગ્નૌ ગુલ્મશમસ્ય હેતુર્દોષપ્રશમ ઇતિ|| ૪૨|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬||