1. jvaracikitsitam

Adhikarana atha jwaracikitsitannAma prathamo~adhyAyaH, avataraNikA · Śloka

നിദാനസ്ഥാനേ ജ്വരാദിക്രമേണ പ്രധാനരോഗാണാമ് ഹേത്വാദികമുക്ത്വാ തേഷാമേവ തേനൈവ ക്രമേണ സാധ്യാനാം സതാമവസരപ്രാപ്തം പ്രതീകാരം പ്രദര്ശയിതും ചതുര്ഥസ്ഥാനമാരഭ്യതേ|

Adhikarana adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ ജ്വരചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

അഥേത്യാദി പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്| ഇതീത്യദി ച| ചികിത്സിതം പ്രതീകാരഃ|൧|

Adhikarana la~gghanam (2) · Śloka 2

ആമാശയസ്ഥോ ഹത്വാऽഗ്നിം സാമോ മാര്ഗാന്പിധായ യത്| വിദധാതി ജ്വരം ദോഷസ്തസ്മാത് കുര്വീത ലങ്ഘനമ്| പ്രാഗ്രൂപേഷു ജ്വരാദൌ വാ ബലമ് യത്നേന പാലയന്| ബലാധിഷ്ഠാനമാരോഗ്യമാരോഗ്യാര്ഥഃ ക്രിയാക്രമഃ||൨||

ആമാശയസ്ഥ ഇത്യാദിനാ പ്രകൃതാര്ഥപ്രസ്താവനാ| യദ്യസ്മാദാമാശയസ്ഥത്വാദിരൂപോ ദോഷോഃ ദുഷ്ടോ വാതാദിര്ജ്വരം വിദധാതി തസ്മാജ്ജ്വരേ പ്രഥമം ലങ്ഘനം കുര്വീതേതി സമ്ബന്ധഃ| യദ്യപി ലങ്ഘനം ദ്വാദശസു പരിഭാഷിതം ലങ്ഘനബൃംഹണീയേऽത്ര പുനരുപവാസേ വര്തതേ| കുതഃ? തേഷാമവസ്ഥാവശാത് പ്രയോഗഃ ഇതി ജേജ്ജടഃ| ഹേതുനിര്ദേശേനൈതത് പ്രദര്ശ്യതേ യേഷു ജ്വരേഷ്വേവംരുപതസമ്പ്രാപ്തേസ്തത്രൈവ ലങ്ഘനം വിധേയം നാऽന്യത്ര| തഥാ ച വക്ഷ്യതി - `ശുദ്ധവാതക്ഷയാഗന്തുജീര്ണജ്വരിഷു ലങ്ഘനം| നേഷ്യത' ഇതി| അത്ര ച ലങ്ഘന ശബ്ദേന ന വമനാദികമ് സര്വം ലങ്ഘനമുച്യതേ; കിന്തു ഉപവാസ ഏവ| നനു തല്ലങ്ഘനം കസ്യാമവസ്ഥായാം കുര്വീതേത്യാഹ-പ്രാഗ്രൂപേഷ്വിത്യാദി| ജ്വരസ്യ പൂര്വരൂപദര്ശന ഏവ ലങ്ഘനം കുര്വീത| യദാ തു പ്രാഗ്രൂപദര്ശനകാലേ നിദാനസ്യ സാധാരണത്വാദപരിജ്ഞാനാദ്വാ ലങ്ഘനവിഷയതാ ആശങ്ക്യതേ തദാ ജ്വരാദാവപി യോജ്യമ്| ജ്വരസ്യാദിര്ജ്വരാദിഃ, ജ്വരോ പ്രാരമ്ഭ ഇത്യുക്തം പ്രാഗ്രൂപേഷു ജ്വരാദൌ വേതി| അന്യേ പുനരേവം വര്ണയന്തി ജ്വരസ്യ പ്രാഗ്രൂപേഷു ലങ്ഘനമവശ്യം കുര്വീത ജ്വരാദൌ ജ്വരവ്യക്തതാ പ്രാദുര്ഭാവേ വാ ലങ്ഘനം കുര്വീത ;തേന ശുദ്ധവാതാദിവിഷയേ വ്യക്തേ ജ്വരേ ലങ്ഘനം ന വിധേയമ്| ബലം യത്നേന പാലയന്നിത്യനേനൈതദുച്യതേ- താവല്ലങ്ഘനം കുര്വീത യാവതാ ബലഹാനിര്ന ഭവതി| തേന ലങ്ഘിതലിങപ്രാദുര്ഭാവേऽപി ബലപാലനാനുരോധേന ലങ്ഘനാദ്വിരമേത്| ബലാധിഷ്ഠാദിനമിത്യാദിനാ ബലപാലനേ ഹേതുരുച്യതേ||൨||

Adhikarana la~gghanaphalam (3) · Śloka 3

ലങ്ഘനൈഃ ക്ഷപിതേ ദോഷേ ദീപ്തേऽപ്നൌ ലാഘവേ സതി| സ്വാസ്ഥ്യം ക്ഷുതൃഡൃചിഃ പക്തിര്ബലമോജശ്ച ജായതേ||൩||

ലങ്ഘനൈരിത്യാദിനാ സര്വലങ്ഘനാനാം ജ്വരവിഷയാണാം സുപ്രയുക്താനാം ഫലനിരൂപണമ്| ലങ്ഘനൈര്വമനാദിഭിര്ദോഷേ തത്സാധ്യേ ജ്വരാരമ്ഭകേ ക്ഷപിതേ തത്ക്ഷപണാച്ച ഭസ്മാപനയനേനേവാഗ്നൌ ദീപ്തേ ലാഘവേ ചോത്പന്നേ സ്വാസ്ഥ്യാദികം ജായതേ| ദോഷക്ഷപണാദൂര്ധ്വം ലങ്ഘനേനാനിന്ധനത്വാദഗ്നേര്നാശ ഏവം സ്വാസ്ഥ്യാദ്യഭാവശ്ച| തഥാ ചോക്തമ്- സംശോധനാസ്രവിസ്രാവസ്നേഹയോജനലങ്ഘനൈഃ| യാത്യഗ്നിര്മന്ദതാ...............|| ഇതി| തത്ര ച ഭണ്യതേ-സ്വാസ്ഥം രോഗാഭാവഃ| പക്തിരന്നാദീനാം പാകഃ||൩||

Adhikarana vamanam (4) · Śloka 4

തത്രോത്കൃഷ്ടേ സമുത്ക്ലിഷ്ടേ കഫപ്രായേ ചലേമലേ| സഹൃല്ലാസപ്രസേകാന്നദ്വേഷകാസവിഷൂചികേ| സദ്യോഭുക്തസ്യ സഞ്ജാതേ ജ്വര സാമേ വിശേഷതഃ| വമനം വമനാര്ഹസ്യ ശസ്തം കുര്യാത്തദന്യഥാ| ശ്വാസാതീസാരസമ്മോഹഹൃദ്രോഗവിഷമജ്വരാന്|൪|

നനു കിം സര്വത്ര നിയമേന സര്വമേവ ലങ്ഘനം വിധേയമാഹോസ്വിത് കേനചിദ്വിശേഷേണേത്യാഹ -തത്രേത്യാദി| ഉത്കൃഷ്ടഃ പ്രഭൂതഃ| സമുത്ക്ലിഷ്ടഃ സ്ഥാനാത്സമന്താച്ചലിതഃ| കഫപ്രായഃ ശ്ലേഷ്മപ്രധാനഃ| ചലോ നൈകത്ര സ്ഥിതിശീലഃ| സഹ ഹൃല്ലാസാദിഭിര്വര്തതേ യോ മലഃ തഥാവിധേ മലേ ദോഷേ വമനാര്ഹസ്യ സതോ ജ്വരിതസ്യ വമനമേവ ശസ്തം നാത്യലങ്ഘനമിതി സമ്ബന്ധഃ|സദ്യോഭുക്തസ്യ ത്വഷ്ടവിധേऽപി ജ്വരേ സഞ്ജാതേ വമനമേവ ശസ്യതേ|ആഗന്താവപി ഭോജനസ്യാജാരണാദിനാ ദോഷാനുബന്ധരക്ഷണാര്ഥഃ| സാമേ തു ജ്വരേ സദ്യോഭുക്തസ്യ സഞ്ജാതേ വിശേഷതോ വമനമ്| വമനാര്ഹഗ്രഹണേന പ്രതിഷിദ്ധവമനാനാം ഗര്ഭിണ്യാദീനാം വമനവിഷയേऽപി ജ്വരേ വമനം പ്രതിഷിദ്ധ്യതേ| തച്ച വമനമന്യഥാ ഉത്ക്ലിഷ്ടത്വാദിലക്ഷണവിപരീതേ മലേ പ്രയുക്തം ശ്വാസാദീന് ജ്വരിതസ്യ കുര്യാത്| അനുത്ക്ലിഷ്ടസ്യോത്ക്ലേശേന വായോര്മാര്ഗരോധാച്ഛ്വാസഃ| ഈഷദുത്ക്ലിഷ്ട്സ്യ സ്യന്ദനേനാഗ്നിനാശാദതീസാരഃ| ഉപശുഷ്കേ ദോഷേ ഔഷധസ്യ തൈക്ഷ്ണ്യാത്സമ്മോഹഃ| തഥാവിധ ഏവോര്ധ്വനയനാദ് ഹൃദ്രോഗഃ| ദോഷസ്യ സ്വല്പത്വാത് ബഹിരനിര്ഹരണാദ്ദൂരദൂരതരസ്രോതഃ പൂരണേന വാ യഥാഹേതുഃ സതതകാദികോ വിഷമജ്വരഃ||൪||

Adhikarana vamanam (4) · Śloka 4

തത്രോത്കൃഷ്ടേ സമുത്ക്ലിഷ്ടേ കഫപ്രായേ ചലേമലേ| സഹൃല്ലാസപ്രസേകാന്നദ്വേഷകാസവിഷൂചികേ| സദ്യോഭുക്തസ്യ സഞ്ജാതേ ജ്വര സാമേ വിശേഷതഃ| വമനം വമനാര്ഹസ്യ ശസ്തം കുര്യാത്തദന്യഥാ| ശ്വാസാതീസാരസമ്മോഹഹൃദ്രോഗവിഷമജ്വരാന്||൪||

നനു കിം സര്വത്ര നിയമേന സര്വമേവ ലങ്ഘനം വിധേയമാഹോസ്വിത് കേനചിദ്വിശേഷേണേത്യാഹ -തത്രേത്യാദി| ഉത്കൃഷ്ടഃ പ്രഭൂതഃ| സമുത്ക്ലിഷ്ടഃ സ്ഥാനാത്സമന്താച്ചലിതഃ| കഫപ്രായഃ ശ്ലേഷ്മപ്രധാനഃ| ചലോ നൈകത്ര സ്ഥിതിശീലഃ| സഹ ഹൃല്ലാസാദിഭിര്വര്തതേ യോ മലഃ തഥാവിധേ മലേ ദോഷേ വമനാര്ഹസ്യ സതോ ജ്വരിതസ്യ വമനമേവ ശസ്തം നാത്യലങ്ഘനമിതി സമ്ബന്ധഃ|സദ്യോഭുക്തസ്യ ത്വഷ്ടവിധേऽപി ജ്വരേ സഞ്ജാതേ വമനമേവ ശസ്യതേ|ആഗന്താവപി ഭോജനസ്യാജാരണാദിനാ ദോഷാനുബന്ധരക്ഷണാര്ഥഃ| സാമേ തു ജ്വരേ സദ്യോഭുക്തസ്യ സഞ്ജാതേ വിശേഷതോ വമനമ്| വമനാര്ഹഗ്രഹണേന പ്രതിഷിദ്ധവമനാനാം ഗര്ഭിണ്യാദീനാം വമനവിഷയേऽപി ജ്വരേ വമനം പ്രതിഷിദ്ധ്യതേ| തച്ച വമനമന്യഥാ ഉത്ക്ലിഷ്ടത്വാദിലക്ഷണവിപരീതേ മലേ പ്രയുക്തം ശ്വാസാദീന് ജ്വരിതസ്യ കുര്യാത്| അനുത്ക്ലിഷ്ടസ്യോത്ക്ലേശേന വായോര്മാര്ഗരോധാച്ഛ്വാസഃ| ഈഷദുത്ക്ലിഷ്ട്സ്യ സ്യന്ദനേനാഗ്നിനാശാദതീസാരഃ| ഉപശുഷ്കേ ദോഷേ ഔഷധസ്യ തൈക്ഷ്ണ്യാത്സമ്മോഹഃ| തഥാവിധ ഏവോര്ധ്വനയനാദ് ഹൃദ്രോഗഃ| ദോഷസ്യ സ്വല്പത്വാത് ബഹിരനിര്ഹരണാദ്ദൂരദൂരതരസ്രോതഃ പൂരണേന വാ യഥാഹേതുഃ സതതകാദികോ വിഷമജ്വരഃ||൪||

Adhikarana pippalyAdivamanayogaH (5) · Śloka 5

പിപ്പലീഭിര്യുതാം ഗാലാം കലിങ്ഗൈര്മധുകേന വാ| പീത്വോഷ്ണതോയേന വമേന്മധ്വമ്ബുലവണാമ്ബു വാ||൫||

പിപ്പലീത്യാദിനാ വമനയോഗമാഹ - ദോഷദേശാദ്യപേക്ഷയാ യഥായോഗ്യം യോഗവികല്പഃ| ഗാലാ മദനഫലമ്| താം ഗാലാം കദാചിത് പിപ്പലീഭിര്യുക്തതാമുഷ്ണാമാമ്ബുനാ പീത്വാ വമേത്| കദാചിദിന്ദ്രയവൈഃ കദാചിന്മധുയഷ്ട്യാ അഥവാ മധുനാ സംയുക്തമുഷ്ണാമാമ്ബു പീത്വാ വമേത്| ലവണേന വാ സംയുക്തമത്ര മധുനോऽപ്രയോഗഃ| ഗാലാനാം സംയോഗിനാം സമാനാം കോഷ്ടാപേക്ഷാ മാത്രാ| മധുലവണയോരൌഷധം യാതി യോഗ്യതാ മാത്രാ||൫||

Adhikarana paTolAdayo vamanayogAH (6) · Śloka 6

പടോലനിമ്ബകര്കോടവേത്രപത്രജലാനി വാ| പേയാം മന്ഡം രസം ചേക്ഷോര്മധ്യം കല്പോദിതാനി ച| വമനാനി പ്രയുഞ്ജീത ബലകാലവിഭാഗവിത്||൬||

അഥവാ പടോലാദീനാം പത്രജലം പീത്വാ വമേദിതി സമ്ബന്ധഃ| പത്രാണാം ജലസ്യ ച ജലസംസ്കാരാപാദനീ മാത്രാ| പാനേ തു ജലസ്യ കോഷ്ഠാദ്യപേക്ഷയാ തൃപ്ത്യവസാനം വാ മാത്രാ| പേയാമണ്ഡാദീനാമിവാത്രാപി പീത്വാ വമേദിതി സമ്ബധ്യതേ| വമേദിത്യന്ഗുല്യാദിനോപായേനോദ്ഗിരേത്| മദ്യം പൂര്വഭുകാഹാരാപേക്ഷയാ യഥായോഗ്യമിതി| വമനാനി ബലകാലവിഭാഗവിത് പ്രയുഞ്ജീത| വമനാനീതി ബഹുവചനം കിം ഉച്യതേ| ന സകൃദ്യാവന്നിര്ഹതദോഷ ഇതി ജേജ്ജടഃ| തേനൈതദുക്തം വ്യാധ്യൌഷധബലാനുരോധേന ചാന്യതമസ്യ വമനസ്യ പ്രയോഗ ഇതി||൬||

Adhikarana upavAsamahatvam (7) · Śloka 7

കൃതേऽകൃതേ വാ വമനേ ജ്വരീ കുര്യാദ്വിശോഷണമ്| ദോഷാണാമ് സമുദീര്ണാനാം പാചനായ ശമായ ച||൭||

അനന്തരോക്തപ്രകാരേണ കൃതേ വമനേ വിശോഷണമുപാസാദിനാ കുര്യാന്നതു സമ്യ്ഗ്യോഗേऽപ്യവശ്യം തദഹരേവ വമനവിധിപ്രദര്ശിതപ്രകാരേണ പേയാം സേവേത| തഥാ യത്രാപി വമനസ്യാവിഷയത്വാദ്വിഷയേऽപി വാ നിമിത്താന്തരാദ്വമനം ന കൃതം തത്രാപി വിശോഷണം കുര്യാത്| ദോഷാണാമിത്യാദിനാ യഥോക്തോപശോഷണപ്രയോജനപ്രദര്ശനമ്||൭||

Adhikarana upavAsasyAvadhiH (8) · Śloka 8

ആമേന ഭസ്മനേവാഗ്നൌ ഛന്നേऽന്നം ന വിപച്യതേ| തസ്മാദാദോഷപചനജ്ജ്വരിതാനുപവാസയേത്||൮||

ആമേനേത്യാദിനോപവാസാവധിപ്രദര്ശനമ്| യഥാ ബാഹ്യേऽഗ്നൌ ഭസ്മനാ ഛന്നേऽന്നം ന വിപച്യതേ ഏവമാന്തരേऽപ്യാമേന ച്ഛന്നേ| തസ്മാദ്ദോഷസ്യ നിരാമതോത്പത്തിരുപവാസാനാമവധിഃ| ഉപപൂര്വോ വസിര്ഭോജനനിവൃത്തൌ വര്തതേ||൮||

Adhikarana uShNAmbupAnaM tadguNAshca (9) · Śloka 9

തൃഷ്ണഗല്പാല്പമുഷ്ണാമ്ബു പിബേദ്വാതകഫജ്വരേ| തത്കഫം വിലയം നീത്വാ തൃഷ്ണാമാശു നിവര്തയേത്| ഉദീര്യ ചാഗ്നിം സ്രോതാംസി മൃദൂകൃത്യ വിശോധയേത്| ലീനപിത്താനിലസ്വേദശകൃന്മൂത്രാനുലോമനമ്| നിദ്രാജാഡ്യാരുചിഹരം പ്രാണാനാമവലമ്ബനമ്||൯||

തസ്മിംശ്ച ലങ്ഘനേ ക്രിയമാണേ തൃഷ്ണാഗതിമാത്രാം തൃഷ്ണാമനുഭവന്നേവ വാതകഫജ്വരേ ദ്വന്ദ്വസമുത്ഥ ഏവ നേത്യാഹ| വാതേ ശ്ലേഷ്മണി വാ കവോഷ്ണം ജലം ഹിതമ്| തയോഃ സമുദിതയോരപ്യുഷ്ണമവിരോധീതി ച| തച്ചോഷ്ണാമ്ബു പീതം മാര്ഗാവരകം കഫം വിലയം നീത്വാ തൃഷ്ണാം നിവര്തയേത്| തഥാ ലീനാനാമനുത്ക്ലിഷ്ടരൂപാണാമപി പിത്താദീനാമനുലോമനം മാര്ഗപ്രേരകം നിദ്രാദിഹരം ച| നിദ്രാ ഹ്യസ്വാസ്ഥ്യഹേതുകാ ഗൃഹീതാ| പ്രാണാനാമവലമ്ബനമമ്ബുസന്തര്പണസ്വഭാവത്വാത്| ഏവം യഥോക്തവിഷയേ ഉഷ്ണാമ്ബുനാ ഏവ പ്രയോഗഃ||൯||

Adhikarana shItajalapAnaparihAraH (10) · Śloka 10

വിപരീതമതഃ ശീതം ദോഷസങ്ഘാതവര്ധനമ്||൧൦||

വിപരീതമിത്യാദിനാ തത്രൈവ ശീതാമ്ബുപരിഹാരേ ഹേതുരുച്യതേ-ഉഷ്ണാമ്ബുനോ ഗുണൈര്വിപരീതം ശീതാമ്ബു ദോഷസങ്ഘാതവര്ദ്ധനഞ്ച||൧൦||

Adhikarana uShNajalAnarhAH (11) · Śloka 11

ഉഷ്ണമേവങ്ഗുണത്വേऽപി യുഞ്ജ്യാന്നൈകാന്തപിത്തലേ| ഉദ്രിക്തപിത്തേ ദവഥുദാഹമോഹാതിസാരിണി| വിഷമദ്യോത്ഥിതേ ഗ്രീഷ്മേ ക്ഷതക്ഷീണേऽസ്രപിത്തിനി||൧൧||

ഉഷ്ണമിത്യാദിനാ കേവലപിത്താദീനാമുഷ്ണാമ്ബുപ്രതിഷേധം ദര്ശയതി- ഉഷ്ണമനന്തരപ്രദര്ശിതാഗ്ന്യുദീരണസ്രോതശ്ശോധനത്വാദിഗുണസംയുക്തത്വേऽപ്യേകാന്തപിത്തലാദൌ വ്യാധാവാതുരേ വാ ന യുഞ്ജ്യാത്| ഉദ്രിക്തമന്യദോഷാഭിഭാവി പിത്തം യത്ര| ദവഥുശ്ചക്ഷുരാദീന്ദ്രിയാശ്രയേഷു ദാഹഃ| ദാഹഃ സര്വാങ്ഗീണസ്തീവ്ര ഏവ| ഗ്രീഷ്മേ ദേശാദിവിശേഷവശാദ്വാതകഫസ്യോത്കൃഷ്ടതാ; തദാ സ്തോകം ഹിതമേവ||൧൧||

Adhikarana tatra shItaM ShaDa~ggaM jalam (12) · Śloka 12

ഘനചന്ദനശുണ്ഠ്യമ്ബുപര്പടോശീരസാധിതമ്| ശീതം തേഭ്യോ ഹിതം തോയം പാചനം ത്രുഡ്ജ്വരാപഹമ്||൧൨||

തത്ര ശീതാമ്ബുപ്രയോഗം ദര്ശയതി- തേഭ്യശ്ചൈകാന്തപിത്തലാദിഭ്യോ ഘനാദിസാദിതം ശീതം തോയം ഹിതം , തദ്ധി പാചനം തൃഡ്ജ്വരാപഹം ച| നനു നാഗരസ്യ കടുകത്വാത് കഥം പ്രയോഗഃ; ഉച്യതേ - ആമാശയസമുത്ഥത്വാജ്ജ്വരസ്യേഷ്യത ഏവാന്യദ്രവ്യസംയുക്തസ്യ ജലസംസ്കാരര്ഥമാവാപ ഏതി ജേജ്ജടഃ| തഥ ചാന്യേ പഠന്തി- യച്ചാസ്യ ശ്രുതശീതാമ്ബു ഷഡങ്ഗാദി പ്രയുജ്ജ്യതേ| കര്ഷമാത്രമ് തതോ ദത്വാ ക്വഥയേത്പ്രാസ്ഥികേऽമ്ഭസി|| ഇതി||൧൨||

Adhikarana prasa~ggAjjvare pittaviruddhapratiShedhastatra hetuSca (13) · Śloka 13

ഉഷ്മാ പിത്താദൃതേ നാസ്തി ജ്വരോ നാത്യൂഷ്മണാ വിനാ| തസ്മാത്പിത്തവിരുദ്ധാനി ത്യജേത്പിത്താധികേऽധികമ്| സ്നാനാഭ്യങ്ഗപ്രദേഹാംശ്ച പരിശേഷം ച ലങ്ഘനമ്||൧൩||

ഉഷ്ണാമ്ബുപ്രതിഷേധപ്രസങ്ഗേ സര്വേഷാം പിത്തവിരുദ്ധാനാം ജ്വരേ പ്രതിഷേധ ഉച്യതേ- ഉഷ്മേത്യാദി| പിത്താധികേ തു ജ്വരേ പിത്തവിരുദ്ധാന്യാധികം ത്യജേത്| പിത്തവിരുദ്ധം യത് പിത്തകാരി തച്ച കഫജ്വരാദൌ കിഞ്ചിത് ത്യജേദിത്യധികശബ്ദാല്ല്ഭ്യതേ| സ്നനാദീംശ്ച സര്വസ്മിന് ജ്വരേ ത്യജേത്| തഥാ പരിശേഷം ലങ്ഘനം അവസ്ഥാവിശേഷവശേനോക്താല്ലങ്ഘനാദന്യലങ്ഘനം പരിശേഷമ്||൧൩||

Adhikarana sAmajvare auShadhapratiShedhastatra hetushca (14) · Śloka 14

അജീര്ണ ഇവ ശൂലഘ്നം സാമേ തീവ്രരുജി ജ്വരേ| ന പിബേദൌഷധം തദ്ധി ഭൂയ ഏവാമമാവഹേത്| ആമാഭിഭൂതകോഷ്ഠസ്യ ക്ഷീരം വിഷമഹേരിവ||൧൪||

അജീര്ണ ഇത്യാദിനാ സാമേ ജ്വരേ ഔഷധപ്രതിഷേധപ്രദര്ശനമ്| ഇവേത്യാദിനാ- തീവ്രാര്തിരപി നാജീര്ണീ പിബേച്ഛൂലഘ്നമൌഷധമ്| ആമസന്നോऽനലോ നാലം പക്തും ദോഷൌഷധാശനമ്| നിഹന്യാദപി ചൈതേഷാം വിഭ്രമഃ സഹസാതുരമ്| ഇതി സ്മാരയതി| തീവ്രരുജാഗ്രഹണം പ്രഭൂതോപലക്ഷണാര്ഥമ്| അല്പേത്Vവാമേऽഗ്നേഃ കിഞ്ചിച്ഛക്തത്വാത് ക്വാഥാദികം പ്രയുജ്യത| ഏവം ന കേവലം സാമ ഔഷധം ത്യജേത് യാവത് ക്ഷീരമപി ത്യജേദിതി പ്രദര്ശനാര്ഥമാഹ-ആമാഭിഭൂതകോഷ്ഠ്സ്യേത്യാദി| യസ്യ ഹ്യാമേനാഭിഭൂതഃ കോഷ്ഠസ്തസ്യ ദീപനത്വാദിയുക്തമപ്യൌഷധം ന യുജ്യതേ കിമുത ക്ഷീരമ്| അഹിദൃഷ്ടാന്തേന വിഷസ്യ ദുഷ്ടതാ പ്രദര്ശിതാ||൧൪||

Adhikarana sodardAdau svedanaM tatphala~jca (15) · Śloka 15

സോദര്ദപീനസശ്വാസേ ജങ്ഘാപര്Vവാസ്ഥിശൂലിനി| വാതശ്ലേഷ്മാത്മകേ സ്വേദഃ പ്രശസ്തഃ സ പ്രവര്തയേത്| സ്വേദമൂത്രശകൃദ്വാതാന് കുര്യാദഗ്നേശ്ച പാടവമ്| സ്നേഹോക്തമാചാരവിധിം സര്വതശ്ചാനുപാലയേത്||൧൫||

ഇതി പ്രസങ്ഗേന ജ്വരേ പരിഹാര്യദര്ശനം കൃത്വാ സോദര്ദേത്യാദിനാऽവസ്ഥാവിശേഷേണ വിധേയവിശേഷം നിയമയതി| വാതശ്ലേഷ്മാത്മകേ ജ്വരേ ഉദര്ദാദിനാ യഥാസംഭവം സംയുക്തേ സ്വേദാഖ്യ ഉപക്രമഃ ശസ്തഃ| സ സ്വേദഃ സ്വേദാദീനി പ്രവര്തയേത്| ഉദ്ര്ദോനാമ കഫരോഗഃ പ്രദര്ശിതഃ| സ്നേഹാക്ത ആചാരവിധിരുഷ്ണോദകോപചാരീ സ്യാദിത്യാദികഃ||൧൫||

Adhikarana pAcanasaMgrahaH (16) · Śloka 16

ലങ്ഘനം സ്വേദനം കാലോ യവാഗ്വസ്തിക്തകോ രസഃ| മലാനാം പാചനാനി സ്യുര്യഥാവസ്ഥം ക്രമേണ വാ||൧൬||

ലങ്ഘനമിത്യാദിനാ പൂര്വോക്തസ്യാനിയമേന ക്രമനിയമേന ച പ്രദര്ശനമ്| `ലങ്ഘനാദി തിക്തരസാന്തം പഞ്ചവിധം പാചനമിതി' ജേജ്ജടഃ| ലങ്ഘനമുപവാസഃ| സ്വേദനം സ്വേദഃ| കാലഃ പരിവാസക്രമഃ| യവാഗ്വഃ പേയാഃ| തിക്തോ രസസ്തിക്തരസയുക്തദ്രവ്യോപയോഗഃ|വമനം ശോധനം ന തു പാചനമ്| യഥാസ്വമിത്യുക്തവിഷയാനതിക്രമേണ മലാനാം പാചനാനി സ്യുഃ| അഥവാ ക്രമേണ ലങ്ഘനേ ക്രിയമാണേ ദോഷസ്യ നിവിഡത്വവിനാശായ പ്രഥമമേവ സ്വേദനം, തതഃ ഉപവാസേന സ്വേദേന കാലക്രമേണ ച ദോഷേ മാര്ദവം യാതേ ബുഭുക്ഷായാം ജാതായാം യവാഗ്വസ്തതസ്തിക്തോ രസോ മുസ്താപര്പടാദിഃ||൧൬||

Adhikarana la~gghanAnarhAstatra kArya~jca (17) · Śloka 17

ശുദ്ധവാതക്ഷയാഗന്തുജീര്ണജ്വരിഷു ലങ്ഘനമ്| നേഷ്യതേ തേഷു ഹി ഹിതം ശമനം യന്ന കര്ശനമ്||൧൭||

സാമാന്യേന നവജ്വരേ ലങ്ഘനോപക്രമാച്ഛുദ്ധവാതാദിജ്വരാണാം ലങ്ഘനസ്യ പ്രതിഷേധഃ ജീര്ണജ്വരേ ച ലങ്ഘനവിഷയേऽപി| തേഷു ച ശുദ്ധവാതാദിഷു യസ്മാച്ഛമനം തച്ച ശമനം യന്ന കര്ശനം നാപ്യതിബൃംഹണം രോഗസ്വഭാവാദിത്യര്ഥാല്ലഭ്യതേ||൧൭||

Adhikarana la~gghanasyAyogasamyagyogalakShaNam (18) · Śloka 18

തത്ര സാമജ്വരാകൃത്യാ ജാനീയാദവിശോഷിതമ്| ദ്വിവിധോപക്രമജ്ഞാനമവേക്ഷേത ച ലങ്ഘനേ||൧൮||

തത്രേത്യാദിനാ ലങ്ഘനസ്യായോഗസമ്യഗ്യോഗപ്രദര്ശനമ്| ജ്വരോപദ്രവതീക്ഷ്ണത്വാദികം സാമജ്വരാകൃതിഃ| ആകൃതിര്ല്ലക്ഷണമിതി പര്യായൌ||൧൮||

Adhikarana peyA tadguNashca (19) · Śloka 19

യുക്തം ലങ്ഘിതലിങ്ഗൈസ്തു തം പേയാഭിരുപാചരേത്| യഥാസ്വൌഷധസിദ്ധാഭിര്മണ്ഡപൂര്വാഭിരാദിതഃ| ഷഡഹം വാ മൃദുത്വം വാ ജ്വരോ യാവദവാപ്നുയാത്| തസ്യാഗ്നിര്ദീപ്യതേ താഭിഃ സമിദ്ഭിരിവ പാവകഃ| താശ്ച ഭേഷജസംയോഗാല്ലഘുത്വാച്ചാഗ്നിദീപനാഃ| വാതമൂത്രപുരീഷാണാം ദോഷാണാം ചാനുലോമികാഃ| സ്വേദനായ ദ്രവോഷ്ണത്വാന്മൃദുത്വാത്തൃട്പ്രശാന്തയേ| ആഹാരഭവാത്പ്രാണായ സരത്വാല്ലാഘവായ ച| ജ്വരഘ്ന്യോ ജ്വരസാത്മ്യത്വാത്തസ്മാത്പേയാഭിരാദിതഃ| ഉപക്രമേജ്ജ്വരാന് സര്വാനൃതേ മദ്യസമുത്ഥിതാന്||൧൯||

തഞ്ച ജ്വരിതഞ്ച ശബ്ദാഭിഹിതേന സാമജ്വരലിങ്ഗവിപര്യാസേന ദ്വിവിധോപക്രമണീയോക്തൈശ്ച ലങ്ഘിതലിങ്ഗൈര്യുക്തം ജ്ഞാത്വാ പേയാഭിരുപാചരേത്| കിമ്ഭൂതാഭിരാഹ- യഥാസ്വൌഷധസിദ്ധാഭിര്യസ്മിന് ജ്വരേ യദേവ കാഷായകല്പനൌഷധയുക്തം തേനൌഷധേന സാധിതാഭിഃ| മണ്ഡഃ പൂര്വോ യാസാം താഭിഃ| ലങ്ഘനേ കൃതേ മണ്ഡഃ തതഃ പേയാ| കിയത്കാലമിത്യാഹ- ആദിതോ ജ്വരാരമ്ഭദിനാത് പ്രഭൃതി ഷഡഹം യാവത്| യത്ര തു ഷഡഹാത് പൂര്വം ലങ്ഘിതലിങ്ഗാഭാവാത് പേയാ ന പ്രയുക്താ തത്ര യദാ പ്രയുജ്യതേ തദാ താസാം ജ്വരമാര്ദവോത്പത്തിര്യാവത് പ്രയോഗഃ| സുബോധമ്| (അഥവാ യവാഗൂനാം പ്രതി സ്വം സംസ്കാരകപിപ്പലീനാഗരാദികമിതി ജേജ്ജടഃ )|

Adhikarana peyAyogAH (20) · Śloka 20

പ്രാഗ്ജലാജപേയാം സുജരാം സശുണ്ഠീധാന്യപിപ്പലീമ്| സസൈന്ധവാം തഥാമ്ലാര്ഥീ താം പിബേത്സഹ ദാഡിമാമ്| സൃഷ്ടവിഡ് ബഹുപിത്തോ വാ സശുണ്ഠീമാക്ഷികാം ഹിമാമ്| ബസ്തിപാര്ശ്വശിരഃശൂലീ വ്യാഘ്രീഗോക്ഷുരസാധിതാമ്| പൃശ്നിപര്ണീ ബലാവില്വനാഗരോത്പലധാന്യകൈഃ| സിദ്ധാം ജ്വരാസാര്യമ്ലാം പേയാം ദീപനപാചനീമ്| ഹ്രസ്വേന പഞ്ചമൂലേന ഹിക്കാരുക്ശ്വാസകാസവാന്| പഞ്ചമൂലേന മഹതാ കഫാര്തോ യവസാധിതാമ്| വിബദ്ധവര്ചാം സയവാം പിപ്പല്യാമലകൈഃ കൃതാമ്| യവാഗൂം സര്പിഷാ ഭൃഷ്ടാം മലദോഷാനുലോമനീമ്| ചവികാപിപ്പലീമൂലദ്രാക്ഷാऽऽമലകനാഗരൈഃ| കോഷ്ടേ വിബദ്ധേ സരുജി പിബേത്തു പരികര്തിനി| കോലവൃക്ഷാമ്ലകലശീധാവനീശ്രീഫലൈഃ കൃതാമ്| അസ്വേദനിദ്രസ്തൃഷ്ണാര്തഃ സിതാമലകനാഗരൈഃ| സിതാബദരമൃദ്വീകാസാരിവാമുസ്തചന്ദനമ്| തൃഷ്ണാച്ഛര്ദിപരീദാഹജ്വരഘ്നീം ക്ഷൌദ്രസംയുതാമ്| കുര്യാത് പേയൌഷദൈരേവ രസയൂഷാദികാനപി||൨൦||

യദാ പേയാനാമവസരസ്തദാ മണ്ഡാദനു സുജരത്വാല്ലാജപേയാം പിബേത്| പ്രാഗ്ലാജപേയാം സുജരാമിതി ശ്ലേഷ്മണ്യേഷാ പ്രഥമാ| അമ്ലാഭിലാഷീ താമേവ ദാഡിമാമ്ലാം ഇത്യൈഷാ വാതേ ദ്വിതീയാ| സൃഷ്ടവിഡ് ബഹുപിത്തോ വേത്യേഷാ തൃതീയാ പിത്തേ| അത്ര നാഗരം മധുരപാകിത്വാത് പിത്തേന വിരുദ്ധ്യതേ| ആമപാചനാര്ഥമിഷ്യത ഏവ| ശേഷാണാം വിഷയനിര്ദേശസ്തു ശാസ്ത്രസ്യ കര്ത്രാ കൃത ഏവ ഇതി ജേജ്ജടഃ| തതസ്തണ്ഡുലപേയാം സൈന്ധവലാജപേയാം വാ| അമ്ലാര്ഥീ ഗ്രഹണേന `കുര്വതേ ഹി രുചിര്ദോഷാ' ഇതി സ്മാര്യതേ| നത്വര്ഥിതമാത്രേ പ്രയോഗഃ| സര്വാസാം ച പേയാനാം സാധനജലസംസ്കാരകാരീ ദോഷാദ്യപേക്ഷയാ ചൌഷധമാത്രാ| അന്യേ പഠന്തി- യവാഗൂരസയൂഷേഷു രസാലാപാനകാദിഷു| ദ്രവ്യമാത്രാം പ്രയുഞ്ജീത ലോകസിദ്ധം യഥാര്ഹതഃ| അഥവാ യാവതാ വ്യാപ്തിര്നാതി സ്യാദ്ഭേഷജേന തു|| സുബോധമ്| യവസാധിതാ യസ്യാം തണ്ഡുലാ ന പ്രവിശന്തി| സയവാ യത്ര സ്തോകം യവാനാമ്| പരികര്തിനി കോഷ്ഠേ കോലാദിഭിഃ ശ്രീഫലം ബില്വമ്||൨൦||

Adhikarana peyAnarhAH (21) · Śloka 21

മദ്യോദ്ഭവേ മദ്യനിത്യേ പിത്തസ്ഥാനഗതേ കഫേ| ഗ്രീഷ്മേ തയോര്വാധികയോസ്തഹൃച്ഛര്ദിദാഹപീഡിതേ| ഊര്ധ്വം പ്രവൃത്തേ രക്തേ ച പേയാം നേച്ഛന്തി ......||൨൧||

മദ്യോദ്ഭവാദികേ വിഷയേ പേയമാചാര്യാ നേച്ഛന്തി മദ്യനിത്യേ പുരുഷേ| തയോരിത്യനന്തരശ്രുതയോഃ പിത്തശ്ലേഷ്മണോഃ| ഗ്രീഷ്മകാലേ വൃദ്ധയോര്വേതി സമുച്ചയേ| നേച്ഛതീത്യനേനാനുപയുജ്യമാനേ യുക്തിവിശേഷതൈവാഗമസ്യ പ്രദര്ശിതാ||൨൧||

Adhikarana tatra lAjatarpaNaM deyam (22) · Śloka 22

........................................തേഷു തു| ദ്രാക്ഷാദാഡിമകാശ്മര്യപഥ്യാപീലുപരൂഷകൈഃ| സമധൂകൈഃ സബദരൈഃ സക്ഷൌദ്രാന് സസിതോപലാന്| ജ്വരഘ്നൈസ്തോയമൃദിതൈരദ്ഭിര്വാ ലാജതര്പണാന്| പിബേത് സുസൂക്ഷ്മരജസസ്തതോ ജീര്ണേ തു തര്പണേ| യവാഗ്വാം വൌദനം ക്ഷുദ്വാനശ്നീയാദ്ഭൃശതാണ്ഡുലമ്| ദകലാവണികൈര്യൂഷൈ രസൈര്വാ മുദ്ഗലാവജൈഃ| ഇത്യയം ഷഡഹോ നേയോ ബലം ദോഷം ച രക്ഷതാ||൨൨||

തേഷു തു മദ്യോദ്ഭവാദിഷു പേയാപ്രസങ്ഗേ ലാജതര്പണാന് പിബേത്| തര്പണാഃ സക്തവഃ കേന പിബേദാഹ- ജ്വരാപഹൈര്ദാഡിമാദിഭിസ്തോയമൃദിതൈര്യഥായോഗ്യമഥവാ കേവലാഭിരേവാദ്ഭിഃ| കിമ്ഭൂതാനാഹ- സശര്കരാക്ഷൌദ്രാന്| തഥാ സുസൂക്ഷ്മരജസഃ വസ്ത്രതിതഊച്ചാരിതവാന്| തതഃ പീത്വാ തദഹരേവ ജീര്ണേ യവാഗ്വാം വാ സ്വവിഷയപ്രയുക്തായാം തദഹരേവ തര്പണേ ജീര്ണേ യവാഗ്വാം വാ സ്വവിഷയപ്രയുക്തായാം ജീര്ണായാം യദാ ക്ഷുദ്വാന് ഭവതി തദാ ഭൃഷ്ടതണ്ഡുലകൃതമോദനമദ്യാത് കേനേത്യാഹ- ദകലാവണികൈര്യൂഷൈര്വാ മുദ്ഗലാവാഭ്യാം വാ രസൈഃ| ഇത്യനേന പേയാദിക്രമേണായം ലങ്ഘിതോത്തരഃ ഷഡഹ ആതുരേണ ബലം ദേഹസ്യ ദോഷം ച ക്ഷയവൃദ്ധിതോ രക്ഷതാ നേയഃ|

Adhikarana kaShAyaprayogaH (23) · Śloka 23

തതഃ പക്വേഷു ദോഷേഷു ലങ്ഘനാദ്യൈഃ പ്രശസ്യതേ| കഷായോ ദോഷശേഷസ്യ പാചനഃ ശമനോऽഥവാ||൨൩||

തതഃ പയോക്രമാദനന്തരം ലങ്ഘനസ്വേദനകാലേ യവാഗൂഭിര്ദോഷേഷു ജ്വരാരമ്ഭകേഷു പക്വേഷു ദോഷശേഷസ്യ പാചനോ വാ ശമനോ വാ കഷായഃ പഞ്ചവിധകല്പനഃ പ്രശസ്യതേ| കഷായ ഇതി പാകേനോപലബ്ധത്വാദൌഷധസ്യ സംജ്ഞാ- ലങ്ഘനാമ്ബുയവാഗൂഭിര്യദാ ദോഷോ ന പച്യതേ| തദാ തം മുഖവൈരസ്യതൃഷ്ണാരോചകനാശനൈഃ| കഷായൈഃ പാചനൈര്ഹൃദ്യൈര്ജ്വരഘ്നം സമുപാചരേത്| പാചനീയവിഷയോऽയമ്| സംശമനീയവിഷയശ്ച| മൃദൌ ജ്വരേ ലഘൌ ദേഹേ പ്രചലേഷു മലേഷു ച| പക്വം ദോഷം വിജാനീയാദ്യദാ ദേയം തദൌഷധമ്|| തസ്മാത് സംശമനീയകാലോऽയമിതി ജേജ്ജടഃ||൨൩||

Adhikarana kaShAyasya viShayAviShayau (24) · Śloka 24

തിക്തഃ പിത്തേ വിശേഷേണ പ്രയോജ്യഃ കടുകഃ കഫേ| പിത്തശ്ലേഷ്മഹരത്വേऽപി കഷായഃ സ ന ശസ്യതേ| നവജ്വരേ മലസ്തമ്ഭാത് കഷായോ വിഷമജ്വരാന്| കുരുതേऽരുചിഹൃല്ലാസഹിധ്മാऽऽധ്മാനാദികാനപി| ന ച്യവന്തേ ന പച്യന്തേ കഷായസ്തമ്ഭിതാ മലാഃ| തിര്യഗ്ഗതാ വിമാര്ഗാ വാ വര്ധയന്ത്യപി ച ജ്വരമ്||൨൪||

സ ച കഷായസ്തിക്തരസഃ പിത്തേ വിശേഷേണ യോജ്യഃ| വിശേഷഗ്രഹണാത് കഫേऽപി യോജ്യാ ഇതി ലഭ്യതേ| കടുകശ്ച കഫ ഏവ യോജ്യഃ| സ ച കഷായഃ കഷായോ രസേന പിത്തശ്ലേഷ്മഹരോऽപി നവജ്വരേ ന ശസ്യതേ|തത്രാ ഹി നവജ്വരേ കഷായോ മലാനാം സ്തമ്ഭാത് ബഹിര്ഗമനപാചനാഭാവേന തിര്യഗ്ഗമനവിമാര്ഗഗമനാഭ്യാം യഥാസംപ്രാപ്തിവിഷയജ്വരാനരുച്യാദീനപി കരോതി| കഷായരസസ്തമ്ഭിതാ മലാഃ ന ച്യവന്തേ നാപ്യന്തഃ പച്യന്തേ; പ്രത്യുത തിര്യക്സ്രോതസ്സു വിപരീതം വാ മാര്ഗേഷു ഗമനാത് ജ്വരം വര്ധയന്തി| ബദ്ധാമാദിത്വാച്ച കഷായോ യഥാസമ്പ്രാപ്തിശൂലാദികാര്യപി ഭവതീതി തിര്യഗ്ഗമനേന വിമാര്ഗഗമനേന ച വിഷമജ്വരസ്യ സ്വരൂപം പ്രദര്ശിതം ഭവതി| നവതായാം ത്വതീതായാം ഹരീതക്യാദേഃ പ്രയോഗോ ദൃഷ്ടഃ;,ഏവം ഷഡഹാദൌഷധയോജനമ്||൨൪||

Adhikarana auShadhakAlaviShaye matAntarANi (25) · Śloka 25

സപ്താഹാദൌഷധം കേചിദാഹുരന്യേ ദശാഹതഃ| കേചില്ലഘ്വന്നഭുക്തസ്യ യോജ്യമാമോല്ബണേന തു||൨൫||

കേചിദാചാര്യാഃ സപ്താഹാദൌഷധമാഹുഃ| അന്യേ തു ദശാഹാത്| കേചിത്വേവമാഹുഃ-യഥാ ലങ്ഘനാദനന്തരം യദൌഷധമുപയുജ്യതേ തദാ യേ ലഘ്വന്നം ഭുക്തം തസ്യൈവ യോജ്യമ്| പക്ഷത്രയേऽപി സമാനയോജ്യമാലോല്ബണേ ത്വൌഷധം നേതി| കേവലം കേഷാഞ്ചിത് ഷഡഹമാമോല്ബണത്വം കേഷാഞ്ചിത്സപ്താഹം കേഷാഞ്ചിദ്ദശാഹമിതി||൨൫||

Adhikarana AmolbaNe auShadhaniShedhe hetuH (26) · Śloka 26

തീവ്രജ്വരപരീതസ്യ ദോഷവേഗോദയേ യതഃ| ദോഷേऽഥവാതിനിചിതേ തന്ദ്രാസ്തൈമിത്യകാരിണീ||൨൬||

ആമോല്ബണേ ന യോജ്യമിത്യത്ര ഹേതുരുച്യതേ യതോ യസ്മാത്തീവ്രജ്വരപരീതസ്യ ദോഷവേഗോദയേ സതി പ്രയുക്തമൌഷധമത ഏവാപച്യമാനം ഭൂയോജ്വരം ജ്വലയതി| അഥവാ നവജ്വരേऽതിനിചിതേ ദോഷേ തന്ദ്രാസ്തൈമിത്യകാരിണീ ഔഷധം പ്രയുക്തം ഭൂയോ ജ്വരം ജ്വലയതി||൨൬||

Adhikarana acirajvarite~apyauShadhaprayogArhAvasthA (27) · Śloka 27

യദാ ജ്വരോ മൃദുര്ദേഹോ ലഘുഃ പ്രചലിതാ മലാഃ| അചിരജ്വരിതസ്യാऽപി യോജയേദ്ഭേഷജം തദാ||൨൭||

യദാ മൃദുജ്വരോ ദേഹശ്ച ലഘുര്മലശ്ചാലിതാ ന തു സ്തിമിതാസ്തദാ അചിരജ്വരിതസ്യാപി ഭേഷജം യോജയേത്| കൈസ്തൈഃ തദുക്തമ്| യദ്യപി പക്ഷത്രയം പ്രദര്ശിതം തത്രാപ്യേവമേവാവഗന്തവ്യമ്| യസ്യ ജ്വരസ്യ തീവ്രത്വം പ്രാപ്തസ്യ ച ലങ്ഘനസ്യായോജനാദ്ദോഷസ്യാതിവൃദ്ധത്വം സാമത്വഞ്ച തത്രാവശ്യമൌഷധം ന യോജ്യമ്| ഏതദ്വിപര്യയേ തു യോജ്യമേവ ന തു ഷഡഹാദികമപേക്ഷണീയമിതി||൨൭||

Adhikarana kaShAyayogAH pAcanAH kaShAyAH (28) · Śloka 28

മുസ്തയാ പര്പടം യുക്തം ശുണ്ഠ്യാ ദുഃസ്പര്ശയാപി വാ| പാക്യം ശീതകഷായം വാ പാഠോശീരം സവാലകമ്| പിബേത്തദ്വച്ച ഭൂനിമ്ബഗുഡൂചീമുസ്തനാഗരമ്| യഥായോഗ്യമിമേ യോജ്യാഃ കഷായാ ദോഷപാചനാഃ| ജ്വരാരോചകതൃഷ്ണാऽऽസ്യവൈരസ്യാപക്തിനാശനാഃ| പാഠേന്ദ്രയവഭൂനിമ്ബമുസ്തപര്പടകാ മൃതാ| ജയന്ത്യാമമതീസാരം ജ്വരം ച സമഹൌഷധാഃ||൨൮||

മുസ്തയേത്യാദിനാ തദേവൌഷധമുച്യതേ| ഏവം ദോഷാദിവിശേഷാപേക്ഷയാ പര്പടം കദാചിദ്ദുരാലഭയാ| പാഠാദിത്രയം ശൃതം വാ ശീതം വാ| ഭൂനിമ്ബാദിചതുഷ്ടയം തദ്വച്ഛൃതം വാ ശീതം വാ| ഇമേ ച മുസ്താപര്പടകാദയഃ കഷായാഃ നിയതാനിയതകല്പനാ യഥായോഗം ദോഷാദ്യപേക്ഷയാ യോഗാനതിക്രമേണ യോജ്യാഃ| ഏതേ ച ജ്വരാദിനാശനാഃ പാഠാദയഃ സനാഗരാ ആമാദികം ജ്വരിണോ യജന്തി യഥേച്ഛകല്പനാപ്രയുക്താവാതപിത്തശ്ലേഷ്മണി| യഥായോഗ്യമിത്യത്ര ജേജ്ജടഃ പാക്യം ശീതകഷായഞ്ച മുസ്താപര്പടകം പിബേത്| പാക്യം ക്വാഥ്യം ശീതകഷായമനുത്ക്വഥിതമേവോഷ്ണോദകേ സംക്ഷുദ്യ ദ്രവ്യം യദ്രാത്രിപര്യുഷിതം പീയതേ തത്കേവലപിത്തേ| പൈത്തികേ ച സ നാഗരം പര്പടകം മന്ദാഗ്നിഃ| പിത്തകഫപ്രായേ സദുരാലഭം പര്പടകം ദുരാലഭപിത്തശ്ലേഷ്മോപശമനാനാമിത്യാഭ്നാനാത്| ദാഹബഹുലം പാഠോശീരം വാലകമ്| ശീതപ്രായേ ഭൂനിമ്ബഗുഡൂചീമുസ്തനാഗരമിതി| അന്യേ വ്യാഖ്യാനയന്തി - പഞ്ചാപ്യമീ സര്വയൌഗികാഃ കുതഃ വ്യാധിപ്രത്യാനീകത്വാദ്യഥാ കുഷ്ഠേ ഖദിരം ഗ്രഹണ്യാം തക്രം പ്രമേഹേ ഹരിദ്രേതി|൨൮||

Adhikarana doShAnusAraM pAcanAni (29) · Śloka 29

ദുരാലഭാऽമൃതാമുസ്താനാഗരം വാതജേ ജ്വരേ| അഥവാ പിപ്പലീമൂലഗുഡൂചീവിശ്വഭേഷജമ്| കനീയഃ പഞ്ചമൂലം ച പിത്തേ ക്ഷൌദ്രസമന്വിതാഃ| കലിങ്ഗമുസ്തകടുകാ മുസ്താപര്പടകം തഥാ| സധന്വയാസഭൂനിമ്ബം വത്സകാദ്യോ ഗണഃ കഫേ| അഥവാ വൃഷഗാങ്ഗേയീശൃങ്ഗവേരദുരാലഭാഃ| രുഗ്വിബന്ധാനിലശ്ലേഷ്മയുക്തേ ദീപനപാചനമ്| അഭയാപിപ്പലീമൂലശമ്യാകകടുകാഘനമ്||൨൯||

ദുരാലഭാദികം വാതജ്വരേ| പിപ്പലീമൂലാദിത്രയം വാതജ്വര ഏവ| കേവലമേവ ഹ്രുസ്വപ്ഞ്ചമൂലകം വാതേ| കലിങ്ഗാദിത്രയം സക്ഷൌദ്രം പിത്തേ|മുസ്താപര്പടകം ദുരാലഭാകിരാതതിക്തസംയുക്തം പിത്തേ|കഫേ വത്സകാദ്യോ ഗണഃ| അഥവാ വൃഷാദയഃ| ഗാങ്ഗേയീ മുസ്താ|രുഗാദിയുക്തേ വാതശ്ലേഷ്മജ്വരേ അഭയാദികം തച്ച ദീപനം പാചനം ച||൨൯||

Adhikarana santatAdijvareShu kaShAyayogAH (30) · Śloka 30

കലിങ്ഗകാഃ പടോലസ്യ പത്രം കടുകരോഹിണീ| പടോലം സാരിവാ മുസ്താ പാഠാ കടുകരോഹിണീ| പടോലനിമ്ബത്രിഫലാമൃദ്ദീകാമുസ്തവത്സകാഃ| കിരാതതിക്തമമൃതാഃ ചന്ദനം വിശ്വഭേഷജമ്| ധാത്രീമുസ്താമൃതാക്ഷൌദ്രമര്ധശ്ലോകസമാപനാഃ| പഞ്ചൈതേ സന്തതാദീനാം പഞ്ചാനാം ശമനാ മതാഃ| പടോലേന്ദ്രിയവാരിഷ്ടഭദ്രമുസ്താമൃതാऽഭയാഃ| സാരിവാദ്വിതയം പാഠാ ത്രയന്തീ കടുരോഹിണീ| പടോലാരിഷ്ടമൃദ്വീകാശമ്യാകാത്രിഫലാവൃഷമ്| ചന്ദനോശീരധാന്യാബ്ദഗുഡൂചീവിശ്വഭേഷജമ്| ദേവദാരൂസ്ഥിരാശുണ്ഠീവാസാധാത്രീഹരീതകീഃ| പഞ്ച പഞ്ചജ്വരാന് ഘ്നന്തി യോഗാ മധുസിതോത്കടാഃ||൩൦||

കലിങ്ഗദിഭിഃ പഞ്ചഭിരര്ദ്ധശ്ലോകൈഃ പഞ്ച യഥായോഗ്യകല്പനാഃ കഷായാഃ യഥാസംഖ്യേന പഞ്ചാനാം സന്തതാദീനാം ശമനാ മതാ ആചാര്യാണാമ്| ഏവമേവ പടോലാദിഭിര്യോഗയോഗ്യകല്പനാ മധുസിതോത്കടാഃ പ്രഭൂതമധുസിതാഃ||൩൦||

Adhikarana vAtajvare katipayAH yogAH (31) · Śloka 31

സഗുഡാഃ സാരിവാ ദ്രാക്ഷാശതാഹ്വാകണരേണുകാഃ| കാശ്മര്യസാരിവാദ്രാക്ഷാത്രയാണാऽമൃതാഗുഡഃ| ശതപുഷ്പാവചാകുഷ്ഠദേവദാരൂഹരേണുകാഃ| ശര്കരാമധുസംയുക്താഃ സമാംസീമുസ്തധാന്യകാഃ| കൃഷ്ണാപുനര്നവാദ്രാക്ഷാശതാഹ്വാഗുഡസാരിവാഃ| ശാലിപര്ണീബലാദ്രാക്ഷാസാരിവാച്ഛിന്നസമ്ഭവാഃ| ആരഗ്വധോ ബലാ രാസ്നാ കാശ്മര്യം മധുകം ഗുഡാഃ| ശതാവരീച്ഛിന്നരൂഹാസ്വരസോ വാ ഗുഡാന്വിതഃ| സകൃഷ്ണാജീരകസിതാനാഗരശ്ചാമൃതാരസഃ| വാതജ്വരം ജയന്ത്യാശു കേവലോ വാऽമൃതാരസഃ| ഭാര്ങ്ഗീസരലഗാങ്ഗേയീദാരൂകുഷ്ഠൈലവാലുകമ്| കോഷ്ണം ഘൃതഗുഡോപേതം പിബേദ്വാ വാതജേ ജ്വരേ||൩൧||

സഗുഡാ ഇത്യാദിനാ നവയോഗാ വാതജ്വരേ നിയതാഃ നിയമകല്പനാഃ| തത്ര സാരിവാദയോ രേണുകാന്താഃ സഗുഡാഃ| ശതപുഷ്പാദയഃ സമാംസീമുസ്തധാന്യകാഃ ശര്കരാമധുസംയുക്താഃ| കൃഷ്ണാദയഃ സാരിവാന്താഃ ശാലപര്ണ്യാദയശ്ഛിന്നസമ്ഭവാന്താഃ| ആരഗ്വധാദികഃ സഗുഡഃ| ശതാവരീഗുഡൂച്യോഃ സ്വരസഃ സഗുഡഃ| ഗുഡൂചീരസഃ സകൃഷ്ണാജീരകാദിഃ| കേവലശ്ച ഗുഡൂചീരസഃ| സര്വത്ര ച മധുഗുഡശര്കരാണാം വ്യപ്തിജനികാ മാത്രാ| ഭാര്ങ്ഗ്യാദിഘൃതഗുഡസംയുക്തോ വാതജ്വരേ|ഗാങ്ഗേയീ മുസ്താ| ഏലവാലുകമൈലേയം സുഗന്ധി ഹരിവാലുകമിതി പര്യായാഃ||൩൧||

Adhikarana pittajvare yogAH (32) · Śloka 32

പടോലാദിഗുഡൂച്യാദി സൂത്രോക്തൌ പിത്തജേ ജ്വരേ| അഞ്ജനാദിഃ സകാശ്മര്യഃ സാരിവാദിഃ സശര്കരഃ| സിതാമധുകകാശ്മര്യശീതോശീരപരൂഷകമ്| ഗുഡൂചീസാരിവോരോധ്രകമലോത്പലശര്കരഃ| ദ്രാക്ഷ്൦ആऽഭയാതിക്തഘനശമ്യാകഫലപര്പടമ്| ശ്യാമാപര്പടദുഃസ്പര്ശാതിക്താതിക്തസിതാവൃഷാഃ| ശര്കരാതിക്തകടുകാത്രായമാണാബിഭീതകമ്| ഗുഡൂച്യാമലകൈര്യുക്തഃ കേവലോ വാऽപി പര്പടഃ| കഷായോ വാ ഹിമസ്തിക്താദ്രാക്ഷാമധുകനിമ്ബജഃ| പിത്തജ്വരഘ്നീ കടുകാ ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടാ സശര്കരാ||൩൨||

പിത്തജ്വരേ പടോലാദിഗണോ ഗുഡൂച്യാദിര്വാ|സകാശ്മര്യോऽഞ്ജനാദിഃ| സശര്കരഃ സാരിവാദിഃ| പഞ്ചഭിരര്ദ്ധശ്ലോകൈഃ സിതേത്യാദിനാ യഥായോഗ്യകല്പനമ്|സുബോധമ്| ശീതഞ്ചന്ദനമ്| തിക്തഃ കിരാതതിക്തഃ| ഘനോ മുസ്തഃ| ശമ്യാക ആരഗ്വധഃ| തസ്യ ഫലമ്| ഗുഡൂച്യാമലകയുക്തഃ പര്പടഃ കേവലോ വാ| തിക്താദിജോ വാ ശീതഃ കഷായ ഇതി പിത്തജേ ജ്വരേ| കടുകാ ശര്കരാചൂര്ണഞ്ച പിത്തജ്വരേ||൩൨||

Adhikarana kaphajvaraghnAH yogAH (33) · Śloka 33

കഫജേതിവിഷോശീരപടോലമരിചക്ഷപാഃ| സമൂര്വേന്ദ്രയവദ്വീപികുഷ്ഠനിമ്ബവചാഗുഡാഃ| സപ്തച്ഛദാമൃതാനിമ്ബസ്ഫൂര്ജാതം മാക്ഷികാന്വിതമ്| നിശാത്രികടുകം തിക്താനാഗപുഷ്പകലിങ്ഗകാഃ| സാരിവാതിവിഷാകുഷ്ഠദുഃസ്പര്ശാമുസ്തഗുഗ്ഗുലുഃ| പരൂഷം ത്രിഫലാ തിക്താ ബീജം വൃഷകജം ഘനമ്| നാഗരത്രിഫലാമുസ്താമൂര്വാപാഠാഃ സമാക്ഷികാഃ||൩൩||

അതിവിഷാദയോ വചാന്താഃ സഗുഡാഃ കഫേ| ക്ഷപാ ഹരിദ്രാ| ദ്വീപിഃ ചിത്രകഃ| സപ്തച്ഛദാദികം സമാക്ഷികമ്| സപ്തച്ഛദഃ സപ്തപര്ണഃ| സ്ഫൂര്ജാതം കാകതിക്തഃ| നിശാ സാരിവാപരൂഷനാഗരാദ്യാശ്ചത്വാരഃ കഷയാഃ സമാക്ഷികാഃ| നിശാ ഹരിദ്രാ| കലിങ്ഗകഃ ഇന്ദ്രയവഃ| വൃഷകജം ബീജം ശാകബീജമിതി കഫജ്വരേ||൩൩||

Adhikarana doShasaMsarge yogAH (34) · Śloka 34

സംസര്ഗസന്നിപാതേഷു മിശ്രാനേതാന് വികല്പയേത്||൩൪||

ഏതേ ച യോഗാഃ ദോഷവിശേഷ ഉക്താസ്തേ സദൃശേ ദോഷേ യുജ്യന്തേ| അപി ത്വാന്തരേ വിശേഷവച്ഛിന്നേ പ്രയോഗാവയവസമുദായശക്ത്യാനുഗുണ്യേന| തച്ച യോഗമിതി കരണവിധിഃ കര്മാഭ്യാസാദയ ഭിദ്യന്തേ| ഏതാംശ്ച കഷായാന് യയോരേവ സംസര്ഗഃ തയോരേവ ഉക്താന് മിശ്രീഭാവേന കല്പയേത്||൩൪||

Adhikarana vAtapittaghnAH yogAH (35) · Śloka 35

ഗോകണ്ടകബലാദര്ഭാഃ സസിതാ വാതപിത്തജേ| ദ്രാക്ഷാമലകഭൂനിമ്ബാഃ സഗുഡൂചീശഠീഗുഡാഃ| ത്രായന്തീ സാരിവാദ്രാക്ഷാ കാശ്മര്യച്ഛിന്നജാഗുഡാഃ| ദ്രാക്ഷാമസൂരത്രായന്തീ ഗുഡൂചീസാരിവാബലാഃ| ദ്രാക്ഷാമധൂകമധുകലോധ്രകാശ്മര്യസാരിവാഃ| മുസ്താമലകഹ്രീബേരപദ്മകേസരപദ്മകമ്| മൃണാലചന്ദനോശീരനീലോത്പലപരൂഷകമ്| ഫാണ്ടോ ഹിമോ വാ ദ്രാക്ഷാദിര്ജാതീകുസുമവാസിതഃ| യുക്തോ മധുസിതാലാജൈര്ജയത്യനിലപിത്തജമ്| ജ്വരം മദാത്യയം ഛര്ദ്ദിം മൂര്ഛാം ദാഹം ശ്രമം ഭ്രമമ്| ഊര്ധ്വഗം രക്തപിത്തഞ്ച പിപാസാം കാമലാമപി||൩൫||

ഗോകണ്ടകാദി സശര്കരം വാതപിത്തജേ|ദ്രാക്ഷാദ്യര്ധശ്ലോകൈര്വാതപിത്തജേ കഷായയോഗ്യേ ത്രയഃ കഷായാഃ| ദ്രാക്ഷാമധൂകാദിനാ സാര്ധേനശ്ലോകേന ഫാണ്ടഃ ശീതകഷയോ വാ മധ്വാദിഭിര്യുക്തോ ജാതീപുഷ്പാധിവാസിതശ്ചാനിലപിത്തജ്വരമൂര്ഛാദികം ജയതി| ഹ്രീബേരം വാലകമ്||൩൫||

Adhikarana kaphavAtaghnAH yogAH (36) · Śloka 36

കഫവാതേ വചാതിക്താപാഠാരഗ്വധവത്സകാഃ| പിപ്പലീചൂര്ണയുക്തോ വാ ക്വാഥശ്ഛിന്നോദ്ഭവോദ്ഭവഃ| വ്യാഘ്രീശുണ്ഠ്യമൃതക്വാഥഃ പിപ്പലീചൂര്ണസംയുതഃ| വാതശ്ലേഷ്മജ്വരശ്വാസകാസപീനസശൂലജിത്| പഥ്യാകുസ്തുമ്ബരീമുസ്താശുണ്ഠീകത്തൃണപര്പടമ്| സകട്ഫലവചാഭാര്ങ്ഗീ ദേവാഹ്വം മധുഹിങ്ഗുമത്| കഫവാതജ്വരഷ്ഠീവകുക്ഷിഹൃത്പാര്ശ്വവേദനാഃ| കണ്ഠാമയാസ്യശ്വയഥുകാസശ്വാസന്നിയച്ഛതി||൩൬||

വചാദയഃ സമസ്താഃ കഫവാതജ്വരേ| തത്രൈവ ഗുഡൂചീക്വാഥഃ പിപ്പലീചൂര്ണേന ദോഷാദ്യപേക്ഷമാത്രേണ യുക്താഃ വ്യാഘ്ര്യാദിക്വാഥസ്തദ്വാതശ്ലേഷ്മജ്വരാദിജിത്| ശൂലം ശിരസി| പഥ്യാദികോ മാക്ഷികഹിങ്ഗുയുക്തഃ കഫവാതജ്വരാദികം നിയച്ഛതി||൩൬||

Adhikarana kaphapittaghnAH yogAH (37) · Śloka 37

ആരഗ്വധാദിഃ സക്ഷൌദ്രം കഫപിത്തജ്വരം ജയേത്| തഥാ തിക്താവൃഷോശീരത്രായന്തീത്രിഫലാമൃതാഃ| പടോലാതിവിഷാനിമ്ബമൂര്വാധന്വയവാസകാഃ| വൃഷപുഷ്പച്ഛദരസഃ ശര്കരാമാക്ഷികാന്വിതഃ| പിത്തശ്ലേഷ്മജ്വരം ഹന്തി സാസൃക്പിത്തം സകാമലമ്| അനന്താവിശ്വഭൈഷജ്യകടുകാതോയതോയദാഃ| ജ്വരതൃഡ്ഭ്രമസമ്മോഹധൂമകാമ്ലകനാശനാഃ||൩൭||

ആരഗ്വധാദിഗണോ മാക്ഷികായുക്തഃ കഫപിത്തജ്വരേ| തിക്താദിധന്വയവാസാന്തം തഥാ സക്ഷൌദ്രമേവേത്യര്ഥഃ| വൃഷസ്യ പുഷ്പപത്രാഭ്യാം രസോ യഥോക്തഗുണഃ| അനന്താദയോ ജ്വരാദിനാശനാഃ| അനന്താ മൂര്വാ| തോയം വാലകമ്| തോയദോ മുസ്തഃ ധൂമകാऽമ്ലകൌ ദോഷഭേദീയേ പ്രദര്ശിതൌ||൩൭||

Adhikarana sannipAtaghnA yogAH (39) · Śloka 38

സന്നിപാതജ്വരേ വ്യാഘ്രീ ദേവദാരൂനിശാദ്വയമ്| പടോലപത്രനിമ്ബത്വക് ത്രിഫലാകടുകായുതമ്| മുസ്താപര്പടകം പഥ്യാ മൃദ്ദീകാ കടുരോഹിണീ| ത്രായന്തീകണതന്മൂലദ്രാക്ഷാപഥ്യാമധൂലികാഃ| ത്രിഫലോശീരഷഡ്ഗ്രന്ഥായഷ്ടീമധുബലാഘനാഃ| നാഗരം പൌഷ്കരം മൂലം ഗുഡൂചീ കണ്ടകാരികാ| സകാസശ്വാസപാര്ശ്വാര്ത്തൌ വാതശ്ലേഷ്മോത്തരേ ജ്വരേ| മധൂകപുഷ്പമൃദ്ദീകാ ത്രായമാണാ പരൂഷകമ്| സോശീരതിക്താത്രിഫലകാശ്മര്യാകല്പയേദ്ധിമമ്| കഷായം തം പിബന് കാലേ ജ്വരാന് സര്വാനപോഹതി| ജാത്യാമലകമുസ്താനി തദ്വദ്ധന്വയവാസകമ്| ബദ്ധവിട്കടുകാദ്രാക്ഷാത്രായന്തീത്രിഫലാഗുഡാന്||൩൮||

സന്നിപാതജ്വരേ വ്യാഘ്ര്യാദിഃ കടുകാന്താഃ| മുസ്താദ്യര്ധശ്ലോകൈസ്ത്രയോ യോഗാ യഥായോഗ്യം സന്നിപാതേ| നാഗരാദിവാതശ്ലേഷ്മോത്തരേ ഹീനപിത്തേ സന്നിപാതേ മധൂകപുഷ്പദി ശീതകഷായം വികല്പ്യ കസ്മിംശ്ചിത് കാലേ ജ്വരേ പ്രയുക്തം സര്വജ്വരഹരമ്| തദ്വദേവ ജാത്യാദി| തദ്വദുരാലഭാ| യസ്തു ജ്വരം ബദ്ധവിട് തദ്വിഷയേ കടുകാദീന് പിബേത്| ഇതി കഷായാഃ||൩൯||

Adhikarana jvare annaprayogaH (39) · Śloka 39

ജീര്ണൌഷധേऽന്നം പേയാദ്യമാചരേച്ഛ്ലേഷ്മ്വാന്ന തു| പേയാ കഫ വര്ദ്ധയതി പങ്കം പാംസുഷു വൃഷ്ടിവത്||൩൯||

അസ്മിന്ശ്ചൌഷധേ നിരന്നപ്രയുക്തേ തദഹരേവ പേയാവിലേപ്യാദികമന്നമാചരേത്| കിം സര്വമിത്യാഹ- ശ്ലേഷ്മവാന്ന തു| അനേന പേയാദ്യന്നേ പ്രതിഷേധഃ| അത്ര ഹേതുഃ പേയാ കഫം വര്ധയതീത്യാദിഃ| ഏവം പ്രതിഷിദ്ധായാം ശ്ലേഷ്മവതഃ പേയായാം കിം യോജ്യമിത്യാഹ||൩൯||

Adhikarana shleShmavatAM yUShakalpanA (40) · Śloka 40

ശ്ലേഷ്മാഭിഷ്യണ്ണദേഹാനാമതഃ പ്രാഗപി യോജയേത്| യൂഷാന് കുലത്ഥചണകകലായാദികൃതാന് ലഘൂന്| രൂക്ഷാംസ്തിക്തരസോപേതാന് ഹൃദ്യാന്രുചികരാന് പടൂന്||൪൦||

ശ്ലേഷ്മേത്യാദി| അഭിഷ്യണ്ണശബ്ദേനോത്ക്ലിഷ്ടപര്യായേണ കഫേ പാചനത്വേന പേയാനാം വിധാനേ വിരോധം നിര്വര്തയതി| പ്രാഗപീതി ന കേവലമൌഷധേ ജീര്ണേ പേയാദിപ്രതിഷേധോ യാവത് കഫാധികേ ലങ്ഘിതലിങ്ഗാദനന്തരമപി യൂഷാനേവോദനേന ഭൃഷ്ടതണ്ഡുലേന സഹ യോജയേത്| രൂക്ഷാനിതി വിനാ സ്നേഹേന സംസ്കൃതാന്| തിക്തോ രസഃ ജ്വരഘ്നാനാം കഷായാണാം യഥായോഗ്യാന്യതമദ്രവ്യാശ്രയഃ||൪൦||

Adhikarana jIrNA raktashAlayaH (41) · Śloka 41

രക്താദ്യാഃ ശാലയഃ ജീര്ണാഃ ഷഷ്ടികാശ്ച ജ്വരേ ഹിതാഃ| ശ്ലേഷ്മോത്തരേ വീതതുഷാസ്തഥാ വാട്യകൃതാ യവാഃ| ഓദനസ്തൈഃ സ്രുതോ ദ്വിസ്ത്രിഃ പ്രയോക്തവ്യോ യഥായഥമ്| ദോഷദൂഷ്യാദിബലതോ ജ്വരഘ്നക്വാഥസാധിതഃ|൪൧|

ജ്വരേ ചാऽന്നം ജീര്ണാ രക്താദ്യാഃ ശാലയഃ ഷഷ്ടികാശ്ച പാഠക്രമേണ ഹിതാഃ| ശ്ലേഷ്മോത്തരേ തു യവാ അപി| തൈശ്ച ശാലിഭിര്ദോഷദൂഷ്യാദ്യപേക്ഷയാ ജ്വരഘ്നാനന്തരോക്തക്വാഥസാധിതഃ സിദ്ധ ഓദനഃ ദ്വൌ വാരൌ ത്രീന് വാരാന് വാ പ്രക്ഷാല്യ സ്രുതോ യഥായഥം ജ്വരേ പ്രയോക്തവ്യഃ||൪൧||

Adhikarana rucikarANi vya~jjanAni (42) · Śloka 41

മുദ്ഗാദ്യൈര്ലഘുഭിര്യൂഷാഃ കുലത്ഥൈശ്ച ജ്വരാപഹാഃ| കാരവേല്ലകകര്കോടവാലമൂലകപര്പടൈഃ| വാര്താകനിമ്ബകുസുമപടോലഫലപല്ലവൈഃ| അത്യന്തലഘുഭിര്മാസൈര്ജാങ്ഗലൈശ്ച ഹിതാ രസാഃ| വ്യാഘ്രീ പരുഷതര്കാരീ ദ്രാക്ഷാമലകദാഡിമൈഃ| സംസ്കൃതാഃ പിപ്പലീശുണ്ഠീധാന്യജീരകസൈന്ധവൈഃ| സിതാമധുഭ്യാം പ്രായേണ സംയുതാ വാ കൃതാകൃതാഃ| അനമ്ലതക്രസിദ്ധാനി രുച്യാനി വ്യഞ്ജനാനി ച| അച്ഛാന്യനലസമ്പന്നാന്യനുപാനേऽപി യോജയേത്| താനി ക്വഥിതശീതം ച വാരി മദ്യം ച സാത്മ്യതഃ||൪൧||

മുദ്ഗാദ്യൈരിത്യത്ര ലഘുഗ്രഹണേന രാജമാഷാദീനാം ഗുരൂണാം പ്രതിഷേധഃ| കാരവേല്ലാദിഭിഃ പൃഥഗതിലഘുഭിശ്ച ജാങ്ഗലാനാം മാംസൈസ്തദ്യോഗ്യജ്വരേ രസാഃ ഹിതാഃ| തേ ച യൂഷരസാ യഥാവിഷയം വ്യാഘ്ര്യാദിഭിഃ സിതാമധുഭ്യാം ച സംസ്കൃതാഃ വാ സംയുതാ വാ കൃതാ വാऽപ്യകൃതാ വാ| നാऽത്യമ്ലേന ച തക്രേണ സിദ്ധാനി വ്യഞ്ജനാന്യന്നേന സഹ യോജയേത്| താന്യേവ ച യൂഷരസാദീന്യനുപാനേऽപി യോജയേത്| സാത്മ്യാപേക്ഷയാ ച ക്വഥിതശീതാദികമപ്യനുപാനേ യോജയേത്||൪൨||

Adhikarana pakveShu doSheShu sarpiramRutopamam (43) · Śloka 43

കഷായപാനപഥ്യാന്നര്ദശാഹ ഇതി ലങ്ഘിതേ| സര്പിര്ദദ്യാത്കഫേ മന്ദേ വാതപിത്തോത്തരേ ജ്വരേ| പക്വേഷു ദോഷേഷ്വമൃതം തദ്വിഷോപമമന്യഥാ| ദശാഹേ സ്യാദതീതേऽപി ജ്വരോപദ്രവവൃദ്ധികൃത്| ലങ്ഘനാദിക്രമം തത്ര കുര്യാദാകഫസംക്ഷയാത്||൪൩||

അസ്മിംശ്ച കഷായാന്തേ ലങ്ഘനക്രമേ കൃതേऽപി യദി ജ്വരോ ന ശാന്തസ്തത ആദിതോ ദശാഹേऽതീതേ ലങ്ഘനക്രമേണ ച കഫേ മന്ദീഭൂതേ വാതപിത്തേ ച പൂര്വം സമ്പ്രാപ്ത്യഭിമുഖീഭൂതേ സമ്പ്രതി ലങ്ഘനേ നൈവാധിക്യമുപഗതവിതി സര്പിര്ദദ്യാത്|ദശാഹഗ്രഹണമസ്യാം യഥോക്തായാം ജ്വരാവസ്ഥായാംസ്തദാ പ്രായോഭവത്വാദുപലക്ഷണാര്ഥമ്| തത്പൂര്വേഷ്വഹസ്സു സര്പിഃപ്രതിഷേധാര്ഥം ച| തച്ച സര്പിജ്വരേ ദോഷേഷു പക്വേഷു സത്സൂപയുക്തമമൃതം ഭവതി| അന്യഥാऽऽമേഷ്വപ്ക്വേഷ്വതീതേऽപി ദശാഹേ പ്രയുക്തം വിഷോപമം സത് ജ്വരോപദ്രവവൃദ്ധികൃത് സ്യാത്| ഉപദ്രവാഃ ശ്വാസാദയ ഉക്താഃ| നനു യദി സര്പിരത്ര പ്രതിഷിദ്ധം കിമന്യദ്യോജ്യമിത്യാഹ-ലങ്ഘനാദിക്രമമിതി| തസ്യ ച ക്രമസ്യ കഫസങ്ക്ഷയഃ അവധിഃ||൪൩||

Adhikarana jvare bhojanakAlaH (44-1) · Śloka 1

സജ്വരം ജ്വരമുക്തം വാ ദിനാന്തേ ഭോജയേല്ലഘു| ശ്ലേഷ്മക്ഷയവിവൃദ്ധോഷ്മാ ബലവാനനലസ്തദാ| യഥോചിതേऽഥവാ കാലേ ദോഷസാത്മ്യാനുരോധതഃ| പ്രാഗല്പവഹ്നിര്ഭുഞ്ജാനോ ന ഹ്യജീര്ണേന പീഡ്യതേ||൪൪|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം ചികിത്സിതസ്ഥാനേ ജ്വരചികിത്സിതന്നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||

സജ്വരമിത്യാദിനാ സര്വജ്വരാവസ്ഥാസു ഭോജനകാലം നിയമയതി| സുബോധമ്| യത്സ്വല്പാഗ്നിഃ സ പ്രാഗേവ ഭുഞ്ജാനഃ അജീര്ണേന ന പീഡ്യതേ| പ്രഥമദിനേ ഏഷ കഷായാന്തേ ലങ്ഘനേ ക്രമഃ സാമേ തരുണ ഏവ ജ്വരേ സാധുഃ| ഇത്യധ്യയഃ സമാപ്യതേ||൪൪|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം ചികിത്സിതസ്ഥാനേ പ്രഥമോऽധ്യായഃ