1. jvaracikitsitam

Adhikarana adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો જ્વરચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana la~gghanam (2) · Śloka 2

આમાશયસ્થો હત્વાઽગ્નિં સામો માર્ગાન્પિધાય યત્| વિદધાતિ જ્વરં દોષસ્તસ્માત્ કુર્વીત લઙ્ઘનમ્| પ્રાગ્રૂપેષુ જ્વરાદૌ વા બલમ્ યત્નેન પાલયન્| બલાધિષ્ઠાનમારોગ્યમારોગ્યાર્થઃ ક્રિયાક્રમઃ||૨||

Adhikarana la~gghanaphalam (3) · Śloka 3

લઙ્ઘનૈઃ ક્ષપિતે દોષે દીપ્તેઽપ્નૌ લાઘવે સતિ| સ્વાસ્થ્યં ક્ષુતૃડૃચિઃ પક્તિર્બલમોજશ્ચ જાયતે||૩||

Adhikarana vamanam (4) · Śloka 4

તત્રોત્કૃષ્ટે સમુત્ક્લિષ્ટે કફપ્રાયે ચલેમલે| સહૃલ્લાસપ્રસેકાન્નદ્વેષકાસવિષૂચિકે| સદ્યોભુક્તસ્ય સઞ્જાતે જ્વર સામે વિશેષતઃ| વમનં વમનાર્હસ્ય શસ્તં કુર્યાત્તદન્યથા| શ્વાસાતીસારસમ્મોહહૃદ્રોગવિષમજ્વરાન્|૪|

Adhikarana vamanam (4) · Śloka 4

તત્રોત્કૃષ્ટે સમુત્ક્લિષ્ટે કફપ્રાયે ચલેમલે| સહૃલ્લાસપ્રસેકાન્નદ્વેષકાસવિષૂચિકે| સદ્યોભુક્તસ્ય સઞ્જાતે જ્વર સામે વિશેષતઃ| વમનં વમનાર્હસ્ય શસ્તં કુર્યાત્તદન્યથા| શ્વાસાતીસારસમ્મોહહૃદ્રોગવિષમજ્વરાન્||૪||

Adhikarana pippalyAdivamanayogaH (5) · Śloka 5

પિપ્પલીભિર્યુતાં ગાલાં કલિઙ્ગૈર્મધુકેન વા| પીત્વોષ્ણતોયેન વમેન્મધ્વમ્બુલવણામ્બુ વા||૫||

Adhikarana paTolAdayo vamanayogAH (6) · Śloka 6

પટોલનિમ્બકર્કોટવેત્રપત્રજલાનિ વા| પેયાં મન્ડં રસં ચેક્ષોર્મધ્યં કલ્પોદિતાનિ ચ| વમનાનિ પ્રયુઞ્જીત બલકાલવિભાગવિત્||૬||

Adhikarana upavAsamahatvam (7) · Śloka 7

કૃતેઽકૃતે વા વમને જ્વરી કુર્યાદ્વિશોષણમ્| દોષાણામ્ સમુદીર્ણાનાં પાચનાય શમાય ચ||૭||

Adhikarana upavAsasyAvadhiH (8) · Śloka 8

આમેન ભસ્મનેવાગ્નૌ છન્નેઽન્નં ન વિપચ્યતે| તસ્માદાદોષપચનજ્જ્વરિતાનુપવાસયેત્||૮||

Adhikarana uShNAmbupAnaM tadguNAshca (9) · Śloka 9

તૃષ્ણગલ્પાલ્પમુષ્ણામ્બુ પિબેદ્વાતકફજ્વરે| તત્કફં વિલયં નીત્વા તૃષ્ણામાશુ નિવર્તયેત્| ઉદીર્ય ચાગ્નિં સ્રોતાંસિ મૃદૂકૃત્ય વિશોધયેત્| લીનપિત્તાનિલસ્વેદશકૃન્મૂત્રાનુલોમનમ્| નિદ્રાજાડ્યારુચિહરં પ્રાણાનામવલમ્બનમ્||૯||

Adhikarana shItajalapAnaparihAraH (10) · Śloka 10

વિપરીતમતઃ શીતં દોષસઙ્ઘાતવર્ધનમ્||૧૦||

Adhikarana uShNajalAnarhAH (11) · Śloka 11

ઉષ્ણમેવઙ્ગુણત્વેઽપિ યુઞ્જ્યાન્નૈકાન્તપિત્તલે| ઉદ્રિક્તપિત્તે દવથુદાહમોહાતિસારિણિ| વિષમદ્યોત્થિતે ગ્રીષ્મે ક્ષતક્ષીણેઽસ્રપિત્તિનિ||૧૧||

Adhikarana tatra shItaM ShaDa~ggaM jalam (12) · Śloka 12

ઘનચન્દનશુણ્ઠ્યમ્બુપર્પટોશીરસાધિતમ્| શીતં તેભ્યો હિતં તોયં પાચનં ત્રુડ્જ્વરાપહમ્||૧૨||

Adhikarana prasa~ggAjjvare pittaviruddhapratiShedhastatra hetuSca (13) · Śloka 13

ઉષ્મા પિત્તાદૃતે નાસ્તિ જ્વરો નાત્યૂષ્મણા વિના| તસ્માત્પિત્તવિરુદ્ધાનિ ત્યજેત્પિત્તાધિકેઽધિકમ્| સ્નાનાભ્યઙ્ગપ્રદેહાંશ્ચ પરિશેષં ચ લઙ્ઘનમ્||૧૩||

Adhikarana sAmajvare auShadhapratiShedhastatra hetushca (14) · Śloka 14

અજીર્ણ ઇવ શૂલઘ્નં સામે તીવ્રરુજિ જ્વરે| ન પિબેદૌષધં તદ્ધિ ભૂય એવામમાવહેત્| આમાભિભૂતકોષ્ઠસ્ય ક્ષીરં વિષમહેરિવ||૧૪||

Adhikarana sodardAdau svedanaM tatphala~jca (15) · Śloka 15

સોદર્દપીનસશ્વાસે જઙ્ઘાપર્Vવાસ્થિશૂલિનિ| વાતશ્લેષ્માત્મકે સ્વેદઃ પ્રશસ્તઃ સ પ્રવર્તયેત્| સ્વેદમૂત્રશકૃદ્વાતાન્ કુર્યાદગ્નેશ્ચ પાટવમ્| સ્નેહોક્તમાચારવિધિં સર્વતશ્ચાનુપાલયેત્||૧૫||

Adhikarana pAcanasaMgrahaH (16) · Śloka 16

લઙ્ઘનં સ્વેદનં કાલો યવાગ્વસ્તિક્તકો રસઃ| મલાનાં પાચનાનિ સ્યુર્યથાવસ્થં ક્રમેણ વા||૧૬||

Adhikarana la~gghanAnarhAstatra kArya~jca (17) · Śloka 17

શુદ્ધવાતક્ષયાગન્તુજીર્ણજ્વરિષુ લઙ્ઘનમ્| નેષ્યતે તેષુ હિ હિતં શમનં યન્ન કર્શનમ્||૧૭||

Adhikarana la~gghanasyAyogasamyagyogalakShaNam (18) · Śloka 18

તત્ર સામજ્વરાકૃત્યા જાનીયાદવિશોષિતમ્| દ્વિવિધોપક્રમજ્ઞાનમવેક્ષેત ચ લઙ્ઘને||૧૮||

Adhikarana peyA tadguNashca (19) · Śloka 19

યુક્તં લઙ્ઘિતલિઙ્ગૈસ્તુ તં પેયાભિરુપાચરેત્| યથાસ્વૌષધસિદ્ધાભિર્મણ્ડપૂર્વાભિરાદિતઃ| ષડહં વા મૃદુત્વં વા જ્વરો યાવદવાપ્નુયાત્| તસ્યાગ્નિર્દીપ્યતે તાભિઃ સમિદ્ભિરિવ પાવકઃ| તાશ્ચ ભેષજસંયોગાલ્લઘુત્વાચ્ચાગ્નિદીપનાઃ| વાતમૂત્રપુરીષાણાં દોષાણાં ચાનુલોમિકાઃ| સ્વેદનાય દ્રવોષ્ણત્વાન્મૃદુત્વાત્તૃટ્પ્રશાન્તયે| આહારભવાત્પ્રાણાય સરત્વાલ્લાઘવાય ચ| જ્વરઘ્ન્યો જ્વરસાત્મ્યત્વાત્તસ્માત્પેયાભિરાદિતઃ| ઉપક્રમેજ્જ્વરાન્ સર્વાનૃતે મદ્યસમુત્થિતાન્||૧૯||

Adhikarana peyAyogAH (20) · Śloka 20

પ્રાગ્જલાજપેયાં સુજરાં સશુણ્ઠીધાન્યપિપ્પલીમ્| સસૈન્ધવાં તથામ્લાર્થી તાં પિબેત્સહ દાડિમામ્| સૃષ્ટવિડ્ બહુપિત્તો વા સશુણ્ઠીમાક્ષિકાં હિમામ્| બસ્તિપાર્શ્વશિરઃશૂલી વ્યાઘ્રીગોક્ષુરસાધિતામ્| પૃશ્નિપર્ણી બલાવિલ્વનાગરોત્પલધાન્યકૈઃ| સિદ્ધાં જ્વરાસાર્યમ્લાં પેયાં દીપનપાચનીમ્| હ્રસ્વેન પઞ્ચમૂલેન હિક્કારુક્શ્વાસકાસવાન્| પઞ્ચમૂલેન મહતા કફાર્તો યવસાધિતામ્| વિબદ્ધવર્ચાં સયવાં પિપ્પલ્યામલકૈઃ કૃતામ્| યવાગૂં સર્પિષા ભૃષ્ટાં મલદોષાનુલોમનીમ્| ચવિકાપિપ્પલીમૂલદ્રાક્ષાઽઽમલકનાગરૈઃ| કોષ્ટે વિબદ્ધે સરુજિ પિબેત્તુ પરિકર્તિનિ| કોલવૃક્ષામ્લકલશીધાવનીશ્રીફલૈઃ કૃતામ્| અસ્વેદનિદ્રસ્તૃષ્ણાર્તઃ સિતામલકનાગરૈઃ| સિતાબદરમૃદ્વીકાસારિવામુસ્તચન્દનમ્| તૃષ્ણાચ્છર્દિપરીદાહજ્વરઘ્નીં ક્ષૌદ્રસંયુતામ્| કુર્યાત્ પેયૌષદૈરેવ રસયૂષાદિકાનપિ||૨૦||

Adhikarana peyAnarhAH (21) · Śloka 21

મદ્યોદ્ભવે મદ્યનિત્યે પિત્તસ્થાનગતે કફે| ગ્રીષ્મે તયોર્વાધિકયોસ્તહૃચ્છર્દિદાહપીડિતે| ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તે રક્તે ચ પેયાં નેચ્છન્તિ ......||૨૧||

Adhikarana tatra lAjatarpaNaM deyam (22) · Śloka 22

........................................તેષુ તુ| દ્રાક્ષાદાડિમકાશ્મર્યપથ્યાપીલુપરૂષકૈઃ| સમધૂકૈઃ સબદરૈઃ સક્ષૌદ્રાન્ સસિતોપલાન્| જ્વરઘ્નૈસ્તોયમૃદિતૈરદ્ભિર્વા લાજતર્પણાન્| પિબેત્ સુસૂક્ષ્મરજસસ્તતો જીર્ણે તુ તર્પણે| યવાગ્વાં વૌદનં ક્ષુદ્વાનશ્નીયાદ્ભૃશતાણ્ડુલમ્| દકલાવણિકૈર્યૂષૈ રસૈર્વા મુદ્ગલાવજૈઃ| ઇત્યયં ષડહો નેયો બલં દોષં ચ રક્ષતા||૨૨||

Adhikarana kaShAyaprayogaH (23) · Śloka 23

તતઃ પક્વેષુ દોષેષુ લઙ્ઘનાદ્યૈઃ પ્રશસ્યતે| કષાયો દોષશેષસ્ય પાચનઃ શમનોઽથવા||૨૩||

Adhikarana kaShAyasya viShayAviShayau (24) · Śloka 24

તિક્તઃ પિત્તે વિશેષેણ પ્રયોજ્યઃ કટુકઃ કફે| પિત્તશ્લેષ્મહરત્વેઽપિ કષાયઃ સ ન શસ્યતે| નવજ્વરે મલસ્તમ્ભાત્ કષાયો વિષમજ્વરાન્| કુરુતેઽરુચિહૃલ્લાસહિધ્માઽઽધ્માનાદિકાનપિ| ન ચ્યવન્તે ન પચ્યન્તે કષાયસ્તમ્ભિતા મલાઃ| તિર્યગ્ગતા વિમાર્ગા વા વર્ધયન્ત્યપિ ચ જ્વરમ્||૨૪||

Adhikarana auShadhakAlaviShaye matAntarANi (25) · Śloka 25

સપ્તાહાદૌષધં કેચિદાહુરન્યે દશાહતઃ| કેચિલ્લઘ્વન્નભુક્તસ્ય યોજ્યમામોલ્બણેન તુ||૨૫||

Adhikarana AmolbaNe auShadhaniShedhe hetuH (26) · Śloka 26

તીવ્રજ્વરપરીતસ્ય દોષવેગોદયે યતઃ| દોષેઽથવાતિનિચિતે તન્દ્રાસ્તૈમિત્યકારિણી||૨૬||

Adhikarana acirajvarite~apyauShadhaprayogArhAvasthA (27) · Śloka 27

યદા જ્વરો મૃદુર્દેહો લઘુઃ પ્રચલિતા મલાઃ| અચિરજ્વરિતસ્યાઽપિ યોજયેદ્ભેષજં તદા||૨૭||

Adhikarana kaShAyayogAH pAcanAH kaShAyAH (28) · Śloka 28

મુસ્તયા પર્પટં યુક્તં શુણ્ઠ્યા દુઃસ્પર્શયાપિ વા| પાક્યં શીતકષાયં વા પાઠોશીરં સવાલકમ્| પિબેત્તદ્વચ્ચ ભૂનિમ્બગુડૂચીમુસ્તનાગરમ્| યથાયોગ્યમિમે યોજ્યાઃ કષાયા દોષપાચનાઃ| જ્વરારોચકતૃષ્ણાઽઽસ્યવૈરસ્યાપક્તિનાશનાઃ| પાઠેન્દ્રયવભૂનિમ્બમુસ્તપર્પટકા મૃતા| જયન્ત્યામમતીસારં જ્વરં ચ સમહૌષધાઃ||૨૮||

Adhikarana doShAnusAraM pAcanAni (29) · Śloka 29

દુરાલભાઽમૃતામુસ્તાનાગરં વાતજે જ્વરે| અથવા પિપ્પલીમૂલગુડૂચીવિશ્વભેષજમ્| કનીયઃ પઞ્ચમૂલં ચ પિત્તે ક્ષૌદ્રસમન્વિતાઃ| કલિઙ્ગમુસ્તકટુકા મુસ્તાપર્પટકં તથા| સધન્વયાસભૂનિમ્બં વત્સકાદ્યો ગણઃ કફે| અથવા વૃષગાઙ્ગેયીશૃઙ્ગવેરદુરાલભાઃ| રુગ્વિબન્ધાનિલશ્લેષ્મયુક્તે દીપનપાચનમ્| અભયાપિપ્પલીમૂલશમ્યાકકટુકાઘનમ્||૨૯||

Adhikarana santatAdijvareShu kaShAyayogAH (30) · Śloka 30

કલિઙ્ગકાઃ પટોલસ્ય પત્રં કટુકરોહિણી| પટોલં સારિવા મુસ્તા પાઠા કટુકરોહિણી| પટોલનિમ્બત્રિફલામૃદ્દીકામુસ્તવત્સકાઃ| કિરાતતિક્તમમૃતાઃ ચન્દનં વિશ્વભેષજમ્| ધાત્રીમુસ્તામૃતાક્ષૌદ્રમર્ધશ્લોકસમાપનાઃ| પઞ્ચૈતે સન્તતાદીનાં પઞ્ચાનાં શમના મતાઃ| પટોલેન્દ્રિયવારિષ્ટભદ્રમુસ્તામૃતાઽભયાઃ| સારિવાદ્વિતયં પાઠા ત્રયન્તી કટુરોહિણી| પટોલારિષ્ટમૃદ્વીકાશમ્યાકાત્રિફલાવૃષમ્| ચન્દનોશીરધાન્યાબ્દગુડૂચીવિશ્વભેષજમ્| દેવદારૂસ્થિરાશુણ્ઠીવાસાધાત્રીહરીતકીઃ| પઞ્ચ પઞ્ચજ્વરાન્ ઘ્નન્તિ યોગા મધુસિતોત્કટાઃ||૩૦||

Adhikarana vAtajvare katipayAH yogAH (31) · Śloka 31

સગુડાઃ સારિવા દ્રાક્ષાશતાહ્વાકણરેણુકાઃ| કાશ્મર્યસારિવાદ્રાક્ષાત્રયાણાઽમૃતાગુડઃ| શતપુષ્પાવચાકુષ્ઠદેવદારૂહરેણુકાઃ| શર્કરામધુસંયુક્તાઃ સમાંસીમુસ્તધાન્યકાઃ| કૃષ્ણાપુનર્નવાદ્રાક્ષાશતાહ્વાગુડસારિવાઃ| શાલિપર્ણીબલાદ્રાક્ષાસારિવાચ્છિન્નસમ્ભવાઃ| આરગ્વધો બલા રાસ્ના કાશ્મર્યં મધુકં ગુડાઃ| શતાવરીચ્છિન્નરૂહાસ્વરસો વા ગુડાન્વિતઃ| સકૃષ્ણાજીરકસિતાનાગરશ્ચામૃતારસઃ| વાતજ્વરં જયન્ત્યાશુ કેવલો વાઽમૃતારસઃ| ભાર્ઙ્ગીસરલગાઙ્ગેયીદારૂકુષ્ઠૈલવાલુકમ્| કોષ્ણં ઘૃતગુડોપેતં પિબેદ્વા વાતજે જ્વરે||૩૧||

Adhikarana pittajvare yogAH (32) · Śloka 32

પટોલાદિગુડૂચ્યાદિ સૂત્રોક્તૌ પિત્તજે જ્વરે| અઞ્જનાદિઃ સકાશ્મર્યઃ સારિવાદિઃ સશર્કરઃ| સિતામધુકકાશ્મર્યશીતોશીરપરૂષકમ્| ગુડૂચીસારિવોરોધ્રકમલોત્પલશર્કરઃ| દ્રાક્ષ્૦આઽભયાતિક્તઘનશમ્યાકફલપર્પટમ્| શ્યામાપર્પટદુઃસ્પર્શાતિક્તાતિક્તસિતાવૃષાઃ| શર્કરાતિક્તકટુકાત્રાયમાણાબિભીતકમ્| ગુડૂચ્યામલકૈર્યુક્તઃ કેવલો વાઽપિ પર્પટઃ| કષાયો વા હિમસ્તિક્તાદ્રાક્ષામધુકનિમ્બજઃ| પિત્તજ્વરઘ્ની કટુકા શ્લક્ષ્ણપિષ્ટા સશર્કરા||૩૨||

Adhikarana kaphajvaraghnAH yogAH (33) · Śloka 33

કફજેતિવિષોશીરપટોલમરિચક્ષપાઃ| સમૂર્વેન્દ્રયવદ્વીપિકુષ્ઠનિમ્બવચાગુડાઃ| સપ્તચ્છદામૃતાનિમ્બસ્ફૂર્જાતં માક્ષિકાન્વિતમ્| નિશાત્રિકટુકં તિક્તાનાગપુષ્પકલિઙ્ગકાઃ| સારિવાતિવિષાકુષ્ઠદુઃસ્પર્શામુસ્તગુગ્ગુલુઃ| પરૂષં ત્રિફલા તિક્તા બીજં વૃષકજં ઘનમ્| નાગરત્રિફલામુસ્તામૂર્વાપાઠાઃ સમાક્ષિકાઃ||૩૩||

Adhikarana doShasaMsarge yogAH (34) · Śloka 34

સંસર્ગસન્નિપાતેષુ મિશ્રાનેતાન્ વિકલ્પયેત્||૩૪||

Adhikarana vAtapittaghnAH yogAH (35) · Śloka 35

ગોકણ્ટકબલાદર્ભાઃ સસિતા વાતપિત્તજે| દ્રાક્ષામલકભૂનિમ્બાઃ સગુડૂચીશઠીગુડાઃ| ત્રાયન્તી સારિવાદ્રાક્ષા કાશ્મર્યચ્છિન્નજાગુડાઃ| દ્રાક્ષામસૂરત્રાયન્તી ગુડૂચીસારિવાબલાઃ| દ્રાક્ષામધૂકમધુકલોધ્રકાશ્મર્યસારિવાઃ| મુસ્તામલકહ્રીબેરપદ્મકેસરપદ્મકમ્| મૃણાલચન્દનોશીરનીલોત્પલપરૂષકમ્| ફાણ્ટો હિમો વા દ્રાક્ષાદિર્જાતીકુસુમવાસિતઃ| યુક્તો મધુસિતાલાજૈર્જયત્યનિલપિત્તજમ્| જ્વરં મદાત્યયં છર્દ્દિં મૂર્છાં દાહં શ્રમં ભ્રમમ્| ઊર્ધ્વગં રક્તપિત્તઞ્ચ પિપાસાં કામલામપિ||૩૫||

Adhikarana kaphavAtaghnAH yogAH (36) · Śloka 36

કફવાતે વચાતિક્તાપાઠારગ્વધવત્સકાઃ| પિપ્પલીચૂર્ણયુક્તો વા ક્વાથશ્છિન્નોદ્ભવોદ્ભવઃ| વ્યાઘ્રીશુણ્ઠ્યમૃતક્વાથઃ પિપ્પલીચૂર્ણસંયુતઃ| વાતશ્લેષ્મજ્વરશ્વાસકાસપીનસશૂલજિત્| પથ્યાકુસ્તુમ્બરીમુસ્તાશુણ્ઠીકત્તૃણપર્પટમ્| સકટ્ફલવચાભાર્ઙ્ગી દેવાહ્વં મધુહિઙ્ગુમત્| કફવાતજ્વરષ્ઠીવકુક્ષિહૃત્પાર્શ્વવેદનાઃ| કણ્ઠામયાસ્યશ્વયથુકાસશ્વાસન્નિયચ્છતિ||૩૬||

Adhikarana kaphapittaghnAH yogAH (37) · Śloka 37

આરગ્વધાદિઃ સક્ષૌદ્રં કફપિત્તજ્વરં જયેત્| તથા તિક્તાવૃષોશીરત્રાયન્તીત્રિફલામૃતાઃ| પટોલાતિવિષાનિમ્બમૂર્વાધન્વયવાસકાઃ| વૃષપુષ્પચ્છદરસઃ શર્કરામાક્ષિકાન્વિતઃ| પિત્તશ્લેષ્મજ્વરં હન્તિ સાસૃક્પિત્તં સકામલમ્| અનન્તાવિશ્વભૈષજ્યકટુકાતોયતોયદાઃ| જ્વરતૃડ્ભ્રમસમ્મોહધૂમકામ્લકનાશનાઃ||૩૭||

Adhikarana sannipAtaghnA yogAH (39) · Śloka 38

સન્નિપાતજ્વરે વ્યાઘ્રી દેવદારૂનિશાદ્વયમ્| પટોલપત્રનિમ્બત્વક્ ત્રિફલાકટુકાયુતમ્| મુસ્તાપર્પટકં પથ્યા મૃદ્દીકા કટુરોહિણી| ત્રાયન્તીકણતન્મૂલદ્રાક્ષાપથ્યામધૂલિકાઃ| ત્રિફલોશીરષડ્ગ્રન્થાયષ્ટીમધુબલાઘનાઃ| નાગરં પૌષ્કરં મૂલં ગુડૂચી કણ્ટકારિકા| સકાસશ્વાસપાર્શ્વાર્ત્તૌ વાતશ્લેષ્મોત્તરે જ્વરે| મધૂકપુષ્પમૃદ્દીકા ત્રાયમાણા પરૂષકમ્| સોશીરતિક્તાત્રિફલકાશ્મર્યાકલ્પયેદ્ધિમમ્| કષાયં તં પિબન્ કાલે જ્વરાન્ સર્વાનપોહતિ| જાત્યામલકમુસ્તાનિ તદ્વદ્ધન્વયવાસકમ્| બદ્ધવિટ્કટુકાદ્રાક્ષાત્રાયન્તીત્રિફલાગુડાન્||૩૮||

Adhikarana jvare annaprayogaH (39) · Śloka 39

જીર્ણૌષધેઽન્નં પેયાદ્યમાચરેચ્છ્લેષ્મ્વાન્ન તુ| પેયા કફ વર્દ્ધયતિ પઙ્કં પાંસુષુ વૃષ્ટિવત્||૩૯||

Adhikarana shleShmavatAM yUShakalpanA (40) · Śloka 40

શ્લેષ્માભિષ્યણ્ણદેહાનામતઃ પ્રાગપિ યોજયેત્| યૂષાન્ કુલત્થચણકકલાયાદિકૃતાન્ લઘૂન્| રૂક્ષાંસ્તિક્તરસોપેતાન્ હૃદ્યાન્રુચિકરાન્ પટૂન્||૪૦||

Adhikarana jIrNA raktashAlayaH (41) · Śloka 41

રક્તાદ્યાઃ શાલયઃ જીર્ણાઃ ષષ્ટિકાશ્ચ જ્વરે હિતાઃ| શ્લેષ્મોત્તરે વીતતુષાસ્તથા વાટ્યકૃતા યવાઃ| ઓદનસ્તૈઃ સ્રુતો દ્વિસ્ત્રિઃ પ્રયોક્તવ્યો યથાયથમ્| દોષદૂષ્યાદિબલતો જ્વરઘ્નક્વાથસાધિતઃ|૪૧|

Adhikarana rucikarANi vya~jjanAni (42) · Śloka 41

મુદ્ગાદ્યૈર્લઘુભિર્યૂષાઃ કુલત્થૈશ્ચ જ્વરાપહાઃ| કારવેલ્લકકર્કોટવાલમૂલકપર્પટૈઃ| વાર્તાકનિમ્બકુસુમપટોલફલપલ્લવૈઃ| અત્યન્તલઘુભિર્માસૈર્જાઙ્ગલૈશ્ચ હિતા રસાઃ| વ્યાઘ્રી પરુષતર્કારી દ્રાક્ષામલકદાડિમૈઃ| સંસ્કૃતાઃ પિપ્પલીશુણ્ઠીધાન્યજીરકસૈન્ધવૈઃ| સિતામધુભ્યાં પ્રાયેણ સંયુતા વા કૃતાકૃતાઃ| અનમ્લતક્રસિદ્ધાનિ રુચ્યાનિ વ્યઞ્જનાનિ ચ| અચ્છાન્યનલસમ્પન્નાન્યનુપાનેઽપિ યોજયેત્| તાનિ ક્વથિતશીતં ચ વારિ મદ્યં ચ સાત્મ્યતઃ||૪૧||

Adhikarana pakveShu doSheShu sarpiramRutopamam (43) · Śloka 43

કષાયપાનપથ્યાન્નર્દશાહ ઇતિ લઙ્ઘિતે| સર્પિર્દદ્યાત્કફે મન્દે વાતપિત્તોત્તરે જ્વરે| પક્વેષુ દોષેષ્વમૃતં તદ્વિષોપમમન્યથા| દશાહે સ્યાદતીતેઽપિ જ્વરોપદ્રવવૃદ્ધિકૃત્| લઙ્ઘનાદિક્રમં તત્ર કુર્યાદાકફસંક્ષયાત્||૪૩||

Adhikarana jvare bhojanakAlaH (44-1) · Śloka 1

સજ્વરં જ્વરમુક્તં વા દિનાન્તે ભોજયેલ્લઘુ| શ્લેષ્મક્ષયવિવૃદ્ધોષ્મા બલવાનનલસ્તદા| યથોચિતેઽથવા કાલે દોષસાત્મ્યાનુરોધતઃ| પ્રાગલ્પવહ્નિર્ભુઞ્જાનો ન હ્યજીર્ણેન પીડ્યતે||૪૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને જ્વરચિકિત્સિતન્નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||