2. jīrṇajvaracikitsitam

Adhikarana atha jIrNajvaracikitsitaM nAma dvitIyodhyAyaH,adhyAya pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો જીર્ણજ્વરચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana jIrNajvarAnuvarttane hetuH (2) · Śloka 2

દેહધાત્વબલત્વેન જ્વરો જીર્ણોઽનુવર્તતે||૨||

Adhikarana tatra sarpiHprayogaH tadguNAshca (3) · Śloka 3

રૂક્ષં હિ તેજો જ્વરકૃત્તેજસા રૂક્ષિતસ્ય ચ| વમનસ્વેદકાલામ્બુકષાયલઘુભોજનૈઃ| યઃ સ્યાદતિબલો ધાતુઃ સહચારી સદાગતિઃ| તસ્ય સંશમનં સર્પિર્દીપ્તસ્યેવામ્બુવેશ્મનઃ| વાતપિત્તજિતામગ્ર્યં સંસ્કારમનુરુધ્યતે| સુતરાં તદ્ધ્યતો દદ્યાદ્યથાસ્વૌષધસાધિતમ્||૩||

Adhikarana sarpiShaH sarvadoShaghnatvAtsaghRutAnAM kaShAyANAM prayogaH (4) · Śloka 4

વિપરીતં જ્વરોષ્માણં જયેત્ પિત્તં ચ શૈત્યતઃ| સ્નેહાદ્વાતં ઘૃતં તુલ્યં યોગસંસ્કારતઃ કફમ્| પૂર્વે કષાયાઃ સઘૃતાઃ સર્વે યોજ્યા યથામલમ્| ત્રિફલાપિચુમન્દત્વઙ્મધુકં બૃહતીદ્વયમ્| સમસૂરદલં ક્વાથઃ સઘૃતો જ્વરકાસહા||૪||

Adhikarana nidigdhikAdighRutam (5) · Śloka 5

નિદિગ્ધિકાતામલકીત્રાયમાણાકલિઙ્ગકૈઃ| કૃષ્ણાંશુમત્યતિવિષાકટુકાસેવ્યચન્દનૈઃ| ધાત્રીબિલ્વઘનદ્રાક્ષાસારિવાભિશ્ચ સાધિતમ્| હન્તિ સદ્યો ઘૃતં જીર્ણજ્વરં કાસં હલીમકમ્| અરુચિં વિષમં વહ્નિં યક્ષ્માણં ચ નવોત્થિતમ્||૫||

Adhikarana vAsAdighRutam (6) · Śloka 6

વાસાગુડૂચીત્રિફલાત્રાયમાણાયવાસકાત્| ક્વાથે ક્ષીરે ચ વિપચેજ્જ્વરઘ્નમ્ કલ્કિતૈર્ઘૃતમ્| પિપ્પલીમુસ્તમૃદ્વીકાચન્દનોત્પલનાગરૈઃ||૬||

Adhikarana balAdighRutam (7) · Śloka 7

બલાદુરાલભામુસ્તાત્રાયન્તીનિમ્બપર્પટમ્| પઞ્ચમૂલદ્વયં યચ્ચ ક્વાથયિત્વા ઘૃતં પચેત્| સક્ષીરં કલ્કિતૈર્દ્રાક્ષામેદામલકપૌષ્કરૈઃ| શઠીતામલકીયુક્તૈસ્તચ્ચ જ્વરહરં પરમ્| ક્ષયકાસશિરઃપાર્શ્વહૃચ્છૂલાંસાભિતાપનુત્||૭||

Adhikarana kulatthAdisarpiH (8) · Śloka 8

કુલત્થકોલત્રિફલાદશમૂલયવાન્ પચેત્| દ્વિપલાન્ સલિલદ્રોણે પૂતે પિષ્ટ્વાક્ષકાન્ ક્ષિપેત્| પઞ્ચકોલકસપ્તાહ્વયસ્થાનિમ્બતુમ્બરૂન્| શઠીપુષ્કરમૂલાર્કમૂલપ્રતિવિષાવચાઃ| કિરાતતિક્તકં મુસ્તં કર્કટાખ્યાં દુરાલભામ્| નક્તમાલમુભે પાઠે કટુકાશિગ્રુતેજનીઃ| સોમવલ્કદ્વિરજનીકણ્ટકીકણ્ટકારિકાઃ| પટોલહિઙ્ગુગોજિહ્વાકેમ્બુકં મદનાજ્ઝટા| લવણાનિ પલાંશાનિ ક્ષારાનર્ધપલોન્મિતાન્| પ્રસ્થં ચાજ્યસ્ય તત્સિદ્ધં દીપનં કફવાતજિત્| હૃત્પ્લીહગ્રહણીગુલ્મકાસશ્વાસાર્શસાં હિતમ્| દીર્ઘજ્વરાભિભૂતાનાં જ્વરિણામમૃતોપમમ્||૮||

Adhikarana ma~jjiShThAdighRutam (9) · Śloka 9

મઞ્જિષ્ઠાતિવિષાપથ્યાવચાનાગરરોહિણીઃ| દેવદારૂ હરિદ્રાં ચ દ્રોણેઽપાં પાલિકાન્ પચેત્| ક્વાથેઽસ્મિન્ સાધયેત્ પિષ્ટૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પિચૂન્મિતૈઃ| શૃઙ્ગવેરકણાહિઙ્ગુદ્વિક્ષારપટુપઞ્ચકૈઃ| તત્કફાવૃતસર્વોત્થજ્વરિણામમૃતોપમમ્| વર્ધ્મહિધ્મારુચિશ્વાસકાસપાણ્ડુવિકારિણામ્| ગલગ્રહપ્રમેહાર્શઃ પ્લીહાપસ્મારશોફિનામ્| ઉદાવર્તપરીતાનાં મન્દાગ્નિકૃમિકોષ્ઠિનામ્||૯||

Adhikarana guDUcyAdisnehAH (10) · Śloka 10

ગુડૂચ્યા રસકલ્કાભ્યાં ત્રિફલયા વૃષસ્ય ચ| મૃદ્વીકાયા બલાયાશ્ચ સિદ્ધાઃ સ્નેહા જ્વરચ્છિદઃ||૧૦||

Adhikarana ghRute jIrNe pathyamapathya~jhca (11) · Śloka 11

જીર્ણે ઘૃતે ચ ભુઞ્જીત મૃદુમાંસરસૌદનમ્| બલં હ્યલં દોષહરં પરં તચ્ચ બલપ્રદમ્| કફપિત્તહરા મુદ્ગકારવેલ્લાદિજા રસાઃ| પ્રાયેણ તસ્માન્ન હિતા જીર્ણે વાતોત્તરે જ્વરે| શૂલોદાવર્તવિષ્ટમ્ભજનના જ્વરવર્ધનાઃ||૧૧||

Adhikarana shodhanam (12) · Śloka 12

ન શામ્યત્યેવમપિ ચેજ્જ્વરઃ કુર્વીત શોધનમ્| શોધનાર્હસ્ય.............................................||૧૨||

Adhikarana vamanaviShayaH yogAshca (13) · Śloka 13

...................વમનં પ્રાગુક્તં તસ્ય યોજયેત્| આમાશયગતે દોષે બલિનઃ પાલયન્ બલમ્| સન્તર્પણોત્થે વમનં પિપ્પલીલવણામ્બુના| શર્કરામાક્ષિકામ્ભોભિર્દાહતૃષ્ણોલ્બણે જ્વરે||૧૩||

Adhikarana virecanaviShayaH yogAshca (14) · Śloka 14

પક્વે તુ શિથિલે દોષે જ્વરે વા વિષમદ્યજે| મોદકં ત્રિફલાશ્યામાત્રિવૃત્પિપ્પલિકેસરૈઃ| સસિતામધુભિર્દદ્યાદ્વ્યોષાદ્યં વા વિરેચનમ્| દ્રાક્ષાધાત્રીરસં તદ્વત્સદ્રાક્ષાં વા હરીતકમ્| રસમામલકાનાં વા ઘૃતભૃષ્ટં જ્વરાપહમ્| લિહ્યાદ્વા ત્રિવૃતશ્ચૂર્ણં કૃષ્ણાત્રિફલયોસ્તથા| સર્પિર્મધુભ્યાં ત્રિફલાં પિબેદ્ દ્રાક્ષારસેન વા| આરગ્વધં વા પયસા મૃદ્વીકાનાં રસેન વા| ત્રિફલાં ત્રાયમાણાં વા પયસા જ્વરિતઃ પિબેત્| સઘૃતં ત્રિફલાક્વાથં સર્પિષા વા વિના શૃતમ્| પયોઽનુપાનમુષ્ણં વા મૃદ્વીકાસ્વરસં પિબેત્| વિરિક્તાનાં ચ સંસર્ગી મણ્ડપૂર્વાં યથાક્રમમ્||૧૪||

Adhikarana svayampravRuttadoShANAmupekShaNIyatvam| (15) · Śloka 15

ચ્યવમાનં જ્વરોત્ક્લિષ્ટમુપેક્ષેત મલં સદા| પક્વોઽપિ હિ વિકુર્વીત દોષઃ કોષ્ઠે કૃતાસ્પદઃ||૧૫||

Adhikarana atipravRuttAnAM saMgrahaNIyatvam (16) · Śloka 16

અતિપ્રવર્તમાનં વા પાચયન્ સંગ્રહં નયેત્||૧૬||

Adhikarana AmasaMgrahaNe doShAH (17) · Śloka 17

આમસંગ્રહણે દોષા દોષોપક્રમ ઈરિતાઃ||૧૭||

Adhikarana Amajvare shodhananiShedhaH (18) · Śloka 18

પાયયેદ્દોષહરણં મોહાદમજ્વરે તુ યઃ| પ્રસુપ્તં કૃષ્ણસર્પં સ કરાગ્રેણ પરામૃશેત્||૧૮||

Adhikarana jvarakShINasya malanirharaNopAyaH (19) · Śloka 19

જ્વરક્ષીણસ્ય ન હિતં વમનં ન વિરેચનમ્| કામં તુ પયસા તસ્ય નિરૂહૈર્વા હરેન્મલાન્||૧૯||

Adhikarana payaso viShayanirdeshaH (20) · Śloka 20

ક્ષીરોચિતસ્ય પ્રક્ષીણશ્લેષ્મણો દાહતૃડ્વતઃ| ક્ષીરં પિત્તનિલાર્ત્તસ્ય પથ્યમપ્યતિસારિણઃ| તદ્વપુર્લઙ્ઘનોત્તપ્તં પ્લુષ્ટં વનમિવાગ્નિના| દિવ્યામ્બુ જીવયેત્તસ્ય જ્વરં ચાશુ નિયચ્છતિ| સંસ્કૃતં શીતમુષ્ણં વા તસ્માદ્ધારોષ્ણમેવ વા| વિભજ્ય કાલે યુઞ્જીત જ્વરિણં હન્યતોઽન્યથા||૨૦||

Adhikarana kShIrayogAH (21) · Śloka 21

પયઃ સશુણ્ઠીખર્જૂરમૃદ્વીકાશર્કરાઘૃતમ્| શૃતશીતં મધુયુતં તૃડ્દાહજ્વરનાશનમ્| તદ્વદ્ દ્રાક્ષાબલાયષ્ટીસારિવાકણચન્દનૈઃ| ચતુર્ગુણેનામ્ભસા વા પિપ્પલ્યા વા શૃતં પિબેત્| કાસાચ્છ્વાસાચ્છિરઃ શૂલાત્પાર્શ્વશૂલાચ્ચિરજ્વરાત્| મુચ્યતે જ્વરિતઃ પીત્વા પઞ્ચમૂલીશૃતં પયઃ| શૃતમેરણ્ડમૂલેન વાલબિલ્વેન વા જ્વરાત્| ધારોષ્ણં વા પયઃ પીત્વા વિબદ્ધાનિલવર્ચસઃ| સરક્તપિચ્છાતિસૃતેઃ સતૃટ્શૂલપ્રવાહિકાત્| સિદ્ધં શુણ્ઠીબલાવ્યાઘ્રીગોકણ્ટકગુડૈઃ પયઃ| શોફમૂત્રશકૃદ્વાતવિબન્ધજ્વરકાસજિત્| વૃશ્ચીવબિલ્વવર્ષાભૂસાધિતં જ્વરશોફનુત્| શિંશિપાસારસિદ્ધં ચ ક્ષીરમાશુ જ્વરાપહમ્||૨૧||

Adhikarana nirUhabastiviShayo guNAshca (22) · Śloka 22

નિરૂહસ્તુ બલં વહ્નિં વિજ્વરત્વં મુદં રુચિમ્| દોષે યુક્તઃ કરોત્યાશુ પક્વે પક્વાશયં ગતે| પિત્તં વા કફપિત્તં વા પક્વાશયગતં હરેત્| સ્રંસનં ત્રીનપિ મલાન્ બસ્તિઃ પક્વાશયાશ્રયાન્||૨૨||

Adhikarana anuvAsanaviShayaH (23) · Śloka 23

પ્રક્ષીણકફપિત્તસ્ય ત્રિકપૃષ્ટકટીગ્રહે| દીપ્તાગ્નેર્બદ્ધશકૃતઃ પ્રયુઞ્જીતાનુવાસનમ્||૨૩||

Adhikarana bastiyogAH (24) · Śloka 24

નિરૂહસ્તત્રાદૌ પટોલાદિનિરૂહઃ પટોલનિમ્બચ્છદનકટુકાચતુરઙ્ગુલૈઃ| સ્થિરાબલાગોક્ષુરકમદનોશીરબાલકૈઃ| પયસ્યર્ધોદકે ક્વાથં ક્ષીરશેષં વિમિશ્રિતમ્| કલ્કિતૈર્મુસ્તમદનકૃષ્ણામધુકવત્સકૈઃ| બસ્તિં મધુઘૃતાભ્યાઞ્ચ પીડયેજ્વરનાશનમ્||૨૪||

Adhikarana parNinyAdirnirUhaH (25) · Śloka 25

ચતસ્રઃ પર્ણિનીર્યષ્ટીફલોશીરનૃપદ્રુમાન્| ક્વાથયેત્કલ્કયેદ્યષ્ટીશતાહ્વાફલિનીફલમ્| મુસ્તં ચ બસ્તિઃ સગુડક્ષૌદ્રસર્પિર્જ્વરાપહઃ||૨૫||

Adhikarana trAyamANAdirnirUhaH (26) · Śloka 26

ત્રાયમાણાઽમૃતાયષ્ટીમદનાંશુમતીદ્વયૈઃ| સબલાચન્દનવૃષૈર્જાઙલૈશ્ચ મૃગદ્વિજૈઃ| ક્વાથે કૃતે ક્ષિપેત્પિષ્ટ્વા ફલયષ્ટીકણાઘનમ્| સ સદ્યો જ્વરહા બસ્તિઃ સાજ્યક્ષૌદ્રોઽલ્પસૈન્ધવઃ||૨૬||

Adhikarana AmrAdiko nirUho~anuvAsanashca (27) · Śloka 27

આમ્રાદિનાં ત્વચં શઙ્ખં ચન્દનં મધુકોત્પલમ્| સ્વર્ણગૈરિકમઞ્જિષ્ઠામૃણાલાઞ્જનપદ્મકમ્| ક્ષીરેણ કલ્કિનં બસ્તિં શીતં સમધુશર્કરમ્| દાહજ્વરહરં દદ્યાત્સિદ્ધં તૈશ્ચાનુવાસનમ્||૨૭||

Adhikarana jIvantyAdyanuvAsanam (28) · Śloka 28

જીવન્તીં મદનં મેદાં પિપ્પલીં મધુકં વચામ્| ઋદ્ધિં રાસ્નાં બલાં બિલ્વં શતપુષ્પાં શતાવરીમ્| પિષ્ટ્વા ક્ષીરં જલં સર્પિસ્તૈલં ચૈકત્ર સાધિતમ્| જ્વરેઽનુવાસનં કુર્યાત્તથા સ્નેહં યથામલમ્||૨૮||

Adhikarana parishiShTabastInAM nirdeshaH (29) · Śloka 29

ચન્દનાગરુકાશ્મર્યપટોલમદનોત્પલૈઃ| પટોલારિષ્ટમદનગુડૂચીમધુકૈરપિ| યે ચ સિદ્ધિષુ વક્ષ્યન્તે બસ્તયો જ્વરનાશનાઃ||૨૯||

Adhikarana nasyaviShayaH guNAshca (30) · Śloka 30

શિરોરુગ્ગૌરવશ્લેષ્મહરમિન્દ્રિયબોધનમ્| જીર્ણજ્વરે રુચિકરં દદ્યાન્નસ્યં વિરેચનમ્| સ્નૈહિકં શૂન્યશિરસો દાહાર્તે પિત્તનાશનમ્||૩૦||

Adhikarana dhUmagaNDUShakavalAH (31) · Śloka 31

ધૂમગણ્ડૂષકવલાન્ યથાદોષં ચ કલ્પયેત્| પ્રતિશ્યાયસ્યવૈરસ્યશિરઃ કણ્ઠામયાપહાન્||૩૧||

Adhikarana arucau mukhadhAraNam (32) · Śloka 32

અરુચૌ માતુલુઙ્ગસ્ય કેસરં સાજ્યસૈન્ધવમ્| છાત્રીદ્રાક્ષાસિતાનાં વા કલ્કમાસ્યેન ધારયેત્||૩૨||

Adhikarana abhya~ggAlepamajjanadhUpAdika~jca (33) · Śloka 33

યથોપશયસંસ્પર્શાન્ શીતોષ્ણદ્રવ્યકલ્પિતાન્| અભ્યઙ્ગાલેપસેકાદીન્ જ્વરે જીર્ણે ત્વગાશ્રિતે| કુર્યાદઞ્જનધૂપાંશ્ચ તથૈવાગન્તુજેઽપિ તાન્||૩૩||

Adhikarana dAhajvaracikitsA (34) · Śloka 34

તત્રાદૌ સહસ્રધૌતઘૃતાદ્યભ્યઙ્ગઃ દાહે સહસ્રધૌતેન સર્પિષાભ્યઙ્ગમાચરેત્| સૂત્રોક્તૈશ્ચ ગણૈસ્તૈસ્તૈર્મધુરામ્લકષાયકૈઃ| દૂર્વાદિભિર્વા પિત્તઘ્નૈઃ શોધનાદિગણોદિતૈઃ| શીતવીર્યૈર્હિમસ્પર્શૈઃ ક્વાથકલ્કીકૃતૈઃ પચેત્| તૈલં સક્ષીરમભ્યઙ્ગાત્ સદ્યો દાહજ્વરાપહમ્||૩૪||

Adhikarana candanAditailam (35) · Śloka 35

ચન્દનં મધુકં કાલા દ્રાક્ષા મધુરસા નિશા| તત્સિદ્ધં પૂર્વવત્તૈલં દાહજ્વરહરં પરમ્||૩૫||

Adhikarana tailadravyairevAlepAdikam (36) · Śloka 36

શિરોગાત્રં ચ તૈરેવ નાતિપિષ્ટૈઃ પ્રકલ્પયેત્| તત્ક્વાથેન પરીષેકમવગાહં ચ યોજયેત્| તથારનાલસલિલક્ષીરશુક્તઘૃતાદિભિઃ||૩૬||

Adhikarana kapitthAdilepAH (37) · Śloka 37

કપિત્થમાતુલુઙ્ગામ્લવિદારીલોધ્રદાડિમૈઃ| બદરીપલ્લવોત્થેન ફલેનારિષ્ટકસ્યવા| કર્પૂરપદ્મકોશીરકાલીયામ્બુકુચન્દનૈઃ| તુઙ્ગપ્રિયઙ્ગુશૈવાલકમલોત્પલકર્દમૈઃ| વેત્રાગ્રલોધ્રપુણ્ડ્રાહ્વમારનાલેન કલ્કિતૈઃ| લેપા વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈર્વા દાહઘ્ના વર્ણકારિણાઃ||૩૭||

Adhikarana dhAtryAdilepAH (38) · Śloka 38

ધાત્રીત્વક્પત્રનલદશઙ્ખવ્યાઘ્રનખોત્પલૈઃ| ચન્દનાઞ્જનમુસ્તૈશ્ચ સવૃક્ષામ્લામ્લવેતસૈઃ| સજીવકૈઃ સમધુકૈઃ સપલાશૈઃ સદાડિમૈઃ| બીજપૂરરસક્ષૌદ્રશુક્તયુક્તૈઃ પ્રલેપિતૈઃ| શિરસ્યઙ્ગે ચ તૃટ્છર્દિદાહમોહશિરોરુજઃ| નશ્યન્તિ ગણ્ડાઃ પિટકાઃ પ્રલાપશ્ચ જ્વરાર્દિતઃ| ગૌરામલકકલ્કશ્ચ સામ્લઃ સાજ્યશ્ચ તદ્ગુણઃ||૩૮||

Adhikarana vamanAdiprayogaH (39) · Śloka 39

મધૂકમધુકોદીચ્યનીલોત્પલમધૂલિકાઃ| જયન્તિ મધુસર્પિર્ભ્યાં લીઢા દાહજ્વરભ્રમાન્| કાસાસૃક્પિત્તવીસર્પશ્વાસહિધ્માવમીરપિ| વામ્યં ચ વામયેદાશુ શિતેન મધુવારિણા| યો વર્ણિતઃ પિત્તહરો દોષોપક્રમણે ક્રમઃ| તઞ્ચ શીલયતઃ શીઘ્રં સદાહો નશ્યતિ જ્વરઃ||૩૯||

Adhikarana vallakImadhuragItAdikam (40) · Śloka 40

વલ્લકીમધુરં ગીતં ચન્દ્રિકા હર્મ્યમસ્તકમ્| હરન્તિ દાહં હારાશ્ચ હરિચન્દનશીતલાઃ| દાહં મન્દાનિલોદ્ધૂતાઃ કુલ્યાઃ સલિલમાલિનઃ| ચલત્પ્રવાલાઙ્ગુલિભિસ્તર્જયન્તિ મહાદ્રુમાઃ| વાચઃ શિશૂનામવ્યક્તા યોષિતો મદનાતુરાઃ| દાહં નિર્ભર્ત્સયન્ત્યાશુ સજ્જનાનાં ચ સૂનૃતાઃ||૪૦||

Adhikarana priyastrIsa~ggamaH (41) · Śloka 41

રુચિભેદાનુરોધેન નાનાશક્તિસમન્વિતઃ| દાહશીતજ્વરહરઃ કાન્તાકાન્તાઙ્ગસઙ્ગમઃ| દાહશીતવ્યુપશમે તાસ્તતોઽપનયેત્ પુનઃ||૪૧||

Adhikarana shItajvaracikitsA tatrAdau UShNavIryauShadhaiH siddhatailaprayogaH (42) · Śloka 42

વીર્યોષ્ણૈરુષ્ણસંસ્પર્શૈસ્તગરાગરુકુઙ્કુમૈઃ| કુષ્ઠસ્થૌણેયશૈલેયસરલામરદારુભિઃ| નખરાસ્નાપુરવચાચણ્ડૈલાદ્વયચોરકૈઃ| પૃથ્વીકાશિગ્રુસુરસહિંસ્રાધ્યામકસર્ષપૈઃ| દશમૂલામૃતૈરણ્ડદ્વયપત્તૂરરોહિષૈઃ| તમાલપત્રપૂતીકસલ્લકીધાન્યદીપકૈઃ| મિસિમાષકુલત્થાગ્નિપ્રકીર્યાનાકુલીદ્વયૈઃ| અન્યૈશ્ચ તદ્વિધૈર્દ્રવ્યૈઃ શીતે તૈલં જ્વરે પચેત્| ક્વથિતૈઃ કલ્કિતૈર્યુક્તૈઃ સુરસૌવીરકાદિભિઃ| તેનાભ્યજ્યાત્સુખોષ્ણેન તૈઃ સુપિષ્ટૈશ્ચ લેપયેત્| કવોષ્ણૈસ્તૈઃ પરિષેકમવગાહં ચ યોજયેત્||૪૨||

Adhikarana pariShekapradehAH (43) · Śloka 43

કેવલૈરપિ તદ્વચ્ચ શુક્તગોમૂત્રમસ્તુભિઃ| કુઙ્કુમાગરુકસ્તૂરીનખૈલાસુરદારુભિઃ| શૈલેયચણ્ડાત્વઙ્મુસ્તરાસ્નાકપિવચામયૈઃ| પૃથક્પ્રદેહાઃ સર્વૈર્વા શીતઘ્ના દૃઢકલ્કિતાઃ| યવચૂર્ણં ઘૃતાભ્યક્તં પચેત્ ક્ષીરે ચતુર્ગુણે| દર્વીપ્રલેપનં લેપં જ્વરાર્ત્તસ્ય પ્રયોજયેત્||૪૩||

Adhikarana pAnAdiShvAragvadhAdivargaprayogaH (44) · Śloka 44

આરગ્વધાદિવર્ગં ચ પાનાભ્યઞ્જનલેપને||૪૪||

Adhikarana atideshena dhUpaprayoganirdeshaH (45) · Śloka 45

ધૂપાનગરુજાન્યે ચ વક્ષ્યન્તે વિષમજ્વરે||૪૫||

Adhikarana vividhAH shItApadodanaprakArAH (46) · Śloka 46

અગ્ન્યગ્નિકૃતાન્ સ્વેદાન્ સ્વેદિ ભેષજભોજનમ્| સંસર્ગબલયોગે ચ વાતશ્લેષ્મનિબર્હણમ્| ગર્ભભૂવેશ્મશયનં કુથકમ્બલરલ્લકાન્| નિર્ધૂમદીપ્તૈરઙ્ગારૈર્હસન્તીશ્ચ હસન્તિકાઃ| મદ્યં સન્ત્યૂષણં તક્રં કુલત્થવ્રીહિકોદ્રવાન્| સુશીલયેદ્વેપથુમાન્ યચ્ચાન્યદપિ પિત્તલમ્| અજાજ્યાઃ સગુડં કલ્કં સગુડં વામૃતારસમ્| રસં વાર્તાકફલજં પિબેદ્વા મધુસંયુતમ્| મધુકાગરુકૌન્તીનાં કલ્કો વ્યાઘ્રનખસ્ય ચ| મદ્યેન પીતઃ સક્ષૌદ્રસ્તીવ્રશીતજ્વરાપહઃ| દયિતાઃ સ્તનશાલિન્યઃ પીના વિભ્રમભૂષણાઃ| યૌવનાસવમત્તાશ્ચ તમાલિઙ્ગેયુરઙ્ગનાઃ| વીતશીતં ચ વિજ્ઞાય તાસ્તતોઽપનયેત્પુનઃ||૪૬||

Adhikarana AnAhe kriyAnirdeshaH (47) · Śloka 47

આનાહે કાલવિત્કુર્યાત્ ક્રિયામલસકોદિતામ્| પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલયવાનીચિત્રસાધિતામ્| યવાગૂં પાયયેચ્ચૈનમનિલસ્યાનુલોમનીમ્||૪૭||

Adhikarana trapuShabhakShaNaprayogaH (48) · Śloka 48

સોપદ્રવોઽપિ ચેદેવં જ્વરઃ શીતો ન શામ્યતિ| અત્યુદીર્ણેઽનિલકફે સ્વસ્થાને પિત્તધામ્નિ વા| તક્રાનુપાનં ત્રપુસં ભક્ષયિત્વાઽનલં ભજેત્| આસ્વેદસંભવાત્તિષ્ટેત્ પ્રાવૃતસ્તદ્વદાતપે| તતો વિમૃદિતસ્નાતો યુક્તાશી સ્યાદ્ગતે જ્વરે| શમં તૌ પિત્તવૃદ્ધ્યૈવં પ્રપદ્યેતે સ્વધામ ચ| નિવર્તતે તતઃ શીઘ્રં વાતશ્લેષ્મોદ્ભવો જ્વરઃ|૪૮|

Adhikarana trapuShabhakShaNaprayogaH (48) · Śloka 48

સોપદ્રવોઽપિ ચેદેવં જ્વરઃ શીતો ન શામ્યતિ| અત્યુદીર્ણેઽનિલકફે સ્વસ્થાને પિત્તધામ્નિ વા| તક્રાનુપાનં ત્રપુસં ભક્ષયિત્વાઽનલં ભજેત્| આસ્વેદસંભવાત્તિષ્ટેત્ પ્રાવૃતસ્તદ્વદાતપે| તતો વિમૃદિતસ્નાતો યુક્તાશી સ્યાદ્ગતે જ્વરે| શમં તૌ પિત્તવૃદ્ધ્યૈવં પ્રપદ્યેતે સ્વધામ ચ| નિવર્તતે તતઃ શીઘ્રં વાતશ્લેષ્મોદ્ભવો જ્વરઃ||૪૮||

Adhikarana svarjikAditailam (49) · Śloka 49

સ્વર્જિકાકુષ્ટમઞ્જિષ્ઠાલાક્ષામૂર્વાનિશૌષધૈઃ| સતક્રં સાધિતં તૈલમભ્યઙ્ગાદ્દાહશીતજિત્||૪૯||

Adhikarana doShAnusAramupakramanirdeshaH (50) · Śloka 50

વમનૈશ્ચ વિરેકૈશ્ચ બસ્તિભિશ્ચ યથાક્રમમ્| જ્વરાનુપાચરેદ્ધીમાન્ કફપિત્તાનિલોદ્ભવાન્||૫૦||

Adhikarana saMsargasannipAtayorupakramanirdhAraNam (51) · Śloka 51

સંસૃષ્ટૈઃ સન્નિપતિતૈરેકાનેકોલ્બણૈઃ સમૈઃ| જ્વરાન્ દોષક્રમાપેક્ષા યથોક્તૈરૌષધૈર્જયેત્||૫૧||

Adhikarana sannipAtajvare cikitsAsUtrAntaram (52) · Śloka 52

વર્ધનેનૈકદોષસ્ય ક્ષપણેનોચ્છ્રિતસ્ય વા| કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા વા સન્નિપાતજ્વરં જયેત્||૫૨||

Adhikarana sannipAtopadravasya nidrAkhyasya dAruNatvaM tasya nivAraNa~jca (53) · Śloka 53

નિદ્રાનિવારણોપાયઃ સંન્યાસાભિહિતો હિતઃ| સન્નિપાતે વિશેષેણ દારુણોઽયમુપદ્રવઃ||૫૩||

Adhikarana karNamUlashophacikitsA (54) · Śloka 54

સન્નિપાતજ્વરસ્યાન્તે કર્ણમૂલે સુદારુણઃ| શોફઃ સઞ્જાયતે તેન કશ્ચિદેવ વિમુચ્યતે| રક્તાવસેચનૈઃ શીઘ્રં સર્પિષ્પાનૈશ્ચ તઞ્જયેત્| પ્રદેહૈઃ કફપિત્તઘ્નૈર્નાવનૈઃ કવલગ્રહૈઃ||૫૪||

Adhikarana shAkhAnusArijvare raktamokShaNam (55) · Śloka 55

શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યૈર્જ્વરો યસ્ય ન શામ્યતિ| શાખાનુસારી તસ્યાશુ મુઞ્ચેદ્વાહ્વોઃ ક્રમાત્સિરામ્||૫૫||

Adhikarana satatakAdiShvapi pUrvoktavidheranuShTheyatA tatra kramashca (56) · Śloka 56

અયમેવ વિધિઃ કાર્યો વિષમેઽપિ યથાયથમ્| જ્વરે વિભજ્ય વાતાદીન્યશ્ચાનન્તરમુચ્યતે||૫૬||

Adhikarana kvAthAH (2) · Śloka 2

પટોલકટુકામુસ્તાપ્રાણદામધુકૈઃ કૃતાઃ| ત્રિચતુષ્પઞ્ચશઃ ક્વાથા વિષમજ્વરનાશનાઃ||૨||

Adhikarana triphalAdiprayogaH (57) · Śloka 57

યોજયેત્ત્રિફલાં પત્થ્યાં ગુડૂચીં પિપ્પલીં પૃથક્| તૈસ્તૈર્વિધાનૈઃ સગુડં ભલ્લાતકમથાપિ વા||૫૭||

Adhikarana jvarAgamanadivasopakramaH (58) · Śloka 58

લઙ્ઘનં બૃંહણં વાપિ જ્વરાગમનવાસરે| પ્રાતઃ સતૈલં લશુનં પ્રાગ્ભક્તં વા તથા ઘૃતમ્| જીર્ણં તદ્વદ્દધિપયસ્તક્રં સર્પિશ્ચ ષટ્ફલમ્| કલ્યાણકં પઞ્ચગવ્યં તિક્તાખ્યં વૃષસાધિતમ્||૫૮||

Adhikarana pa~jcamAhiShAdighRutAni (59) · Śloka 59

પઞ્ચગવ્યસ્ય મહતો વિધિના પઞ્ચમાહિષમ્| પઞ્ચાજં ચતુરોષ્ટ્રઞ્ચ સિદ્ધં સિદ્ધં ઘૄતં ....||૫૯||

Adhikarana kaTurohiNyAdighRutam (60) · Śloka 60

........................................તથા| કટુરોહિણિમઞ્જિષ્ઠાવૃષગ્રન્થિકચિત્રકૈઃ| પાઠાસ્વગુપ્તાદ્વિનિશૈઃ પઞ્ચગવ્યસ્ય પઞ્ચસુ| પ્રસ્થેષુ સંયુતૈઃ સેવ્યં વિષમજ્વરજિત્ પરમ્| વાક્સ્વરસ્મૃતિમેધાગ્નિબલારોગ્યવૃષત્વકૃત્||૬૦||

Adhikarana kolAdighRUtam (61) · Śloka 61

કોલાગ્નિમન્થત્રિફલાક્વાથે દધ્ના ઘૄતં પચેત્| તિલ્વકાવાપમેતચ્ચ વિષમજ્વરનાશનમ્||૬૧||

Adhikarana khajAhataM kShIraghRUtAdikam (62) · Śloka 62

શૃતક્ષીરઘૄતક્ષૌદ્રસિતાકૃષ્ણાઃ ખજાહતાઃ| વિષમજ્વરહૃદ્રોગક્ષતકાસક્ષયાપહાઃ||૬૨||

Adhikarana surAdikaM pItvA vAmayet (63) · Śloka 63

સુરો તીક્ષ્ણં ચ યન્મદ્યં શિખિતિત્તિરિદક્ષજમ્| માંસં મેધ્યોષ્ણવીર્યં ચ સહાન્નેન પ્રકામતઃ| સેવિત્વા તદહઃ સ્વપ્યાદથવા પુનરુલ્લિખેત્| સર્પિષો મહતીં માત્રાં પીત્વા વા છર્દયેત્ પુનઃ||૬૩||

Adhikarana nIlinyAdipAnam (64) · Śloka 64

નીલિનીમજગન્ધાઞ્ચ ત્રિવૃતાં કટુરોહિણીમ્| પિબેજ્જ્વરસ્યાગમને સ્નેહસ્વેદોપપાદિતઃ||૬૪||

Adhikarana yApanAH bastayaH (65) · Śloka 65

આસ્થાપનં વા તદહર્દદ્યાત્સ્વિન્નસ્ય યાપનમ્| પયસા પૃષદંશસ્ય શકૃદ્વા તદહઃ પિબેત્| મસ્તુના વા વૃષશકૃત્ સુરયા વાથ સૈન્ધવમ્||૬૫||

Adhikarana a~jjanaM nasya~jca (66) · Śloka 66

મનોહ્વાસૈન્ધવં કૃષ્ણાતૈલેન નયનાઞ્જનમ્| યોજ્યા હિઙ્ગુસમા વ્યાઘ્રીવસ નસ્યે સસૈન્ધવા| પુરાણસર્પિઃ સિંહસ્ય વસા તદ્વત્ સસૈન્ધવા||૬૬||

Adhikarana aparAjito dhUpaH (67) · Śloka 67

પલઙ્કષા નિમ્બપત્રં વચા કુષ્ઠં હરીતકી| સર્ષપાઃ સયવાઃ સર્પિર્ધૂપો વિડ્વા બિડાલજાઃ| પૂરધ્યામવચાસર્જનિમ્બાર્કાગરુદારુભિઃ| ધૂપો જ્વરેષુ સર્વેષુ કાર્યોઽયમપરાજિતઃ||૬૭||

Adhikarana dhUpodvartanAlepAH (68) · Śloka 68

સહદેવાવચાભદ્રાનાકુલીભિઃ પ્રયોજયેત્| ધૂપનોદ્વર્તનાલેપાન્ સર્વજ્વરનિબર્હણાન્||૬૮||

Adhikarana atideshena cittavaikRutacikitsA (69) · Śloka 69

ધૂમનસ્યાઞ્જનોત્ત્રાસા યે ચોક્તાશ્ચિત્તવૈકૃતે| દૈવાશ્રયં ચ ભૈષજ્યં જ્વરાન્ સર્વાનપોહતિ| વિશેષાદ્વિષમાન્ પ્રાયસ્તે હ્યગન્ત્વનુબન્ધજાઃ||૬૯||

Adhikarana sirAvyadhanam (70) · Śloka 70

યથાસ્વં ચ સિરાં વિધ્યેદશાન્તૌ વિષમજ્વરે||૭૦||

Adhikarana dhAtugatajvaracikitsA (71) · Śloka 71

રસસંસ્થે તુ સર્વસ્મિન્ કુર્યાદ્વમનલઙ્ઘને| સેકસંશમનાલેપરક્તમોક્ષાનસૃક્સ્થિતે| તીક્ષ્ણાન્ વિરેકાન્માંસસ્થે મેદોઘ્નં મેદસિ સ્થિતે| અસ્થિસ્થે વાતશમનમભ્યઙ્ગસ્વેદમર્દનમ્| જ્વરે વાતાર્તિશમનં વિશેષાદ્બસ્તિકર્મ ચ||૭૧||

Adhikarana kevalAnilAdike jvare cikitsA (72) · Śloka 72

કેવલાનિલવીસર્પવિસ્ફોટાભિહતજ્વરે| સર્પિષ્પાનહિમાલેપસેકમાંસરસાશનમ્| કુર્યાદ્યથાસ્વમુક્તઞ્ચ રક્તમોક્ષાદિસાધનમ્| ગ્રહોત્થે ભૂતવિદ્યોક્તં મણિમન્ત્રાદિસાધનમ્| ઓષધીગન્ધજે પિત્તશમનં વિષજિદ્વિષે||૭૨||

Adhikarana krodhAdijeShu jvareShu cikitsA (73) · Śloka 73

ઇષ્ટૈરર્થૈર્મનોજ્ઞૈશ્ચ યથાદોષશમેન ચ| હિતાહિતવિવેકૈશ્ચ જ્વરં ક્રોધાદિજં જયેત્| ક્રોધજો યાતિ કામેન શાન્તિં ક્રોધેન કામજઃ| ભયશોકોદ્ભવૌ તાભ્યાં ભીશોકાભ્યાં તથેતરૌ| શાપાથર્વણમન્ત્રોત્થે વિધિર્દૈવવ્યપાશ્રયઃ||૭૩||

Adhikarana krodhAdijeShu doShAnusAramapi cikitsA (74) · Śloka 74

તે જ્વરાઃ કેવલાઃ પૂર્વં વ્યાપ્યન્તેઽનન્તરં મલૈઃ| તસ્માદ્દોષાનુસારેણ તેષ્વાહારાદિ કલ્પયેત્| ન હિ જ્વરોઽનુબધ્નાતિ મારુતાદ્યૈર્વિના કૃતઃ||૭૪||

Adhikarana kathAshravaNAdikam (75) · Śloka 75

કથાસ્ત્રિવર્ગસંયુક્તા રુઙ્નિદ્રાદિવિનોદિનીઃ| શસ્તા વિચિત્રાઃ શૃણુયાન્ન પ્રેતવ્યાધિતાશ્રયાઃ| જ્વરકાલસ્મૃતિં ચાસ્ય હારિભિર્વિષયૈર્હરેત્||૭૫||

Adhikarana jvaraH kushalena cikitsyaH tatrAbalalAbhaM varjyAni (76) · Śloka 76

ત્યજેદાબલલાભાચ્ચ વ્યાયામસ્નાનમૈથુનમ્ ગુર્વાસાત્મ્યં વિદાહ્યન્નં યચ્ચાન્યજ્જ્વરકારણમ્| ન વિજ્વરોઽપિ સહસા સર્વાન્નીનો ભવેત્ .......| અવસ્થાનુસારં યોગ્યં ચિકિત્સિતમ્ ................................................તથા| નિવૃત્તો હિ જ્વરઃ શીઘ્રં વ્યાપાદયતિ દુર્બલમ્| સદ્યઃ પ્રાણહરો યસ્માત્તસ્માત્તસ્ય વિશેષતઃ| તસ્યાં તસ્યામવસ્થાયાં કુર્યાત્તત્તદ્ભિષગ્જિતમ્||૭૬||

Adhikarana manaso~anukUlaviShayasevA (77) · Śloka 77

મનોભિરામા વિષયા વચનં હ્લાદિ દક્ષિણમ્| કરુણાર્દ્રં મનં શુદ્ધં સર્વજ્વરનિષૂદનમ્||૭૭||

Adhikarana mAtrAdInAM pUjA (78) · Śloka 78

માતરં પિતરં દેવાન્ વૈદ્યાન્ હરં હરિમ્| પૂજયેચ્છીલયેદ્દાનદમસત્યદયાર્જવાન્| ધારયેચ્ચ સદા મન્ત્રમણિરત્નમહૌષધીઃ||૭૮||

Adhikarana devapraNAmAdikaM (79) · Śloka 79

આર્યાવલોકિતં પર્ણશબરીમપરાજિતામ્| પ્રણમેદાર્યતારાં ચ સર્વજ્વરનિવૃત્તયે||૭૯||

Adhikarana mantravisheShajapaH (80-2) · Śloka 2

જપંસ્તથા ગતોષ્ણીષં સર્વવ્યાધિચિકિત્સિતમ્| આગન્તુદોષસહજૈઃ સર્વરોગૈર્વિમુચ્યતે||૮૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને જીર્ણજ્વરચિકિત્સિતન્નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||