2. jīrṇajvaracikitsitam

Adhikarana atha jIrNajvaracikitsitaM nAma dvitIyodhyAyaH,adhyAya pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો જીર્ણજ્વરચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana jIrNajvarAnuvarttane hetuH (2) · Śloka 2

દેહધાત્વબલત્વેન જ્વરો જીર્ણોઽનુવર્તતે||૨||

દેહધાત્વિત્યાદિના પ્રયુક્તેઽપિ વિષયે લઙ્ઘનક્રમે જ્વરોઽનુવૃત્તેર્હેતુરુચ્યતે| દેહસ્યાબલત્વં ધાતૂનાં ચાપરિપોષો જ્વરાનુવૃત્તિહેતુઃ| તસ્યાઞ્ચ જીર્ણતાયાં પ્રથમં કષાયપાનં પશ્ચાત્સર્પિરુપક્ષિપ્તં પૂર્વાધ્યાયે| તસ્યૈવાત્ર વિશેષેણ વિષયપ્રદર્શનં ક્રિયતે||૨||

Adhikarana tatra sarpiHprayogaH tadguNAshca (3) · Śloka 3

રૂક્ષં હિ તેજો જ્વરકૃત્તેજસા રૂક્ષિતસ્ય ચ| વમનસ્વેદકાલામ્બુકષાયલઘુભોજનૈઃ| યઃ સ્યાદતિબલો ધાતુઃ સહચારી સદાગતિઃ| તસ્ય સંશમનં સર્પિર્દીપ્તસ્યેવામ્બુવેશ્મનઃ| વાતપિત્તજિતામગ્ર્યં સંસ્કારમનુરુધ્યતે| સુતરાં તદ્ધ્યતો દદ્યાદ્યથાસ્વૌષધસાધિતમ્||૩||

તસ્મિન્ જીર્ણજ્વરે સર્પિઃ શસ્યતે| કથમિત્યાહ- રૂક્ષમિત્યાદિ| તેજો હિ જ્વરકૃત્ પિત્તાખ્યં તચ્ચ તેજસ્ત્વાદેવ રૂક્ષમ્| તેન ચ તેજસા રૂક્ષિતસ્ય સતઃ પુરુષસ્ય વમનાદિભિરપતર્પણૈર્યો ધાતુઃ સદાગત્યાખ્યઃ પ્રભઞ્જનાપરનામા તેન સહચાર્યાતિબલઃ સ્યાત્| તસ્ય સદાગતેસ્તેજસઃ સહચારિણઃ સર્પિઃ સંશમનં ભવતિ| યથા દીપ્તસ્ય વેશ્મનોઽમ્બુ| તચ્ચ સર્પિઃ વાતપિત્તજિતાનામૌષધાનામગ્ર્યમ્| તથા સંસ્કારમનુરુધ્યતે| યેનૈવ સંસ્ક્રિયતે તદ્ગુણૈઃ સહાત્મીયકાર્યકરં ભવતીત્યર્થઃ| યતશ્ચ સંસ્કારમનુરુધ્યતેઽતસ્તત્સુતરાં યથાસ્વૌષધસાધિતં જ્વરિણં દદ્યાત્| વાતાન્વયે તદૌષધૈઃ સિદ્ધમેવં પિત્તકફયોરપિ વિજ્ઞેયમ્||૩||

Adhikarana sarpiShaH sarvadoShaghnatvAtsaghRutAnAM kaShAyANAM prayogaH (4) · Śloka 4

વિપરીતં જ્વરોષ્માણં જયેત્ પિત્તં ચ શૈત્યતઃ| સ્નેહાદ્વાતં ઘૃતં તુલ્યં યોગસંસ્કારતઃ કફમ્| પૂર્વે કષાયાઃ સઘૃતાઃ સર્વે યોજ્યા યથામલમ્| ત્રિફલાપિચુમન્દત્વઙ્મધુકં બૃહતીદ્વયમ્| સમસૂરદલં ક્વાથઃ સઘૃતો જ્વરકાસહા||૪||

તચ્ચ સિદ્ધં સર્પિસ્ત્રયાણામપિ દોષાણાં પથ્યામિતિ પ્રદર્શનાર્થમાહ- વિપરીતમિત્યાદિ| જ્વરોષ્માણં પિત્તં ચ વિપરીતં શૈત્યાજ્જયેત્| વાતં તુ વિપરીતં સ્નેહાજ્જાયેત્| કફં પુનસ્તુલ્યમપિ તન્નાશકદ્રવ્યસંયોગસંસ્કારાભ્યાં જયેત્| અતો હેતોઃ પૂર્વે મુસ્તાપર્પટકાદ્યાઃ કષાયા યથાદોષં સઘૃતા સાજ્યા યોજ્યાઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ - દોષાદ્યપેક્ષયા કદાચિદૌષધૈઃ સિદ્ધં સર્પિઃ પિબેત્ કદાચિદૌષધાનિ સર્પિષા સહેતિ| સુબોધમ્| સુયોજ્યમ્||૪||

Adhikarana nidigdhikAdighRutam (5) · Śloka 5

નિદિગ્ધિકાતામલકીત્રાયમાણાકલિઙ્ગકૈઃ| કૃષ્ણાંશુમત્યતિવિષાકટુકાસેવ્યચન્દનૈઃ| ધાત્રીબિલ્વઘનદ્રાક્ષાસારિવાભિશ્ચ સાધિતમ્| હન્તિ સદ્યો ઘૃતં જીર્ણજ્વરં કાસં હલીમકમ્| અરુચિં વિષમં વહ્નિં યક્ષ્માણં ચ નવોત્થિતમ્||૫||

નિદિગ્ધિકાદિભિઃ સાધિતં ઘૃતં સદ્યો જીર્ણજ્વરાદિકં હન્તિ| કલ્કાચ્ચતુર્ગુણશ્ચ સ્નેહઃ પલસઙ્ખ્યયા| સ્નેહાત્તોયં ચતુર્ગુણમ્| એતચ્ચ પ્રમાણસ્યાનુક્તૌ સર્વત્ર સ્નેહપાકેષ્વપિ વિજ્ઞેયમ્| તામલકી તાલી| અંશુમતી સાલપર્ણી| સેવ્યમુશીરમ્| વહ્નેર્વૈષમ્યમુક્તલક્ષણમ્||૫||

Adhikarana vAsAdighRutam (6) · Śloka 6

વાસાગુડૂચીત્રિફલાત્રાયમાણાયવાસકાત્| ક્વાથે ક્ષીરે ચ વિપચેજ્જ્વરઘ્નમ્ કલ્કિતૈર્ઘૃતમ્| પિપ્પલીમુસ્તમૃદ્વીકાચન્દનોત્પલનાગરૈઃ||૬||

વાસાદીનાં ક્વાથકલ્પનયા ક્વાથે સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણે ક્વાથસમે ચ ક્ષીરે પિપ્પલ્યાદિભિશ્ચ કલ્કિતૈર્માનેન સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશૈર્જ્વરઘ્નં ઘૃતં પચેત્ પૂર્વવત્||૬||

Adhikarana balAdighRutam (7) · Śloka 7

બલાદુરાલભામુસ્તાત્રાયન્તીનિમ્બપર્પટમ્| પઞ્ચમૂલદ્વયં યચ્ચ ક્વાથયિત્વા ઘૃતં પચેત્| સક્ષીરં કલ્કિતૈર્દ્રાક્ષામેદામલકપૌષ્કરૈઃ| શઠીતામલકીયુક્તૈસ્તચ્ચ જ્વરહરં પરમ્| ક્ષયકાસશિરઃપાર્શ્વહૃચ્છૂલાંસાભિતાપનુત્||૭||

બલાદિક્વાથેન દ્રાક્ષાદિકલ્કેન ઘૃતં પચેત્| અત્ર ક્ષીરે ઘૃતસમમ્| તચ્ચ ઘૃતં પરં જ્વરહરં ક્ષયાદિનુચ્ચ||૭||

Adhikarana kulatthAdisarpiH (8) · Śloka 8

કુલત્થકોલત્રિફલાદશમૂલયવાન્ પચેત્| દ્વિપલાન્ સલિલદ્રોણે પૂતે પિષ્ટ્વાક્ષકાન્ ક્ષિપેત્| પઞ્ચકોલકસપ્તાહ્વયસ્થાનિમ્બતુમ્બરૂન્| શઠીપુષ્કરમૂલાર્કમૂલપ્રતિવિષાવચાઃ| કિરાતતિક્તકં મુસ્તં કર્કટાખ્યાં દુરાલભામ્| નક્તમાલમુભે પાઠે કટુકાશિગ્રુતેજનીઃ| સોમવલ્કદ્વિરજનીકણ્ટકીકણ્ટકારિકાઃ| પટોલહિઙ્ગુગોજિહ્વાકેમ્બુકં મદનાજ્ઝટા| લવણાનિ પલાંશાનિ ક્ષારાનર્ધપલોન્મિતાન્| પ્રસ્થં ચાજ્યસ્ય તત્સિદ્ધં દીપનં કફવાતજિત્| હૃત્પ્લીહગ્રહણીગુલ્મકાસશ્વાસાર્શસાં હિતમ્| દીર્ઘજ્વરાભિભૂતાનાં જ્વરિણામમૃતોપમમ્||૮||

કુલત્થાદિક્વાથદ્રવ્ય્પલાનિ દ્વાત્રિંશત્| સલિલદ્રોણઃ પલશતાનિ પઞ્ચદ્વાદશપલાધિકાનિ| ક્વથિતશેષં ચતુર્થાંશેન પલાનાં શતમષ્ટાવિંશત્યધિકમ્| અજ્ઝટાન્તાનિ કાર્ષિકાણિ| કણ્ટકી ખદિરઃ| ગોજિહ્વા ગોજી| અજ્ઝટા બહુપત્રા ચ ભૂધાત્રી તામલક્યપિ||૮||

Adhikarana ma~jjiShThAdighRutam (9) · Śloka 9

મઞ્જિષ્ઠાતિવિષાપથ્યાવચાનાગરરોહિણીઃ| દેવદારૂ હરિદ્રાં ચ દ્રોણેઽપાં પાલિકાન્ પચેત્| ક્વાથેઽસ્મિન્ સાધયેત્ પિષ્ટૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પિચૂન્મિતૈઃ| શૃઙ્ગવેરકણાહિઙ્ગુદ્વિક્ષારપટુપઞ્ચકૈઃ| તત્કફાવૃતસર્વોત્થજ્વરિણામમૃતોપમમ્| વર્ધ્મહિધ્મારુચિશ્વાસકાસપાણ્ડુવિકારિણામ્| ગલગ્રહપ્રમેહાર્શઃ પ્લીહાપસ્મારશોફિનામ્| ઉદાવર્તપરીતાનાં મન્દાગ્નિકૃમિકોષ્ઠિનામ્||૯||

એવમેવ મઞ્જિષ્ઠાદ્યમ્| સુબોધમ્| યત્ર ચ સામાન્યેન ક્વાથશબ્દઃ તત્ર `ક્વાથં દ્રવ્યપલે કુર્યાત્ પ્રસ્થાર્ધં પાદશોષિત'મિત્યેતદવગન્તવ્યમ્| તેન દ્રવ્યાત્ ષોડશગુણં ક્વથનજલમ્| ક્વથિતશેષં ચતુર્થાંશં દ્રવ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્| પિચુઃ કર્ણઃ||૯||

Adhikarana guDUcyAdisnehAH (10) · Śloka 10

ગુડૂચ્યા રસકલ્કાભ્યાં ત્રિફલયા વૃષસ્ય ચ| મૃદ્વીકાયા બલાયાશ્ચ સિદ્ધાઃ સ્નેહા જ્વરચ્છિદઃ||૧૦||

ગુડૂચ્યાઃ સ્વરસઃ સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણઃ તસ્યા એવ કલ્કઃ સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશઃ| એવં ત્રિફલાયા વૃષસ્ય ચ વાચ્યમ્||૧૦||

Adhikarana ghRute jIrNe pathyamapathya~jhca (11) · Śloka 11

જીર્ણે ઘૃતે ચ ભુઞ્જીત મૃદુમાંસરસૌદનમ્| બલં હ્યલં દોષહરં પરં તચ્ચ બલપ્રદમ્| કફપિત્તહરા મુદ્ગકારવેલ્લાદિજા રસાઃ| પ્રાયેણ તસ્માન્ન હિતા જીર્ણે વાતોત્તરે જ્વરે| શૂલોદાવર્તવિષ્ટમ્ભજનના જ્વરવર્ધનાઃ||૧૧||

યસ્મિન્ કસ્મિંશ્ચિત્ ઘૃતે જીર્ણે મૃદુમાંસરસાશનં ભુઞ્જીત| યતઃ તન્માંસરસાશનં પરં બલપ્રદં બલં ચ શ્રેષ્ઠં દોષહરમૌષઢદિતો યત એવમતઃ પૂર્વોક્તાઃ કારવેલ્લાદિજા રસા યે પિત્તશ્લેષ્મહરાસ્તે જીર્ણજ્વરે વાતોત્તરત્વાન્ન હિતાઃ શૂલાદિજનનાશ્ચ||૧૧||

Adhikarana shodhanam (12) · Śloka 12

ન શામ્યત્યેવમપિ ચેજ્જ્વરઃ કુર્વીત શોધનમ્| શોધનાર્હસ્ય.............................................||૧૨||

એવઞ્ચ સ્નેહયોજનેનાપિ યદિ વિષયે પ્રયુક્તેન જ્વરઃ ન શામ્યતિ તતઃ શોધનાર્હસ્ય ગર્ભિણીસુકુમાદ્યતિસાર્યાદિવર્જિતસ્ય શોધનં યોજયેત્||૧૨||

Adhikarana vamanaviShayaH yogAshca (13) · Śloka 13

...................વમનં પ્રાગુક્તં તસ્ય યોજયેત્| આમાશયગતે દોષે બલિનઃ પાલયન્ બલમ્| સન્તર્પણોત્થે વમનં પિપ્પલીલવણામ્બુના| શર્કરામાક્ષિકામ્ભોભિર્દાહતૃષ્ણોલ્બણે જ્વરે||૧૩||

વમનં પૂર્વોક્તપિપ્પલ્યાદિ યથાયોગં યોજયેત્| તચ્ચ વમનં જીર્ણજ્વરિણ આમાશયગતે દોષે યોજ્યં બલિનશ્ચ| યશ્ચ જ્વરઃ પૂર્વં સન્તર્પણોત્થસ્તત્ર પિપ્પલીલવણામ્બુનૈવ વમનં યોજ્યમ્| દાહતૃષ્ણોલ્બણે પુનઃ સર્વં વમનં પિત્તાન્વયેન શર્કરામાક્ષિકોદકૈરેવ યોજ્યમ્||૧૩||

Adhikarana virecanaviShayaH yogAshca (14) · Śloka 14

પક્વે તુ શિથિલે દોષે જ્વરે વા વિષમદ્યજે| મોદકં ત્રિફલાશ્યામાત્રિવૃત્પિપ્પલિકેસરૈઃ| સસિતામધુભિર્દદ્યાદ્વ્યોષાદ્યં વા વિરેચનમ્| દ્રાક્ષાધાત્રીરસં તદ્વત્સદ્રાક્ષાં વા હરીતકમ્| રસમામલકાનાં વા ઘૃતભૃષ્ટં જ્વરાપહમ્| લિહ્યાદ્વા ત્રિવૃતશ્ચૂર્ણં કૃષ્ણાત્રિફલયોસ્તથા| સર્પિર્મધુભ્યાં ત્રિફલાં પિબેદ્ દ્રાક્ષારસેન વા| આરગ્વધં વા પયસા મૃદ્વીકાનાં રસેન વા| ત્રિફલાં ત્રાયમાણાં વા પયસા જ્વરિતઃ પિબેત્| સઘૃતં ત્રિફલાક્વાથં સર્પિષા વા વિના શૃતમ્| પયોઽનુપાનમુષ્ણં વા મૃદ્વીકાસ્વરસં પિબેત્| વિરિક્તાનાં ચ સંસર્ગી મણ્ડપૂર્વાં યથાક્રમમ્||૧૪||

પક્વે તુ દોષે શિથિલે નાતિલીને વિરેચનં દદ્યાત્| તથા વિષજે જ્વરે મદ્યજે જ્વરે ચ સુતરામ્| વિષજો વિષસંસ્કારજઃ| કિં વિરેચનમિત્યાહ- મોદકં ત્રિફલાદિભિઃ સસિતામધુભિઃ| અથવા વ્યોષાદ્યં મોદકં વિરેચનકલ્પપઠિતં વ્યોષત્રિજાતકામ્ભોદેત્યાદિના| તથા દ્રાક્ષામલકાભ્યાં વિમિશ્રિતં રસમ્| સુબોધમ્| ત્રિફલાકૃષ્ણમૂલસ્યૈકો યોગઃ સર્પિર્મધુભ્યામ્| તથા દ્વિતીયઃ ત્રિફલાયા દ્રાક્ષારસેન પાનમ્| આરગ્વધં વા મૃદ્વીકારસેન વા પૂર્વાપેક્ષયા વિકલ્પઃ| સર્વયોગાનાં ચ દોષાદ્યપેક્ષયા ભિન્નવિષયત્વમ્| સંસર્ગી પેયાદિક્રમઃ| અત્ર મણ્ડઃ પૂર્વં પશ્ચાત્ પેયાદિઃ યથાક્રમમગ્ન્યુત્કર્ષાર્થમ્||૧૪||

Adhikarana svayampravRuttadoShANAmupekShaNIyatvam| (15) · Śloka 15

ચ્યવમાનં જ્વરોત્ક્લિષ્ટમુપેક્ષેત મલં સદા| પક્વોઽપિ હિ વિકુર્વીત દોષઃ કોષ્ઠે કૃતાસ્પદઃ||૧૫||

યત્ર તુ જ્વરે સંતાપાદુત્ક્લેશેન મલઃ સ્વયમૂર્ધ્વમધો વા બહિઃ પ્રવર્તતે તત્ર તન્મલમુપેક્ષેત ન વિધારયેદિત્યર્થઃ| યતો દોષઃ પક્વોઽપિ કોષ્ઠે કૃતાસ્પદઃ સન્નવશ્યમેવ વિકારં કુર્યાત્| તસ્માદુપેક્ષેત||૧૫||

Adhikarana atipravRuttAnAM saMgrahaNIyatvam (16) · Śloka 16

અતિપ્રવર્તમાનં વા પાચયન્ સંગ્રહં નયેત્||૧૬||

અથવા અતિપ્રવર્તમાનં બલહાન્યાદિભયાત્ પાચયન્ વૈદ્યો મલં દોષં સંગ્રહં નયેત્||૧૬||

Adhikarana AmasaMgrahaNe doShAH (17) · Śloka 17

આમસંગ્રહણે દોષા દોષોપક્રમ ઈરિતાઃ||૧૭||

આમે ચ દોષે સ્વયં પ્રવર્તમાને સંગૄહીતે યે દોષા ઉપદ્રવા ભવન્તિ તે દોષોપક્રમણાધ્યાયે `વિધૃતાસ્તે હિ કુર્વતે| રોગાનુત્પાદનિર્દિષ્ટાનતિસ્થૌલ્યાદિકાન્ ગદાનિ'ત્યનેન ગ્રન્થેનોદિતા ઉક્તાઃ| એતચ્ચ દોષહરણં વિરેચનં જીર્ણજ્વરે પક્વે દોષે યોજ્યમ્||૧૭||

Adhikarana Amajvare shodhananiShedhaH (18) · Śloka 18

પાયયેદ્દોષહરણં મોહાદમજ્વરે તુ યઃ| પ્રસુપ્તં કૃષ્ણસર્પં સ કરાગ્રેણ પરામૃશેત્||૧૮||

યસ્તુ ભિષઙ્મૂઢો વિરેચનમામજ્વરે પાયયેત્ સ સ્વયમનર્થકારી પ્રસુપ્તં કૃષ્ણસર્પં કરાગ્રેણાપિ પરામૃશેત્||૧૮||

Adhikarana jvarakShINasya malanirharaNopAyaH (19) · Śloka 19

જ્વરક્ષીણસ્ય ન હિતં વમનં ન વિરેચનમ્| કામં તુ પયસા તસ્ય નિરૂહૈર્વા હરેન્મલાન્||૧૯||

એવં જીર્ણે જ્વરેઽપિ જ્વરક્ષીણસ્ય ન વમનં હિતં નાપિ વિરેચનમ્| કામમિત્યઙ્ગીકરણે| તથાવિધસ્ય ક્ષીણસ્ય શોધનસાધ્યતાયાં પયસા નિરૂહૈર્વા જ્વરઘ્નૈર્મલાન્ હરેત્||૧૯||

Adhikarana payaso viShayanirdeshaH (20) · Śloka 20

ક્ષીરોચિતસ્ય પ્રક્ષીણશ્લેષ્મણો દાહતૃડ્વતઃ| ક્ષીરં પિત્તનિલાર્ત્તસ્ય પથ્યમપ્યતિસારિણઃ| તદ્વપુર્લઙ્ઘનોત્તપ્તં પ્લુષ્ટં વનમિવાગ્નિના| દિવ્યામ્બુ જીવયેત્તસ્ય જ્વરં ચાશુ નિયચ્છતિ| સંસ્કૃતં શીતમુષ્ણં વા તસ્માદ્ધારોષ્ણમેવ વા| વિભજ્ય કાલે યુઞ્જીત જ્વરિણં હન્યતોઽન્યથા||૨૦||

ક્ષીરોચિતસ્યેત્યાદિના પયસો વિષયનિર્દેશઃ| તત્ ક્ષીરં લઙ્ઘનોત્તપ્તં વપુર્જીવયેત્| યથાગ્નિના પ્લુષ્ટં વનં દિવ્યામ્બુ જીવયેત્| તસ્ય ચ ક્ષીણસ્ય ક્ષીરં જ્વરમાશુ નાશયતિ| તસ્માદ્યથાયોગં ક્ષીરં કાલે વિકલ્પ્ય દોષાદીન્ યુઞ્જીત| અતોઽન્યથા વિપરીતે વિષયે પ્રયુક્તં ક્ષીરં જ્વરિણં હન્તિ||૨૦||

Adhikarana kShIrayogAH (21) · Śloka 21

પયઃ સશુણ્ઠીખર્જૂરમૃદ્વીકાશર્કરાઘૃતમ્| શૃતશીતં મધુયુતં તૃડ્દાહજ્વરનાશનમ્| તદ્વદ્ દ્રાક્ષાબલાયષ્ટીસારિવાકણચન્દનૈઃ| ચતુર્ગુણેનામ્ભસા વા પિપ્પલ્યા વા શૃતં પિબેત્| કાસાચ્છ્વાસાચ્છિરઃ શૂલાત્પાર્શ્વશૂલાચ્ચિરજ્વરાત્| મુચ્યતે જ્વરિતઃ પીત્વા પઞ્ચમૂલીશૃતં પયઃ| શૃતમેરણ્ડમૂલેન વાલબિલ્વેન વા જ્વરાત્| ધારોષ્ણં વા પયઃ પીત્વા વિબદ્ધાનિલવર્ચસઃ| સરક્તપિચ્છાતિસૃતેઃ સતૃટ્શૂલપ્રવાહિકાત્| સિદ્ધં શુણ્ઠીબલાવ્યાઘ્રીગોકણ્ટકગુડૈઃ પયઃ| શોફમૂત્રશકૃદ્વાતવિબન્ધજ્વરકાસજિત્| વૃશ્ચીવબિલ્વવર્ષાભૂસાધિતં જ્વરશોફનુત્| શિંશિપાસારસિદ્ધં ચ ક્ષીરમાશુ જ્વરાપહમ્||૨૧||

સશુણ્ઠ્યાદિકં પયઃશૃતમનુ ચ શીતં મધુયુક્તઞ્ચ તૃડાદિનાશનમ્| શુણ્ઠ્યાદીનાં પરસ્પરસમાનાં નાતિવ્યાપ્તિઃ| દ્રાક્ષાદિભિઃ પયસ્તદ્વચ્છૃતં શીતં મધુયુક્તં તૃડાદિનાશનમિતિ| અથવા વિકલ્પ્ય કેવલેનૈવ ક્ષીરાચ્ચતુર્ગુણેનૈવામ્ભસા સિદ્ધં પિબેત્| અથવા કેવલેનૈવ ક્ષીરાત્ ચતુર્ગુણેનૈવામ્ભસા સિદ્ધં પિબેત્| અથવા પિપ્પલ્યાદિ સિદ્ધમ્| પઞ્ચમૂલશૃતં પયઃ પીત્વા કાસાદિભ્યો મુચ્યતે| એરણ્ડમૂલાદિના શૃતં પયઃ પીત્વા જ્વરાન્ મુચ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| કિમ્ભૂતાદાહ- વિબદ્ધાનિલવર્ચસઃ સરક્તાતિસૃત્યાદેશ્ચ| શુણ્ઠ્યાદિસિદ્ધં પયો જ્વરિણઃ શોફાદિજિત્ વ્યાઘ્રી કણ્ટકારિકા| ત્રિકણ્ટકો ગોક્ષુરકઃ| સુબોધમ્| એકા પુનર્નવા વૃશ્ચીવો દ્વિતીયા વર્ષભૂઃ| સારઃ સ્થિરમાભ્યન્તરં શિંશિપાયા ઇતિ પય ઉક્તમ્||૨૧||

Adhikarana nirUhabastiviShayo guNAshca (22) · Śloka 22

નિરૂહસ્તુ બલં વહ્નિં વિજ્વરત્વં મુદં રુચિમ્| દોષે યુક્તઃ કરોત્યાશુ પક્વે પક્વાશયં ગતે| પિત્તં વા કફપિત્તં વા પક્વાશયગતં હરેત્| સ્રંસનં ત્રીનપિ મલાન્ બસ્તિઃ પક્વાશયાશ્રયાન્||૨૨||

નિરૂહ ઉચ્યતે| પક્વે દોષે પક્વાશયગતે ચ યુક્તો નિરૂહઓ બલાદિકમાશુ કરોતિ| તસ્યૈવ વિરેચનાદ્ગુણાતિશય ઉચ્યતે| સ્રંસનં વિરેચનમ્| તદ્યપિ પરં પક્વાશયગતં પિત્તમેવ હરેત્| કફપિત્તમેવ વા| બસ્તિઃ પુનસ્ત્રીનપિ વાતાદીન્ મલાન્ પક્વાશયાશ્રયાન્ હરેત્||૨૨||

Adhikarana anuvAsanaviShayaH (23) · Śloka 23

પ્રક્ષીણકફપિત્તસ્ય ત્રિકપૃષ્ટકટીગ્રહે| દીપ્તાગ્નેર્બદ્ધશકૃતઃ પ્રયુઞ્જીતાનુવાસનમ્||૨૩||

પ્રક્ષીણ ઇત્યાદિના પ્રસઙ્ગેનાનુવાસસ્ય સ્નેહબસ્તેર્જ્વરે વિષય નિર્દેશઃ ક્રિયતે||૨૩||

Adhikarana bastiyogAH (24) · Śloka 24

નિરૂહસ્તત્રાદૌ પટોલાદિનિરૂહઃ પટોલનિમ્બચ્છદનકટુકાચતુરઙ્ગુલૈઃ| સ્થિરાબલાગોક્ષુરકમદનોશીરબાલકૈઃ| પયસ્યર્ધોદકે ક્વાથં ક્ષીરશેષં વિમિશ્રિતમ્| કલ્કિતૈર્મુસ્તમદનકૃષ્ણામધુકવત્સકૈઃ| બસ્તિં મધુઘૃતાભ્યાઞ્ચ પીડયેજ્વરનાશનમ્||૨૪||

પટોલેત્યાદિના નિરૂહા ઉચ્યન્તે| તત્ર પટોલાદ્યૌષધાનિ સમાનિ| તેભ્યશ્ચાષ્ટગુણં ક્ષીરં ગ્રાહ્યં તાવજ્જલમ્| દ્રવ્યાચ્ચતુર્ગુણસ્ય ક્વથિતશેષસ્ય ગ્રહણે પ્રાપ્તે બાધકવચનં ક્ષીરશેષમિતિ| `કલ્કસર્પિર્મધૂનિ ચ| સર્વત્ર ચાષ્ટમં ભાગં કલ્કમુદ્ભવતિ વા યથા| નાત્યચ્છસાન્દ્રતે 'ત્યાદિપ્રકારેણ| પટોલનિમ્બયોઃ છાદનં પત્રમ્| ચતુરઙ્ગુલઃ આરગ્વધઃ| સ્થિરા સાલપર્ણી| કૃષ્ણા પિપ્પલી||૨૪||

Adhikarana parNinyAdirnirUhaH (25) · Śloka 25

ચતસ્રઃ પર્ણિનીર્યષ્ટીફલોશીરનૃપદ્રુમાન્| ક્વાથયેત્કલ્કયેદ્યષ્ટીશતાહ્વાફલિનીફલમ્| મુસ્તં ચ બસ્તિઃ સગુડક્ષૌદ્રસર્પિર્જ્વરાપહઃ||૨૫||

પર્ણિન્યાદિક્વાથે કલ્કાદિબસ્તિવિધિપ્રદર્શિતમ્| પર્ણિન્યઃ સાલપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી મુદ્ગપર્ણી માષપર્ણી ચ| યષ્ટી મધુયષ્ટી| ફલં મદનફલમ્| નૃપદ્રુમઃ આરગ્વધઃ| શતાહ્વા શતપુષ્પા| ફલિની ગન્ધપ્રિયઙ્ગુઃ||૨૫||

Adhikarana trAyamANAdirnirUhaH (26) · Śloka 26

ત્રાયમાણાઽમૃતાયષ્ટીમદનાંશુમતીદ્વયૈઃ| સબલાચન્દનવૃષૈર્જાઙલૈશ્ચ મૃગદ્વિજૈઃ| ક્વાથે કૃતે ક્ષિપેત્પિષ્ટ્વા ફલયષ્ટીકણાઘનમ્| સ સદ્યો જ્વરહા બસ્તિઃ સાજ્યક્ષૌદ્રોઽલ્પસૈન્ધવઃ||૨૬||

ત્રાયમાણાદ્યૈરૌષધૈઃ સહ જાઙ્ગલાનાં મૃગાનાં પક્ષિણાં ચ યથાલાભં ક્વાથસંસ્કારકરાઃ સ્નેહ્યત્વાપાદનીશ્ચ માત્રાઃ| શેષં પૂર્વવત્| અંશુમતીદ્વયં સાલપર્ણીપૃશ્નિપર્ણ્યૌ| ફલં મદનફલમ્| કણા પિપ્પલી| ઘનો મુસ્તઃ||૨૬||

Adhikarana AmrAdiko nirUho~anuvAsanashca (27) · Śloka 27

આમ્રાદિનાં ત્વચં શઙ્ખં ચન્દનં મધુકોત્પલમ્| સ્વર્ણગૈરિકમઞ્જિષ્ઠામૃણાલાઞ્જનપદ્મકમ્| ક્ષીરેણ કલ્કિનં બસ્તિં શીતં સમધુશર્કરમ્| દાહજ્વરહરં દદ્યાત્સિદ્ધં તૈશ્ચાનુવાસનમ્||૨૭||

આમ્રાદિકં ક્ષીરેણ પિષ્ટં બસ્તિઃ| આમ્રાદિન્યમ્લાનિ ફલાનિ| મધુકં મધુયષ્ટી| અઞ્જનં સૌવીરમ્| તૈરેવામ્રાદિભિસ્સિદ્ધં તૈલમનુવાસનં||૨૭||

Adhikarana jIvantyAdyanuvAsanam (28) · Śloka 28

જીવન્તીં મદનં મેદાં પિપ્પલીં મધુકં વચામ્| ઋદ્ધિં રાસ્નાં બલાં બિલ્વં શતપુષ્પાં શતાવરીમ્| પિષ્ટ્વા ક્ષીરં જલં સર્પિસ્તૈલં ચૈકત્ર સાધિતમ્| જ્વરેઽનુવાસનં કુર્યાત્તથા સ્નેહં યથામલમ્||૨૮||

જીવન્ત્યાદ્યે ક્ષીરજલસર્પિસ્તૈલાનાં સમાનમ્| સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશઃ પિષ્ટાનામ્| તથા સ્નેહં યથામલમિત્યનેનૈતદુચ્યતે| દોષમધિકં જ્વરે જ્ઞાત્વા કદાચિત્સર્પિરધિકમત્ર કુર્યાત્ કદાચિત્તૈલમિતિ||૨૮||

Adhikarana parishiShTabastInAM nirdeshaH (29) · Śloka 29

ચન્દનાગરુકાશ્મર્યપટોલમદનોત્પલૈઃ| પટોલારિષ્ટમદનગુડૂચીમધુકૈરપિ| યે ચ સિદ્ધિષુ વક્ષ્યન્તે બસ્તયો જ્વરનાશનાઃ||૨૯||

ચન્દનદિભિરપિ સાધિતં તૈલં જ્વરેઽનુવાસનં દદ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| પટોલાદિભિરપિ| સિદ્ધિષુ બસ્તિસિદ્ધ્યધ્યાયે ચ જ્વરનાશના બસ્તયો વક્ષ્યન્તે| તાન્યપિ જ્વરે દદ્યાત્||૨૯||

Adhikarana nasyaviShayaH guNAshca (30) · Śloka 30

શિરોરુગ્ગૌરવશ્લેષ્મહરમિન્દ્રિયબોધનમ્| જીર્ણજ્વરે રુચિકરં દદ્યાન્નસ્યં વિરેચનમ્| સ્નૈહિકં શૂન્યશિરસો દાહાર્તે પિત્તનાશનમ્||૩૦||

તથા જીર્ણજ્વરે અવસ્થાવિશેષજ્ઞો ભિષગ્વિરેચનં નામ નસ્યવિધિપ્રદર્શિતં નસ્યં દદ્યાત્| તદ્ધિ જીર્ણજ્વરતઃ શિરોરોગાદિહરમિન્દ્રિયપાટવં રુચિઞ્ચ કરોતિ| યો હિ જીર્ણજ્વરવાન્ શ્લેષ્મણઃ ક્ષીણત્વાત્ શૂન્યશિરાસ્તસ્ય સ્નૈહિકં નામ નસ્યં દદ્યાત્| સ્નૈહિકં બૃંહણમ્| દાહેનાર્તે પિત્તનાશનં શમનં નસ્યમ્||૩૦||

Adhikarana dhUmagaNDUShakavalAH (31) · Śloka 31

ધૂમગણ્ડૂષકવલાન્ યથાદોષં ચ કલ્પયેત્| પ્રતિશ્યાયસ્યવૈરસ્યશિરઃ કણ્ઠામયાપહાન્||૩૧||

તથા જીર્ણજ્વરે કુપિતદોષાપેક્ષયા ધૂમાદીનપિ કલ્પયેત્| તે હિ તસ્ય પ્રતિશ્યાયાદિહરાઃ|| ૩૧||

Adhikarana arucau mukhadhAraNam (32) · Śloka 32

અરુચૌ માતુલુઙ્ગસ્ય કેસરં સાજ્યસૈન્ધવમ્| છાત્રીદ્રાક્ષાસિતાનાં વા કલ્કમાસ્યેન ધારયેત્||૩૨||

જીર્ણજ્વરેઽરુચૌ માતુલુઙ્ગકેસરં ઘૃતસૈન્ધવયુક્તમાસ્યેન ધારયેત્| દ્રાક્ષાદિકલ્કં વા||૩૨||

Adhikarana abhya~ggAlepamajjanadhUpAdika~jca (33) · Śloka 33

યથોપશયસંસ્પર્શાન્ શીતોષ્ણદ્રવ્યકલ્પિતાન્| અભ્યઙ્ગાલેપસેકાદીન્ જ્વરે જીર્ણે ત્વગાશ્રિતે| કુર્યાદઞ્જનધૂપાંશ્ચ તથૈવાગન્તુજેઽપિ તાન્||૩૩||

યશ્ચ જીર્ણો જ્વરસ્ત્વચમાશ્રિત્ય વર્તતે તત્રાભ્યઙ્ગાદીન્ કુર્યાત્| કિમ્ભૂતાનાહ- યથોપશયસંસ્પર્શાન્| ય એવ સંસ્પર્શ ઉપશેતે શીતો વા ઉષ્ણો વા તેન યુક્તાન્ તથા કદાચિચ્છીતદ્રવ્યકલ્પિતાત્ કદાચિદુષ્ણદ્રવ્યકલ્પિતાત્| અઞ્જનધૂપાંશ્ચ ત્વગાશ્રિતે કુર્યાત્|આગન્તુકેઽપિ જ્વરે તથૈવ યથોપશયેત્યાદિના તાનિત્યભ્યઙ્ગાદીન્ યોજયેત્||૩૩||

Adhikarana dAhajvaracikitsA (34) · Śloka 34

તત્રાદૌ સહસ્રધૌતઘૃતાદ્યભ્યઙ્ગઃ દાહે સહસ્રધૌતેન સર્પિષાભ્યઙ્ગમાચરેત્| સૂત્રોક્તૈશ્ચ ગણૈસ્તૈસ્તૈર્મધુરામ્લકષાયકૈઃ| દૂર્વાદિભિર્વા પિત્તઘ્નૈઃ શોધનાદિગણોદિતૈઃ| શીતવીર્યૈર્હિમસ્પર્શૈઃ ક્વાથકલ્કીકૃતૈઃ પચેત્| તૈલં સક્ષીરમભ્યઙ્ગાત્ સદ્યો દાહજ્વરાપહમ્||૩૪||

દાહ ઇત્યાદિના દાહજ્વરચિકિત્સા| સહસ્રધૌતં સર્પિર્યત્તાપિતં તાપિતં શીતોદકેન શતશઃ સ્ત્યાનીક્રિયતે| સૂત્રસ્થાનોક્તૈર્વા તૈસ્તૈર્મધુરાદિગણૈરિત્યેવમાદૌ ક્વાથકલ્કીકૃતૈસ્તૈલં પચેદિતિ સમ્બધ્યતે| ઘૃતમધ્વિત્યાદિ મધુરો ગણઃ| દાડિમામલકેત્યાદિકોઽમ્લઃ| હરીતક્યાદિ કષાયઃ| શોધનાદિગણાધ્યાયઃ તત્રોક્તાનિ દૂર્વાનન્તેત્યાદીનિ પિત્તઘ્નાનિ યેષામેવ ક્વાથપરિભાષયા ક્વાથસ્તેષામેવ કલ્કપરિભાષયા કલ્કઃ| ક્ષીરં તૈલસમમ્||૩૪||

Adhikarana candanAditailam (35) · Śloka 35

ચન્દનં મધુકં કાલા દ્રાક્ષા મધુરસા નિશા| તત્સિદ્ધં પૂર્વવત્તૈલં દાહજ્વરહરં પરમ્||૩૫||

ચન્દનાદિકે પૂર્વવત્ તૈલમિત્યનેન ન સક્ષીરમિતિ સ્મર્યતે| કાલા નીલિની| મધુરસા મૂર્વા||૩૫||

Adhikarana tailadravyairevAlepAdikam (36) · Śloka 36

શિરોગાત્રં ચ તૈરેવ નાતિપિષ્ટૈઃ પ્રકલ્પયેત્| તત્ક્વાથેન પરીષેકમવગાહં ચ યોજયેત્| તથારનાલસલિલક્ષીરશુક્તઘૃતાદિભિઃ||૩૬||

યાન્યેવ દ્રવ્યાણિ તૈલસાધનાયોક્તાનિ તૈરેવ નાતિશ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈઃ દાહે શિરો ગાત્રઞ્ચ પ્રકલ્પયેત્| તેષામેવ ક્વાથેન પરીષેકમવગાહં ચ યોજયેત્| તથૈવારનાલાદિભિઃ પરીષેકમવગાહં ચ||૩૬||

Adhikarana kapitthAdilepAH (37) · Śloka 37

કપિત્થમાતુલુઙ્ગામ્લવિદારીલોધ્રદાડિમૈઃ| બદરીપલ્લવોત્થેન ફલેનારિષ્ટકસ્યવા| કર્પૂરપદ્મકોશીરકાલીયામ્બુકુચન્દનૈઃ| તુઙ્ગપ્રિયઙ્ગુશૈવાલકમલોત્પલકર્દમૈઃ| વેત્રાગ્રલોધ્રપુણ્ડ્રાહ્વમારનાલેન કલ્કિતૈઃ| લેપા વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈર્વા દાહઘ્ના વર્ણકારિણાઃ||૩૭||

કપિત્થાદિભિર્યથાદોષાદિ યથાલાભઞ્ચ વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈર્વા લેપા દાહઘ્નત્વાદિયુક્તાઃ| સમસ્તેષુ લેપા ઇતિ બહુવચનં પુનઃ પુનઃ ક્રિયાપેક્ષયા| અમ્લોઽમ્લવેતસઃ| બદરીપત્રાણામમ્લાનાં ચ મુસલક્ષુણ્ણાનાં ફેન ઉદ્ગચ્છતિ| અરિષ્ટકો નિમ્બઃ| કાલીયકં ચન્દનમ્| કુચન્દનં રક્તચન્દનમ્| અમ્બુ વાલકમ્| તુઙ્ગઃ પુન્નાગઃ| પદ્મકેસરં વા| આરનાલેન કલ્કિતાનિ નાતિશ્લક્ષ્ણપિષ્ટાનિ||૩૭||

Adhikarana dhAtryAdilepAH (38) · Śloka 38

ધાત્રીત્વક્પત્રનલદશઙ્ખવ્યાઘ્રનખોત્પલૈઃ| ચન્દનાઞ્જનમુસ્તૈશ્ચ સવૃક્ષામ્લામ્લવેતસૈઃ| સજીવકૈઃ સમધુકૈઃ સપલાશૈઃ સદાડિમૈઃ| બીજપૂરરસક્ષૌદ્રશુક્તયુક્તૈઃ પ્રલેપિતૈઃ| શિરસ્યઙ્ગે ચ તૃટ્છર્દિદાહમોહશિરોરુજઃ| નશ્યન્તિ ગણ્ડાઃ પિટકાઃ પ્રલાપશ્ચ જ્વરાર્દિતઃ| ગૌરામલકકલ્કશ્ચ સામ્લઃ સાજ્યશ્ચ તદ્ગુણઃ||૩૮||

ધાત્ર્યાદિભિર્વૃક્ષામ્લાદિભિશ્ચ બીજપૂરરસાદિયુક્તૈઃ| શિરસ્યઙ્ગે ચ પ્રલેપિતૈસ્તૃડાદયો નશ્યન્તિ| નલદં માંસી| વૃક્ષામ્લસ્તિન્તિણી| ગૌરાણામામલકાનાં કલ્કોઽમ્લેન કાઞ્જિકશુક્તાદિના યુક્તઃ સઘૃતશ્ચ તદ્ગુણસ્તૃડાદિનાશનઃ||૩૮||

Adhikarana vamanAdiprayogaH (39) · Śloka 39

મધૂકમધુકોદીચ્યનીલોત્પલમધૂલિકાઃ| જયન્તિ મધુસર્પિર્ભ્યાં લીઢા દાહજ્વરભ્રમાન્| કાસાસૃક્પિત્તવીસર્પશ્વાસહિધ્માવમીરપિ| વામ્યં ચ વામયેદાશુ શિતેન મધુવારિણા| યો વર્ણિતઃ પિત્તહરો દોષોપક્રમણે ક્રમઃ| તઞ્ચ શીલયતઃ શીઘ્રં સદાહો નશ્યતિ જ્વરઃ||૩૯||

મધૂકાદયઃ સર્પિર્મધુભ્યાં લીઢા દાહજ્વરાદીન્ જયન્તિ| ઉદીચ્યં વાલકમ્| મધૂકં મધુપુષ્પકમ્| મધુકં મધુયષ્ટિ| તસ્મિંશ્ચ જ્વરે સદાહેઽવશ્યમધિકં શ્લેષ્મલમાશુ શીતેન મધુવારિણા વામયેત્| સુબોધમ્||૩૯||

Adhikarana vallakImadhuragItAdikam (40) · Śloka 40

વલ્લકીમધુરં ગીતં ચન્દ્રિકા હર્મ્યમસ્તકમ્| હરન્તિ દાહં હારાશ્ચ હરિચન્દનશીતલાઃ| દાહં મન્દાનિલોદ્ધૂતાઃ કુલ્યાઃ સલિલમાલિનઃ| ચલત્પ્રવાલાઙ્ગુલિભિસ્તર્જયન્તિ મહાદ્રુમાઃ| વાચઃ શિશૂનામવ્યક્તા યોષિતો મદનાતુરાઃ| દાહં નિર્ભર્ત્સયન્ત્યાશુ સજ્જનાનાં ચ સૂનૃતાઃ||૪૦||

વલ્લકી વીણા| મહાદ્રુમાશ્ચલત્પ્રવાલાઙ્ગુલિભિર્દાહં તર્જયન્તિ| કિમ્ભૂતાઃ કુલ્યાસલિલમાલિનઃ તથા મન્દાનિલોદ્ધૂતાઃ યાન્યેવ ચલત્પ્રવાલાનિ તાન્યેવ તર્જનાઙ્ગુલ્યઃ| શિશૂનામવ્યક્તા વાચો દાહમાશુ નિર્ભર્ત્સયન્તિ| યોષિતશ્ચ મદનાતુરાઃ કામાલસા વાચઃ| સજ્જનાનાઞ્ચ સૂનૃતા વાચઃ| સૂનૃતાઃ પ્રિયસત્યરૂપાઃ||૪૦||

Adhikarana priyastrIsa~ggamaH (41) · Śloka 41

રુચિભેદાનુરોધેન નાનાશક્તિસમન્વિતઃ| દાહશીતજ્વરહરઃ કાન્તાકાન્તાઙ્ગસઙ્ગમઃ| દાહશીતવ્યુપશમે તાસ્તતોઽપનયેત્ પુનઃ||૪૧||

તથા કાન્તાનાં પ્રિયાણાં યાનિ કાન્તાનિ ચારુણ્યઙ્ગાનિ તેષાં સઙ્ગમો દાહજ્વરશીતજ્વરહરશ્ચ| કથમેકો વિરુદ્ધકારી ભવતીત્યાહ- રુચીત્યાદિ| રુચ્યનુરોધેન નાનાવિધશક્તિભિરાલેપનાલઙ્કારાદિભિઃ સમન્વિતઃ| તથા ચ કેચિત્ સ્થૂલામેવ કામયન્તે| અન્યે તન્વીમ્| તથા કુઙ્કુમાગર્વનુલેપનાચ્છીતહરાઃ| તાશ્ચ દાહે શીતે વા પ્રયુક્તાઃ કાન્તા દાહશીતવ્યુપરમે પુનપનેયાઃ ન તુ તાભિઃ સઙ્ગતં ચિરં કુર્યાત્||૪૧||

Adhikarana shItajvaracikitsA tatrAdau UShNavIryauShadhaiH siddhatailaprayogaH (42) · Śloka 42

વીર્યોષ્ણૈરુષ્ણસંસ્પર્શૈસ્તગરાગરુકુઙ્કુમૈઃ| કુષ્ઠસ્થૌણેયશૈલેયસરલામરદારુભિઃ| નખરાસ્નાપુરવચાચણ્ડૈલાદ્વયચોરકૈઃ| પૃથ્વીકાશિગ્રુસુરસહિંસ્રાધ્યામકસર્ષપૈઃ| દશમૂલામૃતૈરણ્ડદ્વયપત્તૂરરોહિષૈઃ| તમાલપત્રપૂતીકસલ્લકીધાન્યદીપકૈઃ| મિસિમાષકુલત્થાગ્નિપ્રકીર્યાનાકુલીદ્વયૈઃ| અન્યૈશ્ચ તદ્વિધૈર્દ્રવ્યૈઃ શીતે તૈલં જ્વરે પચેત્| ક્વથિતૈઃ કલ્કિતૈર્યુક્તૈઃ સુરસૌવીરકાદિભિઃ| તેનાભ્યજ્યાત્સુખોષ્ણેન તૈઃ સુપિષ્ટૈશ્ચ લેપયેત્| કવોષ્ણૈસ્તૈઃ પરિષેકમવગાહં ચ યોજયેત્||૪૨||

વીર્યોષ્ણૈરિત્યાદિના શીતજ્વરચિકિત્સા| તગરાદિભિરન્યૈશ્ચ વીર્યે સ્પર્શે ચોષ્ણૈઃ ક્વથિતૈસ્તૈરેવ ચ કલ્કિતૈઃ સૌવીરકસુરાદિયુક્તૈઃ શીતે જ્વરે તૈલં પચેત્| તેન તૈલેનાભ્યજ્યાત્| પૃથક્ સ્નેહસમં કુર્યાત્ પઞ્ચપ્રભૃતિ તુ દ્રવમ્| સુરાદિકં ચામ્લં યથાલાભં પ્રયુઞ્જીત| ન દ્વ્યાદિકં દ્રવં મિશ્રીભૂતં સ્નેહસમમ્| તૈરિતિ તગરાદિભિઃ| સ્થૌણેયમ્| ચારટી શુકબર્હાખ્યં સ્થૌણેયં તૈલપીતકમ્| પુરો ગુગ્ગુલુઃ| પૃથ્વીકા હિઙ્ગુપત્રિકા| હિંસ્રા માંસી| પત્તુરો મત્સ્યાક્ષકો જલશાકઃ| રોહિષો ભૂતિકમ્| સલ્લકી સુરભિઃ| મોચા મહેરુણ્યશ્ચમૂત્રિકા| દીપ્યકોઽજમોદઃ| મિસિઃ શતપુષ્પા| પ્રકીર્યઃ પૂતિકરઞ્જઃ| નાકુલી સર્પસુગન્ધા||૪૨||

Adhikarana pariShekapradehAH (43) · Śloka 43

કેવલૈરપિ તદ્વચ્ચ શુક્તગોમૂત્રમસ્તુભિઃ| કુઙ્કુમાગરુકસ્તૂરીનખૈલાસુરદારુભિઃ| શૈલેયચણ્ડાત્વઙ્મુસ્તરાસ્નાકપિવચામયૈઃ| પૃથક્પ્રદેહાઃ સર્વૈર્વા શીતઘ્ના દૃઢકલ્કિતાઃ| યવચૂર્ણં ઘૃતાભ્યક્તં પચેત્ ક્ષીરે ચતુર્ગુણે| દર્વીપ્રલેપનં લેપં જ્વરાર્ત્તસ્ય પ્રયોજયેત્||૪૩||

શુક્તાદિભિઃ કેવલૈર્દ્રવ્યસહિતૈરપિ તદ્વત્પરિષેકમવગાહં ચ યોજયેદિત્યર્થઃ| કુઙ્કુમાદિભિઃ પૃથક્સર્વૈર્વા પ્રદેહાઃ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાઃ શીતજ્વરહરાઃ| સુબોધમ્||૪૩||

Adhikarana pAnAdiShvAragvadhAdivargaprayogaH (44) · Śloka 44

આરગ્વધાદિવર્ગં ચ પાનાભ્યઞ્જનલેપને||૪૪||

આરગ્વધેન્દ્રયવપાટલીત્યાદિવર્ગં પાનાદ્યન્યતમયા કલ્પનયા યોજયેત્| અભ્યઞ્જનં તેન પક્વં તૈલમ્| લેપને સ એવ જલપિષ્ટઃ||૪૪||

Adhikarana atideshena dhUpaprayoganirdeshaH (45) · Śloka 45

ધૂપાનગરુજાન્યે ચ વક્ષ્યન્તે વિષમજ્વરે||૪૫||

અગરુજો ધૂપઃ શીતજ્વરે હિતઃ| યે ચ ધૂપા વિષમજ્વરે વક્ષ્યન્તે પલઙ્કષેત્યાદિના તાન્યપિ શીતે યોજયેત્||૪૫||

Adhikarana vividhAH shItApadodanaprakArAH (46) · Śloka 46

અગ્ન્યગ્નિકૃતાન્ સ્વેદાન્ સ્વેદિ ભેષજભોજનમ્| સંસર્ગબલયોગે ચ વાતશ્લેષ્મનિબર્હણમ્| ગર્ભભૂવેશ્મશયનં કુથકમ્બલરલ્લકાન્| નિર્ધૂમદીપ્તૈરઙ્ગારૈર્હસન્તીશ્ચ હસન્તિકાઃ| મદ્યં સન્ત્યૂષણં તક્રં કુલત્થવ્રીહિકોદ્રવાન્| સુશીલયેદ્વેપથુમાન્ યચ્ચાન્યદપિ પિત્તલમ્| અજાજ્યાઃ સગુડં કલ્કં સગુડં વામૃતારસમ્| રસં વાર્તાકફલજં પિબેદ્વા મધુસંયુતમ્| મધુકાગરુકૌન્તીનાં કલ્કો વ્યાઘ્રનખસ્ય ચ| મદ્યેન પીતઃ સક્ષૌદ્રસ્તીવ્રશીતજ્વરાપહઃ| દયિતાઃ સ્તનશાલિન્યઃ પીના વિભ્રમભૂષણાઃ| યૌવનાસવમત્તાશ્ચ તમાલિઙ્ગેયુરઙ્ગનાઃ| વીતશીતં ચ વિજ્ઞાય તાસ્તતોઽપનયેત્પુનઃ||૪૬||

અનગ્નિકૃતાઃ સ્વેદાઃ નિવાતસદનગુરુપ્રાવરણમુહુર્મદ્યપાનક્ષુદ્વ્યાયામવતનિયુદ્ધાધ્વભારહરણામર્ષભયૈરિતિ| હસન્તીવ દીપ્તવાતહસન્તી| હસન્તિકા અઙ્ગારશકટી| ત્ર્યૂષણં મરિચં પિપ્પલી શુણ્ઠી ચ| વેપથુઃ શીતેન પ્રકમ્પઃ| મધુકાદીનાં ચતુર્ણાં કલ્કો મદ્યેન| સુબોધમ્||૪૬||

Adhikarana AnAhe kriyAnirdeshaH (47) · Śloka 47

આનાહે કાલવિત્કુર્યાત્ ક્રિયામલસકોદિતામ્| પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલયવાનીચિત્રસાધિતામ્| યવાગૂં પાયયેચ્ચૈનમનિલસ્યાનુલોમનીમ્||૪૭||

આનાહે માત્રાશિતીયેઽલસકોક્તાં ક્રિયાં કુર્યાત્| કાલવિત્ ભિષગ્વ્યાધેસ્તદ્યોગ્યં કાલં જ્ઞાત્વેત્યર્થઃ| એવં ચાનાહિનં પિપ્પલ્યાદિ સિદ્ધાં યવાગૂં પાયયેત્||૪૭||

Adhikarana trapuShabhakShaNaprayogaH (48) · Śloka 48

સોપદ્રવોઽપિ ચેદેવં જ્વરઃ શીતો ન શામ્યતિ| અત્યુદીર્ણેઽનિલકફે સ્વસ્થાને પિત્તધામ્નિ વા| તક્રાનુપાનં ત્રપુસં ભક્ષયિત્વાઽનલં ભજેત્| આસ્વેદસંભવાત્તિષ્ટેત્ પ્રાવૃતસ્તદ્વદાતપે| તતો વિમૃદિતસ્નાતો યુક્તાશી સ્યાદ્ગતે જ્વરે| શમં તૌ પિત્તવૃદ્ધ્યૈવં પ્રપદ્યેતે સ્વધામ ચ| નિવર્તતે તતઃ શીઘ્રં વાતશ્લેષ્મોદ્ભવો જ્વરઃ|૪૮|

એવમનન્તરોક્તયા ક્રિયયા શીતજ્વરો ન શામ્યતિ| સોપદ્રવો યદિ વર્તતે તતોઽસ્મિન્નાતુરસ્રપુસમામં ભક્ષયિત્વાનલં ભજેત્| ન ત્વેવં સર્વત્ર અપિ ત્વનિલકફે અત્યુદીર્ણે સ્વસ્થાનસ્થે પિત્તસ્થાનસ્થે વા| કિયન્તં કાલમ્ ભજેદિત્યાહ-આસ્વેદસંભવાત્તથા તદ્વત્તક્રાનુપાનં ત્રપુસં ભક્ષયિત્વા પ્રાવૃતઃ સન્નાસ્વેદસંભવાદાતપે તિષ્ઠેત્| તતઃ સ્વેદે સમ્ભૂતે મૃદિતઃ સ્નાતશ્ચ મધ્યભોજી ભવેત્| ગતે જ્વર ઇત્યનેનૈતત્ પ્રદર્શતે| સજ્વરો ભક્ષિતત્રપુસશ્ચ ત્દહરન્નં ન ભુઞ્જીતેતિ| એવં ચ ભવતીત્યાદિ| શમમિત્યાદિ વાતકફાવેવં પિત્તવૃદ્ધ્યા શમં સ્વધામ ચ પ્રપદ્યેતે| તતશ્ચ તયોઃ શમં સ્વસ્થાનઞ્ચ યાતયોઃ વાતશ્લેષ્મોદ્ભવઃ શીતજ્વરઃ શીઘ્રં નિવર્તતે||૪૮||

Adhikarana trapuShabhakShaNaprayogaH (48) · Śloka 48

સોપદ્રવોઽપિ ચેદેવં જ્વરઃ શીતો ન શામ્યતિ| અત્યુદીર્ણેઽનિલકફે સ્વસ્થાને પિત્તધામ્નિ વા| તક્રાનુપાનં ત્રપુસં ભક્ષયિત્વાઽનલં ભજેત્| આસ્વેદસંભવાત્તિષ્ટેત્ પ્રાવૃતસ્તદ્વદાતપે| તતો વિમૃદિતસ્નાતો યુક્તાશી સ્યાદ્ગતે જ્વરે| શમં તૌ પિત્તવૃદ્ધ્યૈવં પ્રપદ્યેતે સ્વધામ ચ| નિવર્તતે તતઃ શીઘ્રં વાતશ્લેષ્મોદ્ભવો જ્વરઃ||૪૮||

એવમનન્તરોક્તયા ક્રિયયા શીતજ્વરો ન શામ્યતિ| સોપદ્રવો યદિ વર્તતે તતોઽસ્મિન્નાતુરસ્રપુસમામં ભક્ષયિત્વાનલં ભજેત્| ન ત્વેવં સર્વત્ર અપિ ત્વનિલકફે અત્યુદીર્ણે સ્વસ્થાનસ્થે પિત્તસ્થાનસ્થે વા| કિયન્તં કાલમ્ ભજેદિત્યાહ-આસ્વેદસંભવાત્તથા તદ્વત્તક્રાનુપાનં ત્રપુસં ભક્ષયિત્વા પ્રાવૃતઃ સન્નાસ્વેદસંભવાદાતપે તિષ્ઠેત્| તતઃ સ્વેદે સમ્ભૂતે મૃદિતઃ સ્નાતશ્ચ મધ્યભોજી ભવેત્| ગતે જ્વર ઇત્યનેનૈતત્ પ્રદર્શતે| સજ્વરો ભક્ષિતત્રપુસશ્ચ ત્દહરન્નં ન ભુઞ્જીતેતિ| એવં ચ ભવતીત્યાદિ| શમમિત્યાદિ વાતકફાવેવં પિત્તવૃદ્ધ્યા શમં સ્વધામ ચ પ્રપદ્યેતે| તતશ્ચ તયોઃ શમં સ્વસ્થાનઞ્ચ યાતયોઃ વાતશ્લેષ્મોદ્ભવઃ શીતજ્વરઃ શીઘ્રં નિવર્તતે||૪૮||

Adhikarana svarjikAditailam (49) · Śloka 49

સ્વર્જિકાકુષ્ટમઞ્જિષ્ઠાલાક્ષામૂર્વાનિશૌષધૈઃ| સતક્રં સાધિતં તૈલમભ્યઙ્ગાદ્દાહશીતજિત્||૪૯||

સ્વર્જિકાદિભિઃ સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશૈસ્તક્રેણૈવ સ્નેહસમેન સાધિતં તૈલમભ્યઙ્ગાદ્દાહજ્વરે દાહજિત્| શીતજ્વરે શીતજિત્| સુબોધમ્||૪૯||

Adhikarana doShAnusAramupakramanirdeshaH (50) · Śloka 50

વમનૈશ્ચ વિરેકૈશ્ચ બસ્તિભિશ્ચ યથાક્રમમ્| જ્વરાનુપાચરેદ્ધીમાન્ કફપિત્તાનિલોદ્ભવાન્||૫૦||

વમનૈઃ કફોદ્ભવે બસ્તિભિર્વાતોદ્ભવ ઇતિ ક્રમઃ| પરતશ્ચ સર્વાવસ્થાસ્વપ્રતિષિદ્ધાસુ વિજ્ઞેયઃ||૫૦||

Adhikarana saMsargasannipAtayorupakramanirdhAraNam (51) · Śloka 51

સંસૃષ્ટૈઃ સન્નિપતિતૈરેકાનેકોલ્બણૈઃ સમૈઃ| જ્વરાન્ દોષક્રમાપેક્ષા યથોક્તૈરૌષધૈર્જયેત્||૫૧||

સંસૃષ્ટૈર્દ્વિસઙ્ખ્યૈર્મિશ્રીભૂતૈસ્તથા સન્નિપતિતૈસ્તુલ્યૈર્મિશ્રીભૂતૈરુભયોરપ્યેકોલ્બણૈર્વા યો જ્વરસ્તાન્ જ્વરાન્ યથોક્તૈરેવ યથાદોષમૌષધૈર્જયેત્||૫૧||

Adhikarana sannipAtajvare cikitsAsUtrAntaram (52) · Śloka 52

વર્ધનેનૈકદોષસ્ય ક્ષપણેનોચ્છ્રિતસ્ય વા| કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા વા સન્નિપાતજ્વરં જયેત્||૫૨||

વિષમદોષં સમદોષઞ્ચ સન્નિપાતમધિકૃત્યાહ- વર્ધનેનેત્યાદિ| વિષમદોષમેકસ્ય દોષસ્ય વર્ધનેન જયેત્| અથવા એકસ્યોચ્છ્રિતસ્ય ક્ષપણેન જયેત્| અથવા યત્ર દ્વાવુચ્છ્રિતૌ તત્રૈકો હીનઃ| યત્ર દૌ હીનૌ તત્રૈક ઉચ્છ્રિત ઇતિ| સમદોષં તુ કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા જયેત્| પ્રથમમેવ કફવિપરીતમૌષધં યુઞ્જ્યાત્| તતઃ પિત્તવિપરીતં તતો વાતવિપરીતમિતિ||૫૨||

Adhikarana sannipAtopadravasya nidrAkhyasya dAruNatvaM tasya nivAraNa~jca (53) · Śloka 53

નિદ્રાનિવારણોપાયઃ સંન્યાસાભિહિતો હિતઃ| સન્નિપાતે વિશેષેણ દારુણોઽયમુપદ્રવઃ||૫૩||

સર્વસ્મિન્ જ્વરે નિદ્રાયા નિવારણોપાયઃ સંન્યાસે યોઽભિહિતસ્તીક્ષ્ણનસ્યાદિકઃ સહિતઃ| સન્નિપાતે તુ સ વિશેષેણ હિતઃ| યોઽયં નિદ્રાખ્ય ઉપદ્રવો દારુણઃ સન્નિપાતે||૫૩|

Adhikarana karNamUlashophacikitsA (54) · Śloka 54

સન્નિપાતજ્વરસ્યાન્તે કર્ણમૂલે સુદારુણઃ| શોફઃ સઞ્જાયતે તેન કશ્ચિદેવ વિમુચ્યતે| રક્તાવસેચનૈઃ શીઘ્રં સર્પિષ્પાનૈશ્ચ તઞ્જયેત્| પ્રદેહૈઃ કફપિત્તઘ્નૈર્નાવનૈઃ કવલગ્રહૈઃ||૫૪||

સન્નિપાતજ્વરસ્યાન્તે સન્નિપાતજ્વરેણ ક્ષપિતે શરીરે પુરુષસ્ય કર્ણમૂલે સુદારુણઃ શોફઃ સમ્પ્રાપ્તિવિશેષવશાજ્જાયતે| તેન શોફેન કશ્ચિદેવ વિમુચ્યતે, પ્રાયો મારયતીત્યર્થઃ| તસ્માત્તં શોફં કવલગ્રહાન્તૈઃ શીઘ્રં જયેત્||૫૪||

Adhikarana shAkhAnusArijvare raktamokShaNam (55) · Śloka 55

શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યૈર્જ્વરો યસ્ય ન શામ્યતિ| શાખાનુસારી તસ્યાશુ મુઞ્ચેદ્વાહ્વોઃ ક્રમાત્સિરામ્||૫૫||

યસ્ય પુંસઃ શાખાનુસારી ધાત્વાશ્રિતો જ્વરો રક્તાવસેચનાચ્છેષેણ શીતોષ્ણાદિકોપક્રમેણ ન શામ્યતિ તસ્ય વાહ્વોઃ ક્રમાત્ સિરાં મુઞ્ચેત્| ન તુ દ્વયોર્યુગપત્||૫૫||

Adhikarana satatakAdiShvapi pUrvoktavidheranuShTheyatA tatra kramashca (56) · Śloka 56

અયમેવ વિધિઃ કાર્યો વિષમેઽપિ યથાયથમ્| જ્વરે વિભજ્ય વાતાદીન્યશ્ચાનન્તરમુચ્યતે||૫૬||

તથા ય એવ વિધિઃ પૂર્વમુક્તઃ સ એવ વિષમે સતતકાદિકે વાતાદિદોષવિશેષે કોપવશેન યથાત્મીયઃ કાર્યઃ| યશ્ચ વિધિરનન્તરમુચ્યતે સોઽપિ કાર્યઃ||૫૬||

Adhikarana kvAthAH (2) · Śloka 2

પટોલકટુકામુસ્તાપ્રાણદામધુકૈઃ કૃતાઃ| ત્રિચતુષ્પઞ્ચશઃ ક્વાથા વિષમજ્વરનાશનાઃ||૨||

Adhikarana triphalAdiprayogaH (57) · Śloka 57

યોજયેત્ત્રિફલાં પત્થ્યાં ગુડૂચીં પિપ્પલીં પૃથક્| તૈસ્તૈર્વિધાનૈઃ સગુડં ભલ્લાતકમથાપિ વા||૫૭||

સુબોધમ્| તથા ત્રિફલાદીર્નાનાવિધૈર્વિધાનૈઃ પૃથગ્યોજયેત્| કદાચિદ્દોષાદ્યપેક્ષયા વિષમજ્વરે ત્રિફલાઃ| કદાચિદ્ધરીતકી| કદાચિદ્ગુડૂચીતિ પૃથક્શ્બ્દાર્થઃ|સુબોધમ્||૫૭||

Adhikarana jvarAgamanadivasopakramaH (58) · Śloka 58

લઙ્ઘનં બૃંહણં વાપિ જ્વરાગમનવાસરે| પ્રાતઃ સતૈલં લશુનં પ્રાગ્ભક્તં વા તથા ઘૃતમ્| જીર્ણં તદ્વદ્દધિપયસ્તક્રં સર્પિશ્ચ ષટ્ફલમ્| કલ્યાણકં પઞ્ચગવ્યં તિક્તાખ્યં વૃષસાધિતમ્||૫૮||

વિષમે સતતકાદિચતુષ્ટયે યસ્મિન્ દિને જ્વરે આગચ્છતિ તસ્મિંલ્લઙ્ઘનં વોપક્રમં બૃંહણં વા કુર્વીત દોષાદ્યપેક્ષયા| સુબોધમ્| ઘૃતં જીર્ણમિતિ સમ્બધ્યતે| તથેતિ સતૈલમ્| તદ્વિદિતિ પ્રાગ્ભક્તં દધ્યાદિકમ્| ષટ્પલાદિકં સર્પિશ્ચ| ષટ્પલં પઞ્ચકોલયવક્ષારૈઃ રાજયક્ષ્મણ્યુક્તમ્| કલ્યાણમુન્માદે| પઞ્ચગવ્યમપસ્મારે| તિક્તકં કુષ્ઠે| વૃષઘૃતં રક્તપિત્તે||૫૮||

Adhikarana pa~jcamAhiShAdighRutAni (59) · Śloka 59

પઞ્ચગવ્યસ્ય મહતો વિધિના પઞ્ચમાહિષમ્| પઞ્ચાજં ચતુરોષ્ટ્રઞ્ચ સિદ્ધં સિદ્ધં ઘૄતં ....||૫૯||

તથા મહતઃ પઞ્ચગવ્યસ્ય વિધાનેનાપસ્મારોક્તેન દ્વિપઞ્ચમૂલાદિક્વાથેન ભાર્ઙ્ગ્યાદિકલ્કેન ચ પઞ્ચમાહિષમપિ સિદ્ધઃ| પઞ્ચમાહિષાણિ વિડ્રસમૂત્રાદીનિ| તદ્વદેવ પઞ્ચાજમ્| તથા ચતુરોષ્ટ્રં વિડ્રસહીનમ્| સિદ્ધં પક્વમ્| સિદ્ધં નામ ફલસાધનાય||૫૯||

Adhikarana kaTurohiNyAdighRutam (60) · Śloka 60

........................................તથા| કટુરોહિણિમઞ્જિષ્ઠાવૃષગ્રન્થિકચિત્રકૈઃ| પાઠાસ્વગુપ્તાદ્વિનિશૈઃ પઞ્ચગવ્યસ્ય પઞ્ચસુ| પ્રસ્થેષુ સંયુતૈઃ સેવ્યં વિષમજ્વરજિત્ પરમ્| વાક્સ્વરસ્મૃતિમેધાગ્નિબલારોગ્યવૃષત્વકૃત્||૬૦||

તથા કટુરોહિકાદિભિઃ સુસંક્તૈઃ પઞ્ચગવ્યપ્રસ્થેષુ સિદ્ધં ઘૄતં સિદ્ધમ્| ગોમયસ્વરસક્ષીરદધિમૂત્રઘૃતાનિ ચ પઞ્ચગવ્યાનિ| કલ્કસ્ય સ્નેહાચ્ચતુર્થેનાંશઃ| ગ્રન્થિકં પિપ્પલીમૂલમ્||૬૦||

Adhikarana kolAdighRUtam (61) · Śloka 61

કોલાગ્નિમન્થત્રિફલાક્વાથે દધ્ના ઘૄતં પચેત્| તિલ્વકાવાપમેતચ્ચ વિષમજ્વરનાશનમ્||૬૧||

કોલાદિક્વાથે દધ્ના સ્નેહસમેન પટ્ટિકાલોધ્રચૂર્ણસ્ય સ્નેહાત્ ચતુર્થાંશેન ઘૄતં પચેત્||૬૧||

Adhikarana khajAhataM kShIraghRUtAdikam (62) · Śloka 62

શૃતક્ષીરઘૄતક્ષૌદ્રસિતાકૃષ્ણાઃ ખજાહતાઃ| વિષમજ્વરહૃદ્રોગક્ષતકાસક્ષયાપહાઃ||૬૨||

શૃતં ક્ષીરં ઘૄતં ક્ષૌદ્રં સમં ગૃહીત્વા શર્કરાપિપ્પલીચૂર્ણં ગાઢ્ત્વપરિહારેણ સમ્મિશ્ર્ય તે ખજાહતાઃ સન્તો વિષમજ્વરનાશનાઃ||૬૨||

Adhikarana surAdikaM pItvA vAmayet (63) · Śloka 63

સુરો તીક્ષ્ણં ચ યન્મદ્યં શિખિતિત્તિરિદક્ષજમ્| માંસં મેધ્યોષ્ણવીર્યં ચ સહાન્નેન પ્રકામતઃ| સેવિત્વા તદહઃ સ્વપ્યાદથવા પુનરુલ્લિખેત્| સર્પિષો મહતીં માત્રાં પીત્વા વા છર્દયેત્ પુનઃ||૬૩||

તથા સુરાદિકં સેવિત્વા તદહઃ સ્વપ્યાદથવા તત્સેવિત્વા વમેત્| ઘૃતસ્ય વા મહતીં માત્રામહોરાત્રજરણલક્ષણાં પીત્વા છર્દયેત્||૬૩||

Adhikarana nIlinyAdipAnam (64) · Śloka 64

નીલિનીમજગન્ધાઞ્ચ ત્રિવૃતાં કટુરોહિણીમ્| પિબેજ્જ્વરસ્યાગમને સ્નેહસ્વેદોપપાદિતઃ||૬૪||

જ્વરાગમનદિવસે તુ વિષમજ્વરેષુ નીલિન્યાદીન્ જલેન પિબેત્| કિમ્ભૂત આહ- સ્નેહસ્વેદાભ્યાં સંસ્કૃતઃ||૬૪||

Adhikarana yApanAH bastayaH (65) · Śloka 65

આસ્થાપનં વા તદહર્દદ્યાત્સ્વિન્નસ્ય યાપનમ્| પયસા પૃષદંશસ્ય શકૃદ્વા તદહઃ પિબેત્| મસ્તુના વા વૃષશકૃત્ સુરયા વાથ સૈન્ધવમ્||૬૫||

અથવા તદહર્જ્વરાગમનદિવસે સ્વિન્નસ્ય સતો યાપનાખ્યમાસ્થાપનં દદ્યાત્| યાપનઃ કલ્પસિદ્ધિષુ વક્ષ્યન્તે| સુબોધમ્| પૃષદંશો માર્જારઃ| વૃષઃ વૃષપુઙ્ગવઃ| તસ્ય વિણ્મસ્ત્વંશેન ચ સંયુક્તમ્| સૈન્ધવં સુરયૈવ||૬૫||

Adhikarana a~jjanaM nasya~jca (66) · Śloka 66

મનોહ્વાસૈન્ધવં કૃષ્ણાતૈલેન નયનાઞ્જનમ્| યોજ્યા હિઙ્ગુસમા વ્યાઘ્રીવસ નસ્યે સસૈન્ધવા| પુરાણસર્પિઃ સિંહસ્ય વસા તદ્વત્ સસૈન્ધવા||૬૬||

વ્યાઘ્રીવસા હિઙ્ગુસમા સૈન્ધવેન ચ સ્તોકેન યુક્તા નસ્યમ્| પુરાણસર્પિઃ કેવલમ્||૬૬||

Adhikarana aparAjito dhUpaH (67) · Śloka 67

પલઙ્કષા નિમ્બપત્રં વચા કુષ્ઠં હરીતકી| સર્ષપાઃ સયવાઃ સર્પિર્ધૂપો વિડ્વા બિડાલજાઃ| પૂરધ્યામવચાસર્જનિમ્બાર્કાગરુદારુભિઃ| ધૂપો જ્વરેષુ સર્વેષુ કાર્યોઽયમપરાજિતઃ||૬૭||

પલઙ્કષાદિકં ઘૃતાભ્યક્તં ધૂપઃ| બિડાલવિટ્ કેવલા| પૂરાદિભિરપરાજિતાખ્યો ધૂપઃ સર્વજ્વરેષુ કાર્યઃ| પૂરો ગુગ્ગુલુઃ||૬૭||

Adhikarana dhUpodvartanAlepAH (68) · Śloka 68

સહદેવાવચાભદ્રાનાકુલીભિઃ પ્રયોજયેત્| ધૂપનોદ્વર્તનાલેપાન્ સર્વજ્વરનિબર્હણાન્||૬૮||

સહદેવાદિભિઃ સર્વજ્વરહરાન્ ધૂપાદીન્ યોજયેત્| ભદ્રા કૃષ્ણસારિવા| નાકુલી સર્પસુગન્ધા||૬૮||

Adhikarana atideshena cittavaikRutacikitsA (69) · Śloka 69

ધૂમનસ્યાઞ્જનોત્ત્રાસા યે ચોક્તાશ્ચિત્તવૈકૃતે| દૈવાશ્રયં ચ ભૈષજ્યં જ્વરાન્ સર્વાનપોહતિ| વિશેષાદ્વિષમાન્ પ્રાયસ્તે હ્યગન્ત્વનુબન્ધજાઃ||૬૯||

ચિત્તવૈકૃતે ચ ભૂતોન્માદપસ્મારેષુ ધૂપાદય ઉક્તાસ્તેઽપિ જ્વરેષુ યોજ્યાઃ| દૈવાશ્રયં ભૈષજ્યં મણિમન્ત્રાદિ| વિષમાન્ જ્વરાન્ન તથાન્યદૌષધં વ્યપોહતિ યથા દૈવવ્યપાશ્રયમ્| યતસ્તે વિષમાઃ પ્રાયેણાગન્તોરભિચારગ્રહાવેશાદેરનુબન્ધેન જાયન્તે| તત્ર ચ બલવત્ દૈવવ્યપાશ્રયં કર્મ||૬૯||

Adhikarana sirAvyadhanam (70) · Śloka 70

યથાસ્વં ચ સિરાં વિધ્યેદશાન્તૌ વિષમજ્વરે||૭૦||

વિષમજ્વરે ચ તીક્ષ્ણોષ્ણાદિભિઃ સર્વથા અશાન્તૌ યથાસ્વં સિરાં વિધ્યેત્| `તૃતીયકેંઽસયોર્મધ્યે સ્કન્ધસ્યાધશ્ચતુર્થકે| બાહ્વોશ્ચે'ત્યાદિ યથાસ્વશબ્દાર્થઃ||૭૦||

Adhikarana dhAtugatajvaracikitsA (71) · Śloka 71

રસસંસ્થે તુ સર્વસ્મિન્ કુર્યાદ્વમનલઙ્ઘને| સેકસંશમનાલેપરક્તમોક્ષાનસૃક્સ્થિતે| તીક્ષ્ણાન્ વિરેકાન્માંસસ્થે મેદોઘ્નં મેદસિ સ્થિતે| અસ્થિસ્થે વાતશમનમભ્યઙ્ગસ્વેદમર્દનમ્| જ્વરે વાતાર્તિશમનં વિશેષાદ્બસ્તિકર્મ ચ||૭૧||

રસસંસ્થે પ્રાધાન્યેન વમનમ્| અન્યદ્યથાયોગ્યં લઙ્ઘનમ્| રક્તસ્થે જ્વરહરાન્ સેકાદીન્| સુબોધમ્| મેદોઘ્નં યત્કિઞ્ચિત્| અસ્થિસ્થે જ્વરે વાતશમનમભ્યઙ્ગાદિકં કુર્યાત્| જ્વરે ચાન્યત્ર તથા વાતાર્તિશમનં યથા બસ્તિરતસ્તમપિ કુર્યાત્| મજ્જશુક્રસ્થયોઃ કષ્ટત્વાદ્વિશેષેણ નોક્તમ્| સામાન્યેનતુ મજ્જ્ઞશ્ચતુર્થકોક્ત્યૈવોક્તમ્||૭૧||

Adhikarana kevalAnilAdike jvare cikitsA (72) · Śloka 72

કેવલાનિલવીસર્પવિસ્ફોટાભિહતજ્વરે| સર્પિષ્પાનહિમાલેપસેકમાંસરસાશનમ્| કુર્યાદ્યથાસ્વમુક્તઞ્ચ રક્તમોક્ષાદિસાધનમ્| ગ્રહોત્થે ભૂતવિદ્યોક્તં મણિમન્ત્રાદિસાધનમ્| ઓષધીગન્ધજે પિત્તશમનં વિષજિદ્વિષે||૭૨||

કેવલાનિલાદિકે જ્વરે સર્પિષ્પાનાદિકં કુર્યાત્| યથાસ્વં ચાધ્યાયેષૂક્તં વિસર્પાદિષુ રક્તમોક્ષાદિ| ચિકિત્સિતં તદપિ જ્વરે કુર્યાત્| સુબોધમ્||૭૨||

Adhikarana krodhAdijeShu jvareShu cikitsA (73) · Śloka 73

ઇષ્ટૈરર્થૈર્મનોજ્ઞૈશ્ચ યથાદોષશમેન ચ| હિતાહિતવિવેકૈશ્ચ જ્વરં ક્રોધાદિજં જયેત્| ક્રોધજો યાતિ કામેન શાન્તિં ક્રોધેન કામજઃ| ભયશોકોદ્ભવૌ તાભ્યાં ભીશોકાભ્યાં તથેતરૌ| શાપાથર્વણમન્ત્રોત્થે વિધિર્દૈવવ્યપાશ્રયઃ||૭૩||

ક્રોધકામભયશોકજાત્ જ્વરાનિષ્ટૈઃ પ્રિયૈર્મનોજ્ઞૈ રમણીયૈર્જયેત્| પિત્તશમનેન ક્રોધજમ્| ભીશોકકામજાન્ વાતશમનેનેત્યર્થઃ| ઇદં હિતં તદત્વાનુબન્ધયોરિદમહિતમિતિ જ્ઞાત્વા તદાચરણપરિહારાભ્યાઞ્ચ જયેત્| ક્રોધજસ્તુ જ્વરઃ ક્રોધવિષયે કામોત્પાદેન શમં યાતિ| કામજશ્ચ કામવિષયે ક્રોધોત્પાદેન| ભયોદ્ભવો જ્વરઃ શોકોદ્ભવશ્ચ તાભ્યાં કામક્રોધાભ્યાં શમં યાતઃ ભયવિષયે ક્રોધવિષયે ચ દોષાદ્યપેક્ષયા કદચિત્ ક્રોધઃ કદચિત્ કામઃ| તથેતરૌ કામક્રોધોદ્ભવૌ ભીશોકાભ્યાં શમં યાતઃ| સુબોધમ્| દૈવવ્યપાશ્રયો વિધિમણિમન્ત્રાદિઃ||૭૩||

Adhikarana krodhAdijeShu doShAnusAramapi cikitsA (74) · Śloka 74

તે જ્વરાઃ કેવલાઃ પૂર્વં વ્યાપ્યન્તેઽનન્તરં મલૈઃ| તસ્માદ્દોષાનુસારેણ તેષ્વાહારાદિ કલ્પયેત્| ન હિ જ્વરોઽનુબધ્નાતિ મારુતાદ્યૈર્વિના કૃતઃ||૭૪||

એતેષુ ચાગન્તુજ્વરેષુ આહારાદિકં દોષાનુસારેણ કલ્પયેત્| યતઃ તે આગન્તવો જ્વરા આગન્તુસમવધાનવેલાયાં કેવલાઃ સન્તાપમાત્રરૂપા એવ ભવન્તિ| તથાપ્યનન્તરં મલૈર્વાતાદિભિર્વ્યાપ્યન્તે યસ્માત્ જ્વરો મારુતાદ્યૈર્વિનાકૃતોઽનુબન્ધં ન ગૃહ્ણાતિ| અનુબન્ધશ્ચેત્ સ્થિતા એવ મારુતાદય ઇતિ||૭૪||

Adhikarana kathAshravaNAdikam (75) · Śloka 75

કથાસ્ત્રિવર્ગસંયુક્તા રુઙ્નિદ્રાદિવિનોદિનીઃ| શસ્તા વિચિત્રાઃ શૃણુયાન્ન પ્રેતવ્યાધિતાશ્રયાઃ| જ્વરકાલસ્મૃતિં ચાસ્ય હારિભિર્વિષયૈર્હરેત્||૭૫||

સ ચ જ્વરી જ્વરહેતુકરુઙ્નિદ્રારત્યાથાદિવિનોદનાય વિચિત્રાઃ પ્રશસ્તાશ્ચ ધર્માર્થકામસંયુક્તાઃ કથાઃ શૃણુયાત્ ન તથા પ્રેતાશ્રિતાશ્ચ| અસ્યાતુરસ્ય જ્વરાગમનકાલસ્મૃતિં મનોહરૈઃ શબ્દાદિભિર્હરેત્||૭૫||

Adhikarana jvaraH kushalena cikitsyaH tatrAbalalAbhaM varjyAni (76) · Śloka 76

ત્યજેદાબલલાભાચ્ચ વ્યાયામસ્નાનમૈથુનમ્ ગુર્વાસાત્મ્યં વિદાહ્યન્નં યચ્ચાન્યજ્જ્વરકારણમ્| ન વિજ્વરોઽપિ સહસા સર્વાન્નીનો ભવેત્ .......| અવસ્થાનુસારં યોગ્યં ચિકિત્સિતમ્ ................................................તથા| નિવૃત્તો હિ જ્વરઃ શીઘ્રં વ્યાપાદયતિ દુર્બલમ્| સદ્યઃ પ્રાણહરો યસ્માત્તસ્માત્તસ્ય વિશેષતઃ| તસ્યાં તસ્યામવસ્થાયાં કુર્યાત્તત્તદ્ભિષગ્જિતમ્||૭૬||

તથેતિ સર્વાન્નાહરત્વે| હિશબ્દો યસ્માદર્થે| યસ્માજ્જ્વરો નિવૃત્તો ગત્વા પુનઃ પ્રત્યાવૃત્તઃ પૂર્વક્ષપિતત્વાત્ દુર્બલં નરં શીઘ્રં વ્યાપાદયતીતિ| સ ચ નિવૃત્તો જ્વરો યસ્માત્ સદ્યઃ પ્રાણહરસ્તસ્માત્ તસ્યવસ્થાવિશેષં વિકલ્પ્ય યોગ્યમૌષધં કુર્યાત્||૭૬||

Adhikarana manaso~anukUlaviShayasevA (77) · Śloka 77

મનોભિરામા વિષયા વચનં હ્લાદિ દક્ષિણમ્| કરુણાર્દ્રં મનં શુદ્ધં સર્વજ્વરનિષૂદનમ્||૭૭||

મનસો બલાબલેન તદા તદા જ્વરઃ સ્યાદિત્યુક્તમતો મનઃ પુષ્ટયે મનોભિરામ ઇત્યાદિકમુચ્યતે| વિષયાઃ શબ્દાદિકાઃ| દક્ષિણમનુકૂલમ્| શુદ્ધં રાગાદિભિરનુપહતમ્||૭૭||

Adhikarana mAtrAdInAM pUjA (78) · Śloka 78

માતરં પિતરં દેવાન્ વૈદ્યાન્ હરં હરિમ્| પૂજયેચ્છીલયેદ્દાનદમસત્યદયાર્જવાન્| ધારયેચ્ચ સદા મન્ત્રમણિરત્નમહૌષધીઃ||૭૮||

માત્રાદીન્ પૂજયેત્| દાનાદીંશ્ચ શીલયેત્| શુચિશ્ચ સન્મૂર્ધ્ના સિદ્ધમન્ત્રાદિકં ધારયેત્||૭૮||

Adhikarana devapraNAmAdikaM (79) · Śloka 79

આર્યાવલોકિતં પર્ણશબરીમપરાજિતામ્| પ્રણમેદાર્યતારાં ચ સર્વજ્વરનિવૃત્તયે||૭૯||

આર્યાવલોકિતાખ્યં બૌદ્ધં દેવં પ્રણમેત્| તથૈવ પર્ણશબરીં નામ વિદ્યાં તથાપરાજિતામાર્યતારાં ચ સર્વજ્વરનિવૃત્તયે પ્રણમેદેવ||૭૯||

Adhikarana mantravisheShajapaH (80-2) · Śloka 2

જપંસ્તથા ગતોષ્ણીષં સર્વવ્યાધિચિકિત્સિતમ્| આગન્તુદોષસહજૈઃ સર્વરોગૈર્વિમુચ્યતે||૮૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને જીર્ણજ્વરચિકિત્સિતન્નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||

તથા ગતોષ્ણીષં નામ મન્ત્રવિશેષં જપન્નાગન્તુજૈર્દોષજૈઃ સહજૈશ્ચ રોગૈર્વિમુચ્યત ઇતિ| તચ્ચ તથા ગતોષ્ણીષવત્ સર્વવ્યાધિચિકિત્સિતમસ્માભિઃ પર્ણશબર્યાયાઃ પઠ્યન્તે||૮૦|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયમ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ