1. jvaracikitsitam

Adhikarana atha jwaracikitsitannAma prathamo~adhyAyaH, avataraNikA · Śloka

નિદાનસ્થાને જ્વરાદિક્રમેણ પ્રધાનરોગાણામ્ હેત્વાદિકમુક્ત્વા તેષામેવ તેનૈવ ક્રમેણ સાધ્યાનાં સતામવસરપ્રાપ્તં પ્રતીકારં પ્રદર્શયિતું ચતુર્થસ્થાનમારભ્યતે|

Adhikarana adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો જ્વરચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

અથેત્યાદિ પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| ઇતીત્યદિ ચ| ચિકિત્સિતં પ્રતીકારઃ|૧|

Adhikarana la~gghanam (2) · Śloka 2

આમાશયસ્થો હત્વાઽગ્નિં સામો માર્ગાન્પિધાય યત્| વિદધાતિ જ્વરં દોષસ્તસ્માત્ કુર્વીત લઙ્ઘનમ્| પ્રાગ્રૂપેષુ જ્વરાદૌ વા બલમ્ યત્નેન પાલયન્| બલાધિષ્ઠાનમારોગ્યમારોગ્યાર્થઃ ક્રિયાક્રમઃ||૨||

આમાશયસ્થ ઇત્યાદિના પ્રકૃતાર્થપ્રસ્તાવના| યદ્યસ્માદામાશયસ્થત્વાદિરૂપો દોષોઃ દુષ્ટો વાતાદિર્જ્વરં વિદધાતિ તસ્માજ્જ્વરે પ્રથમં લઙ્ઘનં કુર્વીતેતિ સમ્બન્ધઃ| યદ્યપિ લઙ્ઘનં દ્વાદશસુ પરિભાષિતં લઙ્ઘનબૃંહણીયેઽત્ર પુનરુપવાસે વર્તતે| કુતઃ? તેષામવસ્થાવશાત્ પ્રયોગઃ ઇતિ જેજ્જટઃ| હેતુનિર્દેશેનૈતત્ પ્રદર્શ્યતે યેષુ જ્વરેષ્વેવંરુપતસમ્પ્રાપ્તેસ્તત્રૈવ લઙ્ઘનં વિધેયં નાઽન્યત્ર| તથા ચ વક્ષ્યતિ - `શુદ્ધવાતક્ષયાગન્તુજીર્ણજ્વરિષુ લઙ્ઘનં| નેષ્યત' ઇતિ| અત્ર ચ લઙ્ઘન શબ્દેન ન વમનાદિકમ્ સર્વં લઙ્ઘનમુચ્યતે; કિન્તુ ઉપવાસ એવ| નનુ તલ્લઙ્ઘનં કસ્યામવસ્થાયાં કુર્વીતેત્યાહ-પ્રાગ્રૂપેષ્વિત્યાદિ| જ્વરસ્ય પૂર્વરૂપદર્શન એવ લઙ્ઘનં કુર્વીત| યદા તુ પ્રાગ્રૂપદર્શનકાલે નિદાનસ્ય સાધારણત્વાદપરિજ્ઞાનાદ્વા લઙ્ઘનવિષયતા આશઙ્ક્યતે તદા જ્વરાદાવપિ યોજ્યમ્| જ્વરસ્યાદિર્જ્વરાદિઃ, જ્વરો પ્રારમ્ભ ઇત્યુક્તં પ્રાગ્રૂપેષુ જ્વરાદૌ વેતિ| અન્યે પુનરેવં વર્ણયન્તિ જ્વરસ્ય પ્રાગ્રૂપેષુ લઙ્ઘનમવશ્યં કુર્વીત જ્વરાદૌ જ્વરવ્યક્તતા પ્રાદુર્ભાવે વા લઙ્ઘનં કુર્વીત ;તેન શુદ્ધવાતાદિવિષયે વ્યક્તે જ્વરે લઙ્ઘનં ન વિધેયમ્| બલં યત્નેન પાલયન્નિત્યનેનૈતદુચ્યતે- તાવલ્લઙ્ઘનં કુર્વીત યાવતા બલહાનિર્ન ભવતિ| તેન લઙ્ઘિતલિઙપ્રાદુર્ભાવેઽપિ બલપાલનાનુરોધેન લઙ્ઘનાદ્વિરમેત્| બલાધિષ્ઠાદિનમિત્યાદિના બલપાલને હેતુરુચ્યતે||૨||

Adhikarana la~gghanaphalam (3) · Śloka 3

લઙ્ઘનૈઃ ક્ષપિતે દોષે દીપ્તેઽપ્નૌ લાઘવે સતિ| સ્વાસ્થ્યં ક્ષુતૃડૃચિઃ પક્તિર્બલમોજશ્ચ જાયતે||૩||

લઙ્ઘનૈરિત્યાદિના સર્વલઙ્ઘનાનાં જ્વરવિષયાણાં સુપ્રયુક્તાનાં ફલનિરૂપણમ્| લઙ્ઘનૈર્વમનાદિભિર્દોષે તત્સાધ્યે જ્વરારમ્ભકે ક્ષપિતે તત્ક્ષપણાચ્ચ ભસ્માપનયનેનેવાગ્નૌ દીપ્તે લાઘવે ચોત્પન્ને સ્વાસ્થ્યાદિકં જાયતે| દોષક્ષપણાદૂર્ધ્વં લઙ્ઘનેનાનિન્ધનત્વાદગ્નેર્નાશ એવં સ્વાસ્થ્યાદ્યભાવશ્ચ| તથા ચોક્તમ્- સંશોધનાસ્રવિસ્રાવસ્નેહયોજનલઙ્ઘનૈઃ| યાત્યગ્નિર્મન્દતા...............|| ઇતિ| તત્ર ચ ભણ્યતે-સ્વાસ્થં રોગાભાવઃ| પક્તિરન્નાદીનાં પાકઃ||૩||

Adhikarana vamanam (4) · Śloka 4

તત્રોત્કૃષ્ટે સમુત્ક્લિષ્ટે કફપ્રાયે ચલેમલે| સહૃલ્લાસપ્રસેકાન્નદ્વેષકાસવિષૂચિકે| સદ્યોભુક્તસ્ય સઞ્જાતે જ્વર સામે વિશેષતઃ| વમનં વમનાર્હસ્ય શસ્તં કુર્યાત્તદન્યથા| શ્વાસાતીસારસમ્મોહહૃદ્રોગવિષમજ્વરાન્|૪|

નનુ કિં સર્વત્ર નિયમેન સર્વમેવ લઙ્ઘનં વિધેયમાહોસ્વિત્ કેનચિદ્વિશેષેણેત્યાહ -તત્રેત્યાદિ| ઉત્કૃષ્ટઃ પ્રભૂતઃ| સમુત્ક્લિષ્ટઃ સ્થાનાત્સમન્તાચ્ચલિતઃ| કફપ્રાયઃ શ્લેષ્મપ્રધાનઃ| ચલો નૈકત્ર સ્થિતિશીલઃ| સહ હૃલ્લાસાદિભિર્વર્તતે યો મલઃ તથાવિધે મલે દોષે વમનાર્હસ્ય સતો જ્વરિતસ્ય વમનમેવ શસ્તં નાત્યલઙ્ઘનમિતિ સમ્બન્ધઃ|સદ્યોભુક્તસ્ય ત્વષ્ટવિધેઽપિ જ્વરે સઞ્જાતે વમનમેવ શસ્યતે|આગન્તાવપિ ભોજનસ્યાજારણાદિના દોષાનુબન્ધરક્ષણાર્થઃ| સામે તુ જ્વરે સદ્યોભુક્તસ્ય સઞ્જાતે વિશેષતો વમનમ્| વમનાર્હગ્રહણેન પ્રતિષિદ્ધવમનાનાં ગર્ભિણ્યાદીનાં વમનવિષયેઽપિ જ્વરે વમનં પ્રતિષિદ્ધ્યતે| તચ્ચ વમનમન્યથા ઉત્ક્લિષ્ટત્વાદિલક્ષણવિપરીતે મલે પ્રયુક્તં શ્વાસાદીન્ જ્વરિતસ્ય કુર્યાત્| અનુત્ક્લિષ્ટસ્યોત્ક્લેશેન વાયોર્માર્ગરોધાચ્છ્વાસઃ| ઈષદુત્ક્લિષ્ટ્સ્ય સ્યન્દનેનાગ્નિનાશાદતીસારઃ| ઉપશુષ્કે દોષે ઔષધસ્ય તૈક્ષ્ણ્યાત્સમ્મોહઃ| તથાવિધ એવોર્ધ્વનયનાદ્ હૃદ્રોગઃ| દોષસ્ય સ્વલ્પત્વાત્ બહિરનિર્હરણાદ્દૂરદૂરતરસ્રોતઃ પૂરણેન વા યથાહેતુઃ સતતકાદિકો વિષમજ્વરઃ||૪||

Adhikarana vamanam (4) · Śloka 4

તત્રોત્કૃષ્ટે સમુત્ક્લિષ્ટે કફપ્રાયે ચલેમલે| સહૃલ્લાસપ્રસેકાન્નદ્વેષકાસવિષૂચિકે| સદ્યોભુક્તસ્ય સઞ્જાતે જ્વર સામે વિશેષતઃ| વમનં વમનાર્હસ્ય શસ્તં કુર્યાત્તદન્યથા| શ્વાસાતીસારસમ્મોહહૃદ્રોગવિષમજ્વરાન્||૪||

નનુ કિં સર્વત્ર નિયમેન સર્વમેવ લઙ્ઘનં વિધેયમાહોસ્વિત્ કેનચિદ્વિશેષેણેત્યાહ -તત્રેત્યાદિ| ઉત્કૃષ્ટઃ પ્રભૂતઃ| સમુત્ક્લિષ્ટઃ સ્થાનાત્સમન્તાચ્ચલિતઃ| કફપ્રાયઃ શ્લેષ્મપ્રધાનઃ| ચલો નૈકત્ર સ્થિતિશીલઃ| સહ હૃલ્લાસાદિભિર્વર્તતે યો મલઃ તથાવિધે મલે દોષે વમનાર્હસ્ય સતો જ્વરિતસ્ય વમનમેવ શસ્તં નાત્યલઙ્ઘનમિતિ સમ્બન્ધઃ|સદ્યોભુક્તસ્ય ત્વષ્ટવિધેઽપિ જ્વરે સઞ્જાતે વમનમેવ શસ્યતે|આગન્તાવપિ ભોજનસ્યાજારણાદિના દોષાનુબન્ધરક્ષણાર્થઃ| સામે તુ જ્વરે સદ્યોભુક્તસ્ય સઞ્જાતે વિશેષતો વમનમ્| વમનાર્હગ્રહણેન પ્રતિષિદ્ધવમનાનાં ગર્ભિણ્યાદીનાં વમનવિષયેઽપિ જ્વરે વમનં પ્રતિષિદ્ધ્યતે| તચ્ચ વમનમન્યથા ઉત્ક્લિષ્ટત્વાદિલક્ષણવિપરીતે મલે પ્રયુક્તં શ્વાસાદીન્ જ્વરિતસ્ય કુર્યાત્| અનુત્ક્લિષ્ટસ્યોત્ક્લેશેન વાયોર્માર્ગરોધાચ્છ્વાસઃ| ઈષદુત્ક્લિષ્ટ્સ્ય સ્યન્દનેનાગ્નિનાશાદતીસારઃ| ઉપશુષ્કે દોષે ઔષધસ્ય તૈક્ષ્ણ્યાત્સમ્મોહઃ| તથાવિધ એવોર્ધ્વનયનાદ્ હૃદ્રોગઃ| દોષસ્ય સ્વલ્પત્વાત્ બહિરનિર્હરણાદ્દૂરદૂરતરસ્રોતઃ પૂરણેન વા યથાહેતુઃ સતતકાદિકો વિષમજ્વરઃ||૪||

Adhikarana pippalyAdivamanayogaH (5) · Śloka 5

પિપ્પલીભિર્યુતાં ગાલાં કલિઙ્ગૈર્મધુકેન વા| પીત્વોષ્ણતોયેન વમેન્મધ્વમ્બુલવણામ્બુ વા||૫||

પિપ્પલીત્યાદિના વમનયોગમાહ - દોષદેશાદ્યપેક્ષયા યથાયોગ્યં યોગવિકલ્પઃ| ગાલા મદનફલમ્| તાં ગાલાં કદાચિત્ પિપ્પલીભિર્યુક્તતામુષ્ણામામ્બુના પીત્વા વમેત્| કદાચિદિન્દ્રયવૈઃ કદાચિન્મધુયષ્ટ્યા અથવા મધુના સંયુક્તમુષ્ણામામ્બુ પીત્વા વમેત્| લવણેન વા સંયુક્તમત્ર મધુનોઽપ્રયોગઃ| ગાલાનાં સંયોગિનાં સમાનાં કોષ્ટાપેક્ષા માત્રા| મધુલવણયોરૌષધં યાતિ યોગ્યતા માત્રા||૫||

Adhikarana paTolAdayo vamanayogAH (6) · Śloka 6

પટોલનિમ્બકર્કોટવેત્રપત્રજલાનિ વા| પેયાં મન્ડં રસં ચેક્ષોર્મધ્યં કલ્પોદિતાનિ ચ| વમનાનિ પ્રયુઞ્જીત બલકાલવિભાગવિત્||૬||

અથવા પટોલાદીનાં પત્રજલં પીત્વા વમેદિતિ સમ્બન્ધઃ| પત્રાણાં જલસ્ય ચ જલસંસ્કારાપાદની માત્રા| પાને તુ જલસ્ય કોષ્ઠાદ્યપેક્ષયા તૃપ્ત્યવસાનં વા માત્રા| પેયામણ્ડાદીનામિવાત્રાપિ પીત્વા વમેદિતિ સમ્બધ્યતે| વમેદિત્યન્ગુલ્યાદિનોપાયેનોદ્ગિરેત્| મદ્યં પૂર્વભુકાહારાપેક્ષયા યથાયોગ્યમિતિ| વમનાનિ બલકાલવિભાગવિત્ પ્રયુઞ્જીત| વમનાનીતિ બહુવચનં કિં ઉચ્યતે| ન સકૃદ્યાવન્નિર્હતદોષ ઇતિ જેજ્જટઃ| તેનૈતદુક્તં વ્યાધ્યૌષધબલાનુરોધેન ચાન્યતમસ્ય વમનસ્ય પ્રયોગ ઇતિ||૬||

Adhikarana upavAsamahatvam (7) · Śloka 7

કૃતેઽકૃતે વા વમને જ્વરી કુર્યાદ્વિશોષણમ્| દોષાણામ્ સમુદીર્ણાનાં પાચનાય શમાય ચ||૭||

અનન્તરોક્તપ્રકારેણ કૃતે વમને વિશોષણમુપાસાદિના કુર્યાન્નતુ સમ્ય્ગ્યોગેઽપ્યવશ્યં તદહરેવ વમનવિધિપ્રદર્શિતપ્રકારેણ પેયાં સેવેત| તથા યત્રાપિ વમનસ્યાવિષયત્વાદ્વિષયેઽપિ વા નિમિત્તાન્તરાદ્વમનં ન કૃતં તત્રાપિ વિશોષણં કુર્યાત્| દોષાણામિત્યાદિના યથોક્તોપશોષણપ્રયોજનપ્રદર્શનમ્||૭||

Adhikarana upavAsasyAvadhiH (8) · Śloka 8

આમેન ભસ્મનેવાગ્નૌ છન્નેઽન્નં ન વિપચ્યતે| તસ્માદાદોષપચનજ્જ્વરિતાનુપવાસયેત્||૮||

આમેનેત્યાદિનોપવાસાવધિપ્રદર્શનમ્| યથા બાહ્યેઽગ્નૌ ભસ્મના છન્નેઽન્નં ન વિપચ્યતે એવમાન્તરેઽપ્યામેન ચ્છન્ને| તસ્માદ્દોષસ્ય નિરામતોત્પત્તિરુપવાસાનામવધિઃ| ઉપપૂર્વો વસિર્ભોજનનિવૃત્તૌ વર્તતે||૮||

Adhikarana uShNAmbupAnaM tadguNAshca (9) · Śloka 9

તૃષ્ણગલ્પાલ્પમુષ્ણામ્બુ પિબેદ્વાતકફજ્વરે| તત્કફં વિલયં નીત્વા તૃષ્ણામાશુ નિવર્તયેત્| ઉદીર્ય ચાગ્નિં સ્રોતાંસિ મૃદૂકૃત્ય વિશોધયેત્| લીનપિત્તાનિલસ્વેદશકૃન્મૂત્રાનુલોમનમ્| નિદ્રાજાડ્યારુચિહરં પ્રાણાનામવલમ્બનમ્||૯||

તસ્મિંશ્ચ લઙ્ઘને ક્રિયમાણે તૃષ્ણાગતિમાત્રાં તૃષ્ણામનુભવન્નેવ વાતકફજ્વરે દ્વન્દ્વસમુત્થ એવ નેત્યાહ| વાતે શ્લેષ્મણિ વા કવોષ્ણં જલં હિતમ્| તયોઃ સમુદિતયોરપ્યુષ્ણમવિરોધીતિ ચ| તચ્ચોષ્ણામ્બુ પીતં માર્ગાવરકં કફં વિલયં નીત્વા તૃષ્ણાં નિવર્તયેત્| તથા લીનાનામનુત્ક્લિષ્ટરૂપાણામપિ પિત્તાદીનામનુલોમનં માર્ગપ્રેરકં નિદ્રાદિહરં ચ| નિદ્રા હ્યસ્વાસ્થ્યહેતુકા ગૃહીતા| પ્રાણાનામવલમ્બનમમ્બુસન્તર્પણસ્વભાવત્વાત્| એવં યથોક્તવિષયે ઉષ્ણામ્બુના એવ પ્રયોગઃ||૯||

Adhikarana shItajalapAnaparihAraH (10) · Śloka 10

વિપરીતમતઃ શીતં દોષસઙ્ઘાતવર્ધનમ્||૧૦||

વિપરીતમિત્યાદિના તત્રૈવ શીતામ્બુપરિહારે હેતુરુચ્યતે-ઉષ્ણામ્બુનો ગુણૈર્વિપરીતં શીતામ્બુ દોષસઙ્ઘાતવર્દ્ધનઞ્ચ||૧૦||

Adhikarana uShNajalAnarhAH (11) · Śloka 11

ઉષ્ણમેવઙ્ગુણત્વેઽપિ યુઞ્જ્યાન્નૈકાન્તપિત્તલે| ઉદ્રિક્તપિત્તે દવથુદાહમોહાતિસારિણિ| વિષમદ્યોત્થિતે ગ્રીષ્મે ક્ષતક્ષીણેઽસ્રપિત્તિનિ||૧૧||

ઉષ્ણમિત્યાદિના કેવલપિત્તાદીનામુષ્ણામ્બુપ્રતિષેધં દર્શયતિ- ઉષ્ણમનન્તરપ્રદર્શિતાગ્ન્યુદીરણસ્રોતશ્શોધનત્વાદિગુણસંયુક્તત્વેઽપ્યેકાન્તપિત્તલાદૌ વ્યાધાવાતુરે વા ન યુઞ્જ્યાત્| ઉદ્રિક્તમન્યદોષાભિભાવિ પિત્તં યત્ર| દવથુશ્ચક્ષુરાદીન્દ્રિયાશ્રયેષુ દાહઃ| દાહઃ સર્વાઙ્ગીણસ્તીવ્ર એવ| ગ્રીષ્મે દેશાદિવિશેષવશાદ્વાતકફસ્યોત્કૃષ્ટતા; તદા સ્તોકં હિતમેવ||૧૧||

Adhikarana tatra shItaM ShaDa~ggaM jalam (12) · Śloka 12

ઘનચન્દનશુણ્ઠ્યમ્બુપર્પટોશીરસાધિતમ્| શીતં તેભ્યો હિતં તોયં પાચનં ત્રુડ્જ્વરાપહમ્||૧૨||

તત્ર શીતામ્બુપ્રયોગં દર્શયતિ- તેભ્યશ્ચૈકાન્તપિત્તલાદિભ્યો ઘનાદિસાદિતં શીતં તોયં હિતં , તદ્ધિ પાચનં તૃડ્જ્વરાપહં ચ| નનુ નાગરસ્ય કટુકત્વાત્ કથં પ્રયોગઃ; ઉચ્યતે - આમાશયસમુત્થત્વાજ્જ્વરસ્યેષ્યત એવાન્યદ્રવ્યસંયુક્તસ્ય જલસંસ્કારર્થમાવાપ એતિ જેજ્જટઃ| તથ ચાન્યે પઠન્તિ- યચ્ચાસ્ય શ્રુતશીતામ્બુ ષડઙ્ગાદિ પ્રયુજ્જ્યતે| કર્ષમાત્રમ્ તતો દત્વા ક્વથયેત્પ્રાસ્થિકેઽમ્ભસિ|| ઇતિ||૧૨||

Adhikarana prasa~ggAjjvare pittaviruddhapratiShedhastatra hetuSca (13) · Śloka 13

ઉષ્મા પિત્તાદૃતે નાસ્તિ જ્વરો નાત્યૂષ્મણા વિના| તસ્માત્પિત્તવિરુદ્ધાનિ ત્યજેત્પિત્તાધિકેઽધિકમ્| સ્નાનાભ્યઙ્ગપ્રદેહાંશ્ચ પરિશેષં ચ લઙ્ઘનમ્||૧૩||

ઉષ્ણામ્બુપ્રતિષેધપ્રસઙ્ગે સર્વેષાં પિત્તવિરુદ્ધાનાં જ્વરે પ્રતિષેધ ઉચ્યતે- ઉષ્મેત્યાદિ| પિત્તાધિકે તુ જ્વરે પિત્તવિરુદ્ધાન્યાધિકં ત્યજેત્| પિત્તવિરુદ્ધં યત્ પિત્તકારિ તચ્ચ કફજ્વરાદૌ કિઞ્ચિત્ ત્યજેદિત્યધિકશબ્દાલ્લ્ભ્યતે| સ્નનાદીંશ્ચ સર્વસ્મિન્ જ્વરે ત્યજેત્| તથા પરિશેષં લઙ્ઘનં અવસ્થાવિશેષવશેનોક્તાલ્લઙ્ઘનાદન્યલઙ્ઘનં પરિશેષમ્||૧૩||

Adhikarana sAmajvare auShadhapratiShedhastatra hetushca (14) · Śloka 14

અજીર્ણ ઇવ શૂલઘ્નં સામે તીવ્રરુજિ જ્વરે| ન પિબેદૌષધં તદ્ધિ ભૂય એવામમાવહેત્| આમાભિભૂતકોષ્ઠસ્ય ક્ષીરં વિષમહેરિવ||૧૪||

અજીર્ણ ઇત્યાદિના સામે જ્વરે ઔષધપ્રતિષેધપ્રદર્શનમ્| ઇવેત્યાદિના- તીવ્રાર્તિરપિ નાજીર્ણી પિબેચ્છૂલઘ્નમૌષધમ્| આમસન્નોઽનલો નાલં પક્તું દોષૌષધાશનમ્| નિહન્યાદપિ ચૈતેષાં વિભ્રમઃ સહસાતુરમ્| ઇતિ સ્મારયતિ| તીવ્રરુજાગ્રહણં પ્રભૂતોપલક્ષણાર્થમ્| અલ્પેત્Vવામેઽગ્નેઃ કિઞ્ચિચ્છક્તત્વાત્ ક્વાથાદિકં પ્રયુજ્યત| એવં ન કેવલં સામ ઔષધં ત્યજેત્ યાવત્ ક્ષીરમપિ ત્યજેદિતિ પ્રદર્શનાર્થમાહ-આમાભિભૂતકોષ્ઠ્સ્યેત્યાદિ| યસ્ય હ્યામેનાભિભૂતઃ કોષ્ઠસ્તસ્ય દીપનત્વાદિયુક્તમપ્યૌષધં ન યુજ્યતે કિમુત ક્ષીરમ્| અહિદૃષ્ટાન્તેન વિષસ્ય દુષ્ટતા પ્રદર્શિતા||૧૪||

Adhikarana sodardAdau svedanaM tatphala~jca (15) · Śloka 15

સોદર્દપીનસશ્વાસે જઙ્ઘાપર્Vવાસ્થિશૂલિનિ| વાતશ્લેષ્માત્મકે સ્વેદઃ પ્રશસ્તઃ સ પ્રવર્તયેત્| સ્વેદમૂત્રશકૃદ્વાતાન્ કુર્યાદગ્નેશ્ચ પાટવમ્| સ્નેહોક્તમાચારવિધિં સર્વતશ્ચાનુપાલયેત્||૧૫||

ઇતિ પ્રસઙ્ગેન જ્વરે પરિહાર્યદર્શનં કૃત્વા સોદર્દેત્યાદિનાઽવસ્થાવિશેષેણ વિધેયવિશેષં નિયમયતિ| વાતશ્લેષ્માત્મકે જ્વરે ઉદર્દાદિના યથાસંભવં સંયુક્તે સ્વેદાખ્ય ઉપક્રમઃ શસ્તઃ| સ સ્વેદઃ સ્વેદાદીનિ પ્રવર્તયેત્| ઉદ્ર્દોનામ કફરોગઃ પ્રદર્શિતઃ| સ્નેહાક્ત આચારવિધિરુષ્ણોદકોપચારી સ્યાદિત્યાદિકઃ||૧૫||

Adhikarana pAcanasaMgrahaH (16) · Śloka 16

લઙ્ઘનં સ્વેદનં કાલો યવાગ્વસ્તિક્તકો રસઃ| મલાનાં પાચનાનિ સ્યુર્યથાવસ્થં ક્રમેણ વા||૧૬||

લઙ્ઘનમિત્યાદિના પૂર્વોક્તસ્યાનિયમેન ક્રમનિયમેન ચ પ્રદર્શનમ્| `લઙ્ઘનાદિ તિક્તરસાન્તં પઞ્ચવિધં પાચનમિતિ' જેજ્જટઃ| લઙ્ઘનમુપવાસઃ| સ્વેદનં સ્વેદઃ| કાલઃ પરિવાસક્રમઃ| યવાગ્વઃ પેયાઃ| તિક્તો રસસ્તિક્તરસયુક્તદ્રવ્યોપયોગઃ|વમનં શોધનં ન તુ પાચનમ્| યથાસ્વમિત્યુક્તવિષયાનતિક્રમેણ મલાનાં પાચનાનિ સ્યુઃ| અથવા ક્રમેણ લઙ્ઘને ક્રિયમાણે દોષસ્ય નિવિડત્વવિનાશાય પ્રથમમેવ સ્વેદનં, તતઃ ઉપવાસેન સ્વેદેન કાલક્રમેણ ચ દોષે માર્દવં યાતે બુભુક્ષાયાં જાતાયાં યવાગ્વસ્તતસ્તિક્તો રસો મુસ્તાપર્પટાદિઃ||૧૬||

Adhikarana la~gghanAnarhAstatra kArya~jca (17) · Śloka 17

શુદ્ધવાતક્ષયાગન્તુજીર્ણજ્વરિષુ લઙ્ઘનમ્| નેષ્યતે તેષુ હિ હિતં શમનં યન્ન કર્શનમ્||૧૭||

સામાન્યેન નવજ્વરે લઙ્ઘનોપક્રમાચ્છુદ્ધવાતાદિજ્વરાણાં લઙ્ઘનસ્ય પ્રતિષેધઃ જીર્ણજ્વરે ચ લઙ્ઘનવિષયેઽપિ| તેષુ ચ શુદ્ધવાતાદિષુ યસ્માચ્છમનં તચ્ચ શમનં યન્ન કર્શનં નાપ્યતિબૃંહણં રોગસ્વભાવાદિત્યર્થાલ્લભ્યતે||૧૭||

Adhikarana la~gghanasyAyogasamyagyogalakShaNam (18) · Śloka 18

તત્ર સામજ્વરાકૃત્યા જાનીયાદવિશોષિતમ્| દ્વિવિધોપક્રમજ્ઞાનમવેક્ષેત ચ લઙ્ઘને||૧૮||

તત્રેત્યાદિના લઙ્ઘનસ્યાયોગસમ્યગ્યોગપ્રદર્શનમ્| જ્વરોપદ્રવતીક્ષ્ણત્વાદિકં સામજ્વરાકૃતિઃ| આકૃતિર્લ્લક્ષણમિતિ પર્યાયૌ||૧૮||

Adhikarana peyA tadguNashca (19) · Śloka 19

યુક્તં લઙ્ઘિતલિઙ્ગૈસ્તુ તં પેયાભિરુપાચરેત્| યથાસ્વૌષધસિદ્ધાભિર્મણ્ડપૂર્વાભિરાદિતઃ| ષડહં વા મૃદુત્વં વા જ્વરો યાવદવાપ્નુયાત્| તસ્યાગ્નિર્દીપ્યતે તાભિઃ સમિદ્ભિરિવ પાવકઃ| તાશ્ચ ભેષજસંયોગાલ્લઘુત્વાચ્ચાગ્નિદીપનાઃ| વાતમૂત્રપુરીષાણાં દોષાણાં ચાનુલોમિકાઃ| સ્વેદનાય દ્રવોષ્ણત્વાન્મૃદુત્વાત્તૃટ્પ્રશાન્તયે| આહારભવાત્પ્રાણાય સરત્વાલ્લાઘવાય ચ| જ્વરઘ્ન્યો જ્વરસાત્મ્યત્વાત્તસ્માત્પેયાભિરાદિતઃ| ઉપક્રમેજ્જ્વરાન્ સર્વાનૃતે મદ્યસમુત્થિતાન્||૧૯||

તઞ્ચ જ્વરિતઞ્ચ શબ્દાભિહિતેન સામજ્વરલિઙ્ગવિપર્યાસેન દ્વિવિધોપક્રમણીયોક્તૈશ્ચ લઙ્ઘિતલિઙ્ગૈર્યુક્તં જ્ઞાત્વા પેયાભિરુપાચરેત્| કિમ્ભૂતાભિરાહ- યથાસ્વૌષધસિદ્ધાભિર્યસ્મિન્ જ્વરે યદેવ કાષાયકલ્પનૌષધયુક્તં તેનૌષધેન સાધિતાભિઃ| મણ્ડઃ પૂર્વો યાસાં તાભિઃ| લઙ્ઘને કૃતે મણ્ડઃ તતઃ પેયા| કિયત્કાલમિત્યાહ- આદિતો જ્વરારમ્ભદિનાત્ પ્રભૃતિ ષડહં યાવત્| યત્ર તુ ષડહાત્ પૂર્વં લઙ્ઘિતલિઙ્ગાભાવાત્ પેયા ન પ્રયુક્તા તત્ર યદા પ્રયુજ્યતે તદા તાસાં જ્વરમાર્દવોત્પત્તિર્યાવત્ પ્રયોગઃ| સુબોધમ્| (અથવા યવાગૂનાં પ્રતિ સ્વં સંસ્કારકપિપ્પલીનાગરાદિકમિતિ જેજ્જટઃ )|

Adhikarana peyAyogAH (20) · Śloka 20

પ્રાગ્જલાજપેયાં સુજરાં સશુણ્ઠીધાન્યપિપ્પલીમ્| સસૈન્ધવાં તથામ્લાર્થી તાં પિબેત્સહ દાડિમામ્| સૃષ્ટવિડ્ બહુપિત્તો વા સશુણ્ઠીમાક્ષિકાં હિમામ્| બસ્તિપાર્શ્વશિરઃશૂલી વ્યાઘ્રીગોક્ષુરસાધિતામ્| પૃશ્નિપર્ણી બલાવિલ્વનાગરોત્પલધાન્યકૈઃ| સિદ્ધાં જ્વરાસાર્યમ્લાં પેયાં દીપનપાચનીમ્| હ્રસ્વેન પઞ્ચમૂલેન હિક્કારુક્શ્વાસકાસવાન્| પઞ્ચમૂલેન મહતા કફાર્તો યવસાધિતામ્| વિબદ્ધવર્ચાં સયવાં પિપ્પલ્યામલકૈઃ કૃતામ્| યવાગૂં સર્પિષા ભૃષ્ટાં મલદોષાનુલોમનીમ્| ચવિકાપિપ્પલીમૂલદ્રાક્ષાઽઽમલકનાગરૈઃ| કોષ્ટે વિબદ્ધે સરુજિ પિબેત્તુ પરિકર્તિનિ| કોલવૃક્ષામ્લકલશીધાવનીશ્રીફલૈઃ કૃતામ્| અસ્વેદનિદ્રસ્તૃષ્ણાર્તઃ સિતામલકનાગરૈઃ| સિતાબદરમૃદ્વીકાસારિવામુસ્તચન્દનમ્| તૃષ્ણાચ્છર્દિપરીદાહજ્વરઘ્નીં ક્ષૌદ્રસંયુતામ્| કુર્યાત્ પેયૌષદૈરેવ રસયૂષાદિકાનપિ||૨૦||

યદા પેયાનામવસરસ્તદા મણ્ડાદનુ સુજરત્વાલ્લાજપેયાં પિબેત્| પ્રાગ્લાજપેયાં સુજરામિતિ શ્લેષ્મણ્યેષા પ્રથમા| અમ્લાભિલાષી તામેવ દાડિમામ્લાં ઇત્યૈષા વાતે દ્વિતીયા| સૃષ્ટવિડ્ બહુપિત્તો વેત્યેષા તૃતીયા પિત્તે| અત્ર નાગરં મધુરપાકિત્વાત્ પિત્તેન વિરુદ્ધ્યતે| આમપાચનાર્થમિષ્યત એવ| શેષાણાં વિષયનિર્દેશસ્તુ શાસ્ત્રસ્ય કર્ત્રા કૃત એવ ઇતિ જેજ્જટઃ| તતસ્તણ્ડુલપેયાં સૈન્ધવલાજપેયાં વા| અમ્લાર્થી ગ્રહણેન `કુર્વતે હિ રુચિર્દોષા' ઇતિ સ્માર્યતે| નત્વર્થિતમાત્રે પ્રયોગઃ| સર્વાસાં ચ પેયાનાં સાધનજલસંસ્કારકારી દોષાદ્યપેક્ષયા ચૌષધમાત્રા| અન્યે પઠન્તિ- યવાગૂરસયૂષેષુ રસાલાપાનકાદિષુ| દ્રવ્યમાત્રાં પ્રયુઞ્જીત લોકસિદ્ધં યથાર્હતઃ| અથવા યાવતા વ્યાપ્તિર્નાતિ સ્યાદ્ભેષજેન તુ|| સુબોધમ્| યવસાધિતા યસ્યાં તણ્ડુલા ન પ્રવિશન્તિ| સયવા યત્ર સ્તોકં યવાનામ્| પરિકર્તિનિ કોષ્ઠે કોલાદિભિઃ શ્રીફલં બિલ્વમ્||૨૦||

Adhikarana peyAnarhAH (21) · Śloka 21

મદ્યોદ્ભવે મદ્યનિત્યે પિત્તસ્થાનગતે કફે| ગ્રીષ્મે તયોર્વાધિકયોસ્તહૃચ્છર્દિદાહપીડિતે| ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તે રક્તે ચ પેયાં નેચ્છન્તિ ......||૨૧||

મદ્યોદ્ભવાદિકે વિષયે પેયમાચાર્યા નેચ્છન્તિ મદ્યનિત્યે પુરુષે| તયોરિત્યનન્તરશ્રુતયોઃ પિત્તશ્લેષ્મણોઃ| ગ્રીષ્મકાલે વૃદ્ધયોર્વેતિ સમુચ્ચયે| નેચ્છતીત્યનેનાનુપયુજ્યમાને યુક્તિવિશેષતૈવાગમસ્ય પ્રદર્શિતા||૨૧||

Adhikarana tatra lAjatarpaNaM deyam (22) · Śloka 22

........................................તેષુ તુ| દ્રાક્ષાદાડિમકાશ્મર્યપથ્યાપીલુપરૂષકૈઃ| સમધૂકૈઃ સબદરૈઃ સક્ષૌદ્રાન્ સસિતોપલાન્| જ્વરઘ્નૈસ્તોયમૃદિતૈરદ્ભિર્વા લાજતર્પણાન્| પિબેત્ સુસૂક્ષ્મરજસસ્તતો જીર્ણે તુ તર્પણે| યવાગ્વાં વૌદનં ક્ષુદ્વાનશ્નીયાદ્ભૃશતાણ્ડુલમ્| દકલાવણિકૈર્યૂષૈ રસૈર્વા મુદ્ગલાવજૈઃ| ઇત્યયં ષડહો નેયો બલં દોષં ચ રક્ષતા||૨૨||

તેષુ તુ મદ્યોદ્ભવાદિષુ પેયાપ્રસઙ્ગે લાજતર્પણાન્ પિબેત્| તર્પણાઃ સક્તવઃ કેન પિબેદાહ- જ્વરાપહૈર્દાડિમાદિભિસ્તોયમૃદિતૈર્યથાયોગ્યમથવા કેવલાભિરેવાદ્ભિઃ| કિમ્ભૂતાનાહ- સશર્કરાક્ષૌદ્રાન્| તથા સુસૂક્ષ્મરજસઃ વસ્ત્રતિતઊચ્ચારિતવાન્| તતઃ પીત્વા તદહરેવ જીર્ણે યવાગ્વાં વા સ્વવિષયપ્રયુક્તાયાં તદહરેવ તર્પણે જીર્ણે યવાગ્વાં વા સ્વવિષયપ્રયુક્તાયાં જીર્ણાયાં યદા ક્ષુદ્વાન્ ભવતિ તદા ભૃષ્ટતણ્ડુલકૃતમોદનમદ્યાત્ કેનેત્યાહ- દકલાવણિકૈર્યૂષૈર્વા મુદ્ગલાવાભ્યાં વા રસૈઃ| ઇત્યનેન પેયાદિક્રમેણાયં લઙ્ઘિતોત્તરઃ ષડહ આતુરેણ બલં દેહસ્ય દોષં ચ ક્ષયવૃદ્ધિતો રક્ષતા નેયઃ|

Adhikarana kaShAyaprayogaH (23) · Śloka 23

તતઃ પક્વેષુ દોષેષુ લઙ્ઘનાદ્યૈઃ પ્રશસ્યતે| કષાયો દોષશેષસ્ય પાચનઃ શમનોઽથવા||૨૩||

તતઃ પયોક્રમાદનન્તરં લઙ્ઘનસ્વેદનકાલે યવાગૂભિર્દોષેષુ જ્વરારમ્ભકેષુ પક્વેષુ દોષશેષસ્ય પાચનો વા શમનો વા કષાયઃ પઞ્ચવિધકલ્પનઃ પ્રશસ્યતે| કષાય ઇતિ પાકેનોપલબ્ધત્વાદૌષધસ્ય સંજ્ઞા- લઙ્ઘનામ્બુયવાગૂભિર્યદા દોષો ન પચ્યતે| તદા તં મુખવૈરસ્યતૃષ્ણારોચકનાશનૈઃ| કષાયૈઃ પાચનૈર્હૃદ્યૈર્જ્વરઘ્નં સમુપાચરેત્| પાચનીયવિષયોઽયમ્| સંશમનીયવિષયશ્ચ| મૃદૌ જ્વરે લઘૌ દેહે પ્રચલેષુ મલેષુ ચ| પક્વં દોષં વિજાનીયાદ્યદા દેયં તદૌષધમ્|| તસ્માત્ સંશમનીયકાલોઽયમિતિ જેજ્જટઃ||૨૩||

Adhikarana kaShAyasya viShayAviShayau (24) · Śloka 24

તિક્તઃ પિત્તે વિશેષેણ પ્રયોજ્યઃ કટુકઃ કફે| પિત્તશ્લેષ્મહરત્વેઽપિ કષાયઃ સ ન શસ્યતે| નવજ્વરે મલસ્તમ્ભાત્ કષાયો વિષમજ્વરાન્| કુરુતેઽરુચિહૃલ્લાસહિધ્માઽઽધ્માનાદિકાનપિ| ન ચ્યવન્તે ન પચ્યન્તે કષાયસ્તમ્ભિતા મલાઃ| તિર્યગ્ગતા વિમાર્ગા વા વર્ધયન્ત્યપિ ચ જ્વરમ્||૨૪||

સ ચ કષાયસ્તિક્તરસઃ પિત્તે વિશેષેણ યોજ્યઃ| વિશેષગ્રહણાત્ કફેઽપિ યોજ્યા ઇતિ લભ્યતે| કટુકશ્ચ કફ એવ યોજ્યઃ| સ ચ કષાયઃ કષાયો રસેન પિત્તશ્લેષ્મહરોઽપિ નવજ્વરે ન શસ્યતે|તત્રા હિ નવજ્વરે કષાયો મલાનાં સ્તમ્ભાત્ બહિર્ગમનપાચનાભાવેન તિર્યગ્ગમનવિમાર્ગગમનાભ્યાં યથાસંપ્રાપ્તિવિષયજ્વરાનરુચ્યાદીનપિ કરોતિ| કષાયરસસ્તમ્ભિતા મલાઃ ન ચ્યવન્તે નાપ્યન્તઃ પચ્યન્તે; પ્રત્યુત તિર્યક્સ્રોતસ્સુ વિપરીતં વા માર્ગેષુ ગમનાત્ જ્વરં વર્ધયન્તિ| બદ્ધામાદિત્વાચ્ચ કષાયો યથાસમ્પ્રાપ્તિશૂલાદિકાર્યપિ ભવતીતિ તિર્યગ્ગમનેન વિમાર્ગગમનેન ચ વિષમજ્વરસ્ય સ્વરૂપં પ્રદર્શિતં ભવતિ| નવતાયાં ત્વતીતાયાં હરીતક્યાદેઃ પ્રયોગો દૃષ્ટઃ;,એવં ષડહાદૌષધયોજનમ્||૨૪||

Adhikarana auShadhakAlaviShaye matAntarANi (25) · Śloka 25

સપ્તાહાદૌષધં કેચિદાહુરન્યે દશાહતઃ| કેચિલ્લઘ્વન્નભુક્તસ્ય યોજ્યમામોલ્બણેન તુ||૨૫||

કેચિદાચાર્યાઃ સપ્તાહાદૌષધમાહુઃ| અન્યે તુ દશાહાત્| કેચિત્વેવમાહુઃ-યથા લઙ્ઘનાદનન્તરં યદૌષધમુપયુજ્યતે તદા યે લઘ્વન્નં ભુક્તં તસ્યૈવ યોજ્યમ્| પક્ષત્રયેઽપિ સમાનયોજ્યમાલોલ્બણે ત્વૌષધં નેતિ| કેવલં કેષાઞ્ચિત્ ષડહમામોલ્બણત્વં કેષાઞ્ચિત્સપ્તાહં કેષાઞ્ચિદ્દશાહમિતિ||૨૫||

Adhikarana AmolbaNe auShadhaniShedhe hetuH (26) · Śloka 26

તીવ્રજ્વરપરીતસ્ય દોષવેગોદયે યતઃ| દોષેઽથવાતિનિચિતે તન્દ્રાસ્તૈમિત્યકારિણી||૨૬||

આમોલ્બણે ન યોજ્યમિત્યત્ર હેતુરુચ્યતે યતો યસ્માત્તીવ્રજ્વરપરીતસ્ય દોષવેગોદયે સતિ પ્રયુક્તમૌષધમત એવાપચ્યમાનં ભૂયોજ્વરં જ્વલયતિ| અથવા નવજ્વરેઽતિનિચિતે દોષે તન્દ્રાસ્તૈમિત્યકારિણી ઔષધં પ્રયુક્તં ભૂયો જ્વરં જ્વલયતિ||૨૬||

Adhikarana acirajvarite~apyauShadhaprayogArhAvasthA (27) · Śloka 27

યદા જ્વરો મૃદુર્દેહો લઘુઃ પ્રચલિતા મલાઃ| અચિરજ્વરિતસ્યાઽપિ યોજયેદ્ભેષજં તદા||૨૭||

યદા મૃદુજ્વરો દેહશ્ચ લઘુર્મલશ્ચાલિતા ન તુ સ્તિમિતાસ્તદા અચિરજ્વરિતસ્યાપિ ભેષજં યોજયેત્| કૈસ્તૈઃ તદુક્તમ્| યદ્યપિ પક્ષત્રયં પ્રદર્શિતં તત્રાપ્યેવમેવાવગન્તવ્યમ્| યસ્ય જ્વરસ્ય તીવ્રત્વં પ્રાપ્તસ્ય ચ લઙ્ઘનસ્યાયોજનાદ્દોષસ્યાતિવૃદ્ધત્વં સામત્વઞ્ચ તત્રાવશ્યમૌષધં ન યોજ્યમ્| એતદ્વિપર્યયે તુ યોજ્યમેવ ન તુ ષડહાદિકમપેક્ષણીયમિતિ||૨૭||

Adhikarana kaShAyayogAH pAcanAH kaShAyAH (28) · Śloka 28

મુસ્તયા પર્પટં યુક્તં શુણ્ઠ્યા દુઃસ્પર્શયાપિ વા| પાક્યં શીતકષાયં વા પાઠોશીરં સવાલકમ્| પિબેત્તદ્વચ્ચ ભૂનિમ્બગુડૂચીમુસ્તનાગરમ્| યથાયોગ્યમિમે યોજ્યાઃ કષાયા દોષપાચનાઃ| જ્વરારોચકતૃષ્ણાઽઽસ્યવૈરસ્યાપક્તિનાશનાઃ| પાઠેન્દ્રયવભૂનિમ્બમુસ્તપર્પટકા મૃતા| જયન્ત્યામમતીસારં જ્વરં ચ સમહૌષધાઃ||૨૮||

મુસ્તયેત્યાદિના તદેવૌષધમુચ્યતે| એવં દોષાદિવિશેષાપેક્ષયા પર્પટં કદાચિદ્દુરાલભયા| પાઠાદિત્રયં શૃતં વા શીતં વા| ભૂનિમ્બાદિચતુષ્ટયં તદ્વચ્છૃતં વા શીતં વા| ઇમે ચ મુસ્તાપર્પટકાદયઃ કષાયાઃ નિયતાનિયતકલ્પના યથાયોગં દોષાદ્યપેક્ષયા યોગાનતિક્રમેણ યોજ્યાઃ| એતે ચ જ્વરાદિનાશનાઃ પાઠાદયઃ સનાગરા આમાદિકં જ્વરિણો યજન્તિ યથેચ્છકલ્પનાપ્રયુક્તાવાતપિત્તશ્લેષ્મણિ| યથાયોગ્યમિત્યત્ર જેજ્જટઃ પાક્યં શીતકષાયઞ્ચ મુસ્તાપર્પટકં પિબેત્| પાક્યં ક્વાથ્યં શીતકષાયમનુત્ક્વથિતમેવોષ્ણોદકે સંક્ષુદ્ય દ્રવ્યં યદ્રાત્રિપર્યુષિતં પીયતે તત્કેવલપિત્તે| પૈત્તિકે ચ સ નાગરં પર્પટકં મન્દાગ્નિઃ| પિત્તકફપ્રાયે સદુરાલભં પર્પટકં દુરાલભપિત્તશ્લેષ્મોપશમનાનામિત્યાભ્નાનાત્| દાહબહુલં પાઠોશીરં વાલકમ્| શીતપ્રાયે ભૂનિમ્બગુડૂચીમુસ્તનાગરમિતિ| અન્યે વ્યાખ્યાનયન્તિ - પઞ્ચાપ્યમી સર્વયૌગિકાઃ કુતઃ વ્યાધિપ્રત્યાનીકત્વાદ્યથા કુષ્ઠે ખદિરં ગ્રહણ્યાં તક્રં પ્રમેહે હરિદ્રેતિ|૨૮||

Adhikarana doShAnusAraM pAcanAni (29) · Śloka 29

દુરાલભાઽમૃતામુસ્તાનાગરં વાતજે જ્વરે| અથવા પિપ્પલીમૂલગુડૂચીવિશ્વભેષજમ્| કનીયઃ પઞ્ચમૂલં ચ પિત્તે ક્ષૌદ્રસમન્વિતાઃ| કલિઙ્ગમુસ્તકટુકા મુસ્તાપર્પટકં તથા| સધન્વયાસભૂનિમ્બં વત્સકાદ્યો ગણઃ કફે| અથવા વૃષગાઙ્ગેયીશૃઙ્ગવેરદુરાલભાઃ| રુગ્વિબન્ધાનિલશ્લેષ્મયુક્તે દીપનપાચનમ્| અભયાપિપ્પલીમૂલશમ્યાકકટુકાઘનમ્||૨૯||

દુરાલભાદિકં વાતજ્વરે| પિપ્પલીમૂલાદિત્રયં વાતજ્વર એવ| કેવલમેવ હ્રુસ્વપ્ઞ્ચમૂલકં વાતે| કલિઙ્ગાદિત્રયં સક્ષૌદ્રં પિત્તે|મુસ્તાપર્પટકં દુરાલભાકિરાતતિક્તસંયુક્તં પિત્તે|કફે વત્સકાદ્યો ગણઃ| અથવા વૃષાદયઃ| ગાઙ્ગેયી મુસ્તા|રુગાદિયુક્તે વાતશ્લેષ્મજ્વરે અભયાદિકં તચ્ચ દીપનં પાચનં ચ||૨૯||

Adhikarana santatAdijvareShu kaShAyayogAH (30) · Śloka 30

કલિઙ્ગકાઃ પટોલસ્ય પત્રં કટુકરોહિણી| પટોલં સારિવા મુસ્તા પાઠા કટુકરોહિણી| પટોલનિમ્બત્રિફલામૃદ્દીકામુસ્તવત્સકાઃ| કિરાતતિક્તમમૃતાઃ ચન્દનં વિશ્વભેષજમ્| ધાત્રીમુસ્તામૃતાક્ષૌદ્રમર્ધશ્લોકસમાપનાઃ| પઞ્ચૈતે સન્તતાદીનાં પઞ્ચાનાં શમના મતાઃ| પટોલેન્દ્રિયવારિષ્ટભદ્રમુસ્તામૃતાઽભયાઃ| સારિવાદ્વિતયં પાઠા ત્રયન્તી કટુરોહિણી| પટોલારિષ્ટમૃદ્વીકાશમ્યાકાત્રિફલાવૃષમ્| ચન્દનોશીરધાન્યાબ્દગુડૂચીવિશ્વભેષજમ્| દેવદારૂસ્થિરાશુણ્ઠીવાસાધાત્રીહરીતકીઃ| પઞ્ચ પઞ્ચજ્વરાન્ ઘ્નન્તિ યોગા મધુસિતોત્કટાઃ||૩૦||

કલિઙ્ગદિભિઃ પઞ્ચભિરર્દ્ધશ્લોકૈઃ પઞ્ચ યથાયોગ્યકલ્પનાઃ કષાયાઃ યથાસંખ્યેન પઞ્ચાનાં સન્તતાદીનાં શમના મતા આચાર્યાણામ્| એવમેવ પટોલાદિભિર્યોગયોગ્યકલ્પના મધુસિતોત્કટાઃ પ્રભૂતમધુસિતાઃ||૩૦||

Adhikarana vAtajvare katipayAH yogAH (31) · Śloka 31

સગુડાઃ સારિવા દ્રાક્ષાશતાહ્વાકણરેણુકાઃ| કાશ્મર્યસારિવાદ્રાક્ષાત્રયાણાઽમૃતાગુડઃ| શતપુષ્પાવચાકુષ્ઠદેવદારૂહરેણુકાઃ| શર્કરામધુસંયુક્તાઃ સમાંસીમુસ્તધાન્યકાઃ| કૃષ્ણાપુનર્નવાદ્રાક્ષાશતાહ્વાગુડસારિવાઃ| શાલિપર્ણીબલાદ્રાક્ષાસારિવાચ્છિન્નસમ્ભવાઃ| આરગ્વધો બલા રાસ્ના કાશ્મર્યં મધુકં ગુડાઃ| શતાવરીચ્છિન્નરૂહાસ્વરસો વા ગુડાન્વિતઃ| સકૃષ્ણાજીરકસિતાનાગરશ્ચામૃતારસઃ| વાતજ્વરં જયન્ત્યાશુ કેવલો વાઽમૃતારસઃ| ભાર્ઙ્ગીસરલગાઙ્ગેયીદારૂકુષ્ઠૈલવાલુકમ્| કોષ્ણં ઘૃતગુડોપેતં પિબેદ્વા વાતજે જ્વરે||૩૧||

સગુડા ઇત્યાદિના નવયોગા વાતજ્વરે નિયતાઃ નિયમકલ્પનાઃ| તત્ર સારિવાદયો રેણુકાન્તાઃ સગુડાઃ| શતપુષ્પાદયઃ સમાંસીમુસ્તધાન્યકાઃ શર્કરામધુસંયુક્તાઃ| કૃષ્ણાદયઃ સારિવાન્તાઃ શાલપર્ણ્યાદયશ્છિન્નસમ્ભવાન્તાઃ| આરગ્વધાદિકઃ સગુડઃ| શતાવરીગુડૂચ્યોઃ સ્વરસઃ સગુડઃ| ગુડૂચીરસઃ સકૃષ્ણાજીરકાદિઃ| કેવલશ્ચ ગુડૂચીરસઃ| સર્વત્ર ચ મધુગુડશર્કરાણાં વ્યપ્તિજનિકા માત્રા| ભાર્ઙ્ગ્યાદિઘૃતગુડસંયુક્તો વાતજ્વરે|ગાઙ્ગેયી મુસ્તા| એલવાલુકમૈલેયં સુગન્ધિ હરિવાલુકમિતિ પર્યાયાઃ||૩૧||

Adhikarana pittajvare yogAH (32) · Śloka 32

પટોલાદિગુડૂચ્યાદિ સૂત્રોક્તૌ પિત્તજે જ્વરે| અઞ્જનાદિઃ સકાશ્મર્યઃ સારિવાદિઃ સશર્કરઃ| સિતામધુકકાશ્મર્યશીતોશીરપરૂષકમ્| ગુડૂચીસારિવોરોધ્રકમલોત્પલશર્કરઃ| દ્રાક્ષ્૦આઽભયાતિક્તઘનશમ્યાકફલપર્પટમ્| શ્યામાપર્પટદુઃસ્પર્શાતિક્તાતિક્તસિતાવૃષાઃ| શર્કરાતિક્તકટુકાત્રાયમાણાબિભીતકમ્| ગુડૂચ્યામલકૈર્યુક્તઃ કેવલો વાઽપિ પર્પટઃ| કષાયો વા હિમસ્તિક્તાદ્રાક્ષામધુકનિમ્બજઃ| પિત્તજ્વરઘ્ની કટુકા શ્લક્ષ્ણપિષ્ટા સશર્કરા||૩૨||

પિત્તજ્વરે પટોલાદિગણો ગુડૂચ્યાદિર્વા|સકાશ્મર્યોઽઞ્જનાદિઃ| સશર્કરઃ સારિવાદિઃ| પઞ્ચભિરર્દ્ધશ્લોકૈઃ સિતેત્યાદિના યથાયોગ્યકલ્પનમ્|સુબોધમ્| શીતઞ્ચન્દનમ્| તિક્તઃ કિરાતતિક્તઃ| ઘનો મુસ્તઃ| શમ્યાક આરગ્વધઃ| તસ્ય ફલમ્| ગુડૂચ્યામલકયુક્તઃ પર્પટઃ કેવલો વા| તિક્તાદિજો વા શીતઃ કષાય ઇતિ પિત્તજે જ્વરે| કટુકા શર્કરાચૂર્ણઞ્ચ પિત્તજ્વરે||૩૨||

Adhikarana kaphajvaraghnAH yogAH (33) · Śloka 33

કફજેતિવિષોશીરપટોલમરિચક્ષપાઃ| સમૂર્વેન્દ્રયવદ્વીપિકુષ્ઠનિમ્બવચાગુડાઃ| સપ્તચ્છદામૃતાનિમ્બસ્ફૂર્જાતં માક્ષિકાન્વિતમ્| નિશાત્રિકટુકં તિક્તાનાગપુષ્પકલિઙ્ગકાઃ| સારિવાતિવિષાકુષ્ઠદુઃસ્પર્શામુસ્તગુગ્ગુલુઃ| પરૂષં ત્રિફલા તિક્તા બીજં વૃષકજં ઘનમ્| નાગરત્રિફલામુસ્તામૂર્વાપાઠાઃ સમાક્ષિકાઃ||૩૩||

અતિવિષાદયો વચાન્તાઃ સગુડાઃ કફે| ક્ષપા હરિદ્રા| દ્વીપિઃ ચિત્રકઃ| સપ્તચ્છદાદિકં સમાક્ષિકમ્| સપ્તચ્છદઃ સપ્તપર્ણઃ| સ્ફૂર્જાતં કાકતિક્તઃ| નિશા સારિવાપરૂષનાગરાદ્યાશ્ચત્વારઃ કષયાઃ સમાક્ષિકાઃ| નિશા હરિદ્રા| કલિઙ્ગકઃ ઇન્દ્રયવઃ| વૃષકજં બીજં શાકબીજમિતિ કફજ્વરે||૩૩||

Adhikarana doShasaMsarge yogAH (34) · Śloka 34

સંસર્ગસન્નિપાતેષુ મિશ્રાનેતાન્ વિકલ્પયેત્||૩૪||

એતે ચ યોગાઃ દોષવિશેષ ઉક્તાસ્તે સદૃશે દોષે યુજ્યન્તે| અપિ ત્વાન્તરે વિશેષવચ્છિન્ને પ્રયોગાવયવસમુદાયશક્ત્યાનુગુણ્યેન| તચ્ચ યોગમિતિ કરણવિધિઃ કર્માભ્યાસાદય ભિદ્યન્તે| એતાંશ્ચ કષાયાન્ યયોરેવ સંસર્ગઃ તયોરેવ ઉક્તાન્ મિશ્રીભાવેન કલ્પયેત્||૩૪||

Adhikarana vAtapittaghnAH yogAH (35) · Śloka 35

ગોકણ્ટકબલાદર્ભાઃ સસિતા વાતપિત્તજે| દ્રાક્ષામલકભૂનિમ્બાઃ સગુડૂચીશઠીગુડાઃ| ત્રાયન્તી સારિવાદ્રાક્ષા કાશ્મર્યચ્છિન્નજાગુડાઃ| દ્રાક્ષામસૂરત્રાયન્તી ગુડૂચીસારિવાબલાઃ| દ્રાક્ષામધૂકમધુકલોધ્રકાશ્મર્યસારિવાઃ| મુસ્તામલકહ્રીબેરપદ્મકેસરપદ્મકમ્| મૃણાલચન્દનોશીરનીલોત્પલપરૂષકમ્| ફાણ્ટો હિમો વા દ્રાક્ષાદિર્જાતીકુસુમવાસિતઃ| યુક્તો મધુસિતાલાજૈર્જયત્યનિલપિત્તજમ્| જ્વરં મદાત્યયં છર્દ્દિં મૂર્છાં દાહં શ્રમં ભ્રમમ્| ઊર્ધ્વગં રક્તપિત્તઞ્ચ પિપાસાં કામલામપિ||૩૫||

ગોકણ્ટકાદિ સશર્કરં વાતપિત્તજે|દ્રાક્ષાદ્યર્ધશ્લોકૈર્વાતપિત્તજે કષાયયોગ્યે ત્રયઃ કષાયાઃ| દ્રાક્ષામધૂકાદિના સાર્ધેનશ્લોકેન ફાણ્ટઃ શીતકષયો વા મધ્વાદિભિર્યુક્તો જાતીપુષ્પાધિવાસિતશ્ચાનિલપિત્તજ્વરમૂર્છાદિકં જયતિ| હ્રીબેરં વાલકમ્||૩૫||

Adhikarana kaphavAtaghnAH yogAH (36) · Śloka 36

કફવાતે વચાતિક્તાપાઠારગ્વધવત્સકાઃ| પિપ્પલીચૂર્ણયુક્તો વા ક્વાથશ્છિન્નોદ્ભવોદ્ભવઃ| વ્યાઘ્રીશુણ્ઠ્યમૃતક્વાથઃ પિપ્પલીચૂર્ણસંયુતઃ| વાતશ્લેષ્મજ્વરશ્વાસકાસપીનસશૂલજિત્| પથ્યાકુસ્તુમ્બરીમુસ્તાશુણ્ઠીકત્તૃણપર્પટમ્| સકટ્ફલવચાભાર્ઙ્ગી દેવાહ્વં મધુહિઙ્ગુમત્| કફવાતજ્વરષ્ઠીવકુક્ષિહૃત્પાર્શ્વવેદનાઃ| કણ્ઠામયાસ્યશ્વયથુકાસશ્વાસન્નિયચ્છતિ||૩૬||

વચાદયઃ સમસ્તાઃ કફવાતજ્વરે| તત્રૈવ ગુડૂચીક્વાથઃ પિપ્પલીચૂર્ણેન દોષાદ્યપેક્ષમાત્રેણ યુક્તાઃ વ્યાઘ્ર્યાદિક્વાથસ્તદ્વાતશ્લેષ્મજ્વરાદિજિત્| શૂલં શિરસિ| પથ્યાદિકો માક્ષિકહિઙ્ગુયુક્તઃ કફવાતજ્વરાદિકં નિયચ્છતિ||૩૬||

Adhikarana kaphapittaghnAH yogAH (37) · Śloka 37

આરગ્વધાદિઃ સક્ષૌદ્રં કફપિત્તજ્વરં જયેત્| તથા તિક્તાવૃષોશીરત્રાયન્તીત્રિફલામૃતાઃ| પટોલાતિવિષાનિમ્બમૂર્વાધન્વયવાસકાઃ| વૃષપુષ્પચ્છદરસઃ શર્કરામાક્ષિકાન્વિતઃ| પિત્તશ્લેષ્મજ્વરં હન્તિ સાસૃક્પિત્તં સકામલમ્| અનન્તાવિશ્વભૈષજ્યકટુકાતોયતોયદાઃ| જ્વરતૃડ્ભ્રમસમ્મોહધૂમકામ્લકનાશનાઃ||૩૭||

આરગ્વધાદિગણો માક્ષિકાયુક્તઃ કફપિત્તજ્વરે| તિક્તાદિધન્વયવાસાન્તં તથા સક્ષૌદ્રમેવેત્યર્થઃ| વૃષસ્ય પુષ્પપત્રાભ્યાં રસો યથોક્તગુણઃ| અનન્તાદયો જ્વરાદિનાશનાઃ| અનન્તા મૂર્વા| તોયં વાલકમ્| તોયદો મુસ્તઃ ધૂમકાઽમ્લકૌ દોષભેદીયે પ્રદર્શિતૌ||૩૭||

Adhikarana sannipAtaghnA yogAH (39) · Śloka 38

સન્નિપાતજ્વરે વ્યાઘ્રી દેવદારૂનિશાદ્વયમ્| પટોલપત્રનિમ્બત્વક્ ત્રિફલાકટુકાયુતમ્| મુસ્તાપર્પટકં પથ્યા મૃદ્દીકા કટુરોહિણી| ત્રાયન્તીકણતન્મૂલદ્રાક્ષાપથ્યામધૂલિકાઃ| ત્રિફલોશીરષડ્ગ્રન્થાયષ્ટીમધુબલાઘનાઃ| નાગરં પૌષ્કરં મૂલં ગુડૂચી કણ્ટકારિકા| સકાસશ્વાસપાર્શ્વાર્ત્તૌ વાતશ્લેષ્મોત્તરે જ્વરે| મધૂકપુષ્પમૃદ્દીકા ત્રાયમાણા પરૂષકમ્| સોશીરતિક્તાત્રિફલકાશ્મર્યાકલ્પયેદ્ધિમમ્| કષાયં તં પિબન્ કાલે જ્વરાન્ સર્વાનપોહતિ| જાત્યામલકમુસ્તાનિ તદ્વદ્ધન્વયવાસકમ્| બદ્ધવિટ્કટુકાદ્રાક્ષાત્રાયન્તીત્રિફલાગુડાન્||૩૮||

સન્નિપાતજ્વરે વ્યાઘ્ર્યાદિઃ કટુકાન્તાઃ| મુસ્તાદ્યર્ધશ્લોકૈસ્ત્રયો યોગા યથાયોગ્યં સન્નિપાતે| નાગરાદિવાતશ્લેષ્મોત્તરે હીનપિત્તે સન્નિપાતે મધૂકપુષ્પદિ શીતકષાયં વિકલ્પ્ય કસ્મિંશ્ચિત્ કાલે જ્વરે પ્રયુક્તં સર્વજ્વરહરમ્| તદ્વદેવ જાત્યાદિ| તદ્વદુરાલભા| યસ્તુ જ્વરં બદ્ધવિટ્ તદ્વિષયે કટુકાદીન્ પિબેત્| ઇતિ કષાયાઃ||૩૯||

Adhikarana jvare annaprayogaH (39) · Śloka 39

જીર્ણૌષધેઽન્નં પેયાદ્યમાચરેચ્છ્લેષ્મ્વાન્ન તુ| પેયા કફ વર્દ્ધયતિ પઙ્કં પાંસુષુ વૃષ્ટિવત્||૩૯||

અસ્મિન્શ્ચૌષધે નિરન્નપ્રયુક્તે તદહરેવ પેયાવિલેપ્યાદિકમન્નમાચરેત્| કિં સર્વમિત્યાહ- શ્લેષ્મવાન્ન તુ| અનેન પેયાદ્યન્ને પ્રતિષેધઃ| અત્ર હેતુઃ પેયા કફં વર્ધયતીત્યાદિઃ| એવં પ્રતિષિદ્ધાયાં શ્લેષ્મવતઃ પેયાયાં કિં યોજ્યમિત્યાહ||૩૯||

Adhikarana shleShmavatAM yUShakalpanA (40) · Śloka 40

શ્લેષ્માભિષ્યણ્ણદેહાનામતઃ પ્રાગપિ યોજયેત્| યૂષાન્ કુલત્થચણકકલાયાદિકૃતાન્ લઘૂન્| રૂક્ષાંસ્તિક્તરસોપેતાન્ હૃદ્યાન્રુચિકરાન્ પટૂન્||૪૦||

શ્લેષ્મેત્યાદિ| અભિષ્યણ્ણશબ્દેનોત્ક્લિષ્ટપર્યાયેણ કફે પાચનત્વેન પેયાનાં વિધાને વિરોધં નિર્વર્તયતિ| પ્રાગપીતિ ન કેવલમૌષધે જીર્ણે પેયાદિપ્રતિષેધો યાવત્ કફાધિકે લઙ્ઘિતલિઙ્ગાદનન્તરમપિ યૂષાનેવોદનેન ભૃષ્ટતણ્ડુલેન સહ યોજયેત્| રૂક્ષાનિતિ વિના સ્નેહેન સંસ્કૃતાન્| તિક્તો રસઃ જ્વરઘ્નાનાં કષાયાણાં યથાયોગ્યાન્યતમદ્રવ્યાશ્રયઃ||૪૦||

Adhikarana jIrNA raktashAlayaH (41) · Śloka 41

રક્તાદ્યાઃ શાલયઃ જીર્ણાઃ ષષ્ટિકાશ્ચ જ્વરે હિતાઃ| શ્લેષ્મોત્તરે વીતતુષાસ્તથા વાટ્યકૃતા યવાઃ| ઓદનસ્તૈઃ સ્રુતો દ્વિસ્ત્રિઃ પ્રયોક્તવ્યો યથાયથમ્| દોષદૂષ્યાદિબલતો જ્વરઘ્નક્વાથસાધિતઃ|૪૧|

જ્વરે ચાઽન્નં જીર્ણા રક્તાદ્યાઃ શાલયઃ ષષ્ટિકાશ્ચ પાઠક્રમેણ હિતાઃ| શ્લેષ્મોત્તરે તુ યવા અપિ| તૈશ્ચ શાલિભિર્દોષદૂષ્યાદ્યપેક્ષયા જ્વરઘ્નાનન્તરોક્તક્વાથસાધિતઃ સિદ્ધ ઓદનઃ દ્વૌ વારૌ ત્રીન્ વારાન્ વા પ્રક્ષાલ્ય સ્રુતો યથાયથં જ્વરે પ્રયોક્તવ્યઃ||૪૧||

Adhikarana rucikarANi vya~jjanAni (42) · Śloka 41

મુદ્ગાદ્યૈર્લઘુભિર્યૂષાઃ કુલત્થૈશ્ચ જ્વરાપહાઃ| કારવેલ્લકકર્કોટવાલમૂલકપર્પટૈઃ| વાર્તાકનિમ્બકુસુમપટોલફલપલ્લવૈઃ| અત્યન્તલઘુભિર્માસૈર્જાઙ્ગલૈશ્ચ હિતા રસાઃ| વ્યાઘ્રી પરુષતર્કારી દ્રાક્ષામલકદાડિમૈઃ| સંસ્કૃતાઃ પિપ્પલીશુણ્ઠીધાન્યજીરકસૈન્ધવૈઃ| સિતામધુભ્યાં પ્રાયેણ સંયુતા વા કૃતાકૃતાઃ| અનમ્લતક્રસિદ્ધાનિ રુચ્યાનિ વ્યઞ્જનાનિ ચ| અચ્છાન્યનલસમ્પન્નાન્યનુપાનેઽપિ યોજયેત્| તાનિ ક્વથિતશીતં ચ વારિ મદ્યં ચ સાત્મ્યતઃ||૪૧||

મુદ્ગાદ્યૈરિત્યત્ર લઘુગ્રહણેન રાજમાષાદીનાં ગુરૂણાં પ્રતિષેધઃ| કારવેલ્લાદિભિઃ પૃથગતિલઘુભિશ્ચ જાઙ્ગલાનાં માંસૈસ્તદ્યોગ્યજ્વરે રસાઃ હિતાઃ| તે ચ યૂષરસા યથાવિષયં વ્યાઘ્ર્યાદિભિઃ સિતામધુભ્યાં ચ સંસ્કૃતાઃ વા સંયુતા વા કૃતા વાઽપ્યકૃતા વા| નાઽત્યમ્લેન ચ તક્રેણ સિદ્ધાનિ વ્યઞ્જનાન્યન્નેન સહ યોજયેત્| તાન્યેવ ચ યૂષરસાદીન્યનુપાનેઽપિ યોજયેત્| સાત્મ્યાપેક્ષયા ચ ક્વથિતશીતાદિકમપ્યનુપાને યોજયેત્||૪૨||

Adhikarana pakveShu doSheShu sarpiramRutopamam (43) · Śloka 43

કષાયપાનપથ્યાન્નર્દશાહ ઇતિ લઙ્ઘિતે| સર્પિર્દદ્યાત્કફે મન્દે વાતપિત્તોત્તરે જ્વરે| પક્વેષુ દોષેષ્વમૃતં તદ્વિષોપમમન્યથા| દશાહે સ્યાદતીતેઽપિ જ્વરોપદ્રવવૃદ્ધિકૃત્| લઙ્ઘનાદિક્રમં તત્ર કુર્યાદાકફસંક્ષયાત્||૪૩||

અસ્મિંશ્ચ કષાયાન્તે લઙ્ઘનક્રમે કૃતેઽપિ યદિ જ્વરો ન શાન્તસ્તત આદિતો દશાહેઽતીતે લઙ્ઘનક્રમેણ ચ કફે મન્દીભૂતે વાતપિત્તે ચ પૂર્વં સમ્પ્રાપ્ત્યભિમુખીભૂતે સમ્પ્રતિ લઙ્ઘને નૈવાધિક્યમુપગતવિતિ સર્પિર્દદ્યાત્|દશાહગ્રહણમસ્યાં યથોક્તાયાં જ્વરાવસ્થાયાંસ્તદા પ્રાયોભવત્વાદુપલક્ષણાર્થમ્| તત્પૂર્વેષ્વહસ્સુ સર્પિઃપ્રતિષેધાર્થં ચ| તચ્ચ સર્પિજ્વરે દોષેષુ પક્વેષુ સત્સૂપયુક્તમમૃતં ભવતિ| અન્યથાઽઽમેષ્વપ્ક્વેષ્વતીતેઽપિ દશાહે પ્રયુક્તં વિષોપમં સત્ જ્વરોપદ્રવવૃદ્ધિકૃત્ સ્યાત્| ઉપદ્રવાઃ શ્વાસાદય ઉક્તાઃ| નનુ યદિ સર્પિરત્ર પ્રતિષિદ્ધં કિમન્યદ્યોજ્યમિત્યાહ-લઙ્ઘનાદિક્રમમિતિ| તસ્ય ચ ક્રમસ્ય કફસઙ્ક્ષયઃ અવધિઃ||૪૩||

Adhikarana jvare bhojanakAlaH (44-1) · Śloka 1

સજ્વરં જ્વરમુક્તં વા દિનાન્તે ભોજયેલ્લઘુ| શ્લેષ્મક્ષયવિવૃદ્ધોષ્મા બલવાનનલસ્તદા| યથોચિતેઽથવા કાલે દોષસાત્મ્યાનુરોધતઃ| પ્રાગલ્પવહ્નિર્ભુઞ્જાનો ન હ્યજીર્ણેન પીડ્યતે||૪૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને જ્વરચિકિત્સિતન્નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||

સજ્વરમિત્યાદિના સર્વજ્વરાવસ્થાસુ ભોજનકાલં નિયમયતિ| સુબોધમ્| યત્સ્વલ્પાગ્નિઃ સ પ્રાગેવ ભુઞ્જાનઃ અજીર્ણેન ન પીડ્યતે| પ્રથમદિને એષ કષાયાન્તે લઙ્ઘને ક્રમઃ સામે તરુણ એવ જ્વરે સાધુઃ| ઇત્યધ્યયઃ સમાપ્યતે||૪૪|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયમ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને પ્રથમોઽધ્યાયઃ