1. jvaracikitsitam

Adhikarana atha jwaracikitsitannAma prathamo~adhyAyaH, avataraNikA · Śloka

నిదానస్థానే జ్వరాదిక్రమేణ ప్రధానరోగాణాం హేత్వాదికముక్త్వా తేషామేవ తేనైవ క్రమేణ సాధ్యానాం సతామవసరప్రాప్తం ప్రతీకారం ప్రదర్శయితుం చతుర్థస్థానమారభ్యతే|

Adhikarana adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతో జ్వరచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

అథేత్యాది పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం| ఇతీత్యది చ| చికిత్సితం ప్రతీకారః|1|

Adhikarana la~gghanam (2) · Śloka 2

ఆమాశయస్థో హత్వాఽగ్నిం సామో మార్గాంపిధాయ యత్| విదధాతి జ్వరం దోషస్తస్మాత్ కుర్వీత లంఘనం| ప్రాగ్రూపేషు జ్వరాదౌ వా బలం యత్నేన పాలయన్| బలాధిష్ఠానమారోగ్యమారోగ్యార్థః క్రియాక్రమః||2||

ఆమాశయస్థ ఇత్యాదినా ప్రకృతార్థప్రస్తావనా| యద్యస్మాదామాశయస్థత్వాదిరూపో దోషోః దుష్టో వాతాదిర్జ్వరం విదధాతి తస్మాజ్జ్వరే ప్రథమం లంఘనం కుర్వీతేతి సంబంధః| యద్యపి లంఘనం ద్వాదశసు పరిభాషితం లంఘనబృంహణీయేఽత్ర పునరుపవాసే వర్తతే| కుతః? తేషామవస్థావశాత్ ప్రయోగః ఇతి జేజ్జటః| హేతునిర్దేశేనైతత్ ప్రదర్శ్యతే యేషు జ్వరేష్వేవంరుపతసంప్రాప్తేస్తత్రైవ లంఘనం విధేయం నాఽన్యత్ర| తథా చ వక్ష్యతి - `శుద్ధవాతక్షయాగంతుజీర్ణజ్వరిషు లంఘనం| నేష్యతా ఇతి| అత్ర చ లంఘన శబ్దేన న వమనాదికం సర్వం లంఘనముచ్యతే; కింతు ఉపవాస ఏవ| నను తల్లంఘనం కస్యామవస్థాయాం కుర్వీతేత్యాహ-ప్రాగ్రూపేష్విత్యాది| జ్వరస్య పూర్వరూపదర్శన ఏవ లంఘనం కుర్వీత| యదా తు ప్రాగ్రూపదర్శనకాలే నిదానస్య సాధారణత్వాదపరిజ్ఞానాద్వా లంఘనవిషయతా ఆశంక్యతే తదా జ్వరాదావపి యోజ్యం| జ్వరస్యాదిర్జ్వరాదిః, జ్వరో ప్రారంభ ఇత్యుక్తం ప్రాగ్రూపేషు జ్వరాదౌ వేతి| అన్యే పునరేవం వర్ణయంతి జ్వరస్య ప్రాగ్రూపేషు లంఘనమవశ్యం కుర్వీత జ్వరాదౌ జ్వరవ్యక్తతా ప్రాదుర్భావే వా లంఘనం కుర్వీత ;తేన శుద్ధవాతాదివిషయే వ్యక్తే జ్వరే లంఘనం న విధేయం| బలం యత్నేన పాలయన్నిత్యనేనైతదుచ్యతే- తావల్లంఘనం కుర్వీత యావతా బలహానిర్న భవతి| తేన లంఘితలిఙప్రాదుర్భావేఽపి బలపాలనానురోధేన లంఘనాద్విరమేత్| బలాధిష్ఠాదినమిత్యాదినా బలపాలనే హేతురుచ్యతే||2||

Adhikarana la~gghanaphalam (3) · Śloka 3

లంఘనైః క్షపితే దోషే దీప్తేఽప్నౌ లాఘవే సతి| స్వాస్థ్యం క్షుతృడృచిః పక్తిర్బలమోజశ్చ జాయతే||3||

లంఘనైరిత్యాదినా సర్వలంఘనానాం జ్వరవిషయాణాం సుప్రయుక్తానాం ఫలనిరూపణం| లంఘనైర్వమనాదిభిర్దోషే తత్సాధ్యే జ్వరారంభకే క్షపితే తత్క్షపణాచ్చ భస్మాపనయనేనేవాగ్నౌ దీప్తే లాఘవే చోత్పన్నే స్వాస్థ్యాదికం జాయతే| దోషక్షపణాదూర్ధ్వం లంఘనేనానింధనత్వాదగ్నేర్నాశ ఏవం స్వాస్థ్యాద్యభావశ్చ| తథా చోక్తం- సంశోధనాస్రవిస్రావస్నేహయోజనలంఘనైః| యాత్యగ్నిర్మందతా...............|| ఇతి| తత్ర చ భణ్యతే-స్వాస్థం రోగాభావః| పక్తిరన్నాదీనాం పాకః||3||

Adhikarana vamanam (4) · Śloka 4

తత్రోత్కృష్టే సముత్క్లిష్టే కఫప్రాయే చలేమలే| సహృల్లాసప్రసేకాన్నద్వేషకాసవిషూచికే| సద్యోభుక్తస్య సంజాతే జ్వర సామే విశేషతః| వమనం వమనార్హస్య శస్తం కుర్యాత్తదన్యథా| శ్వాసాతీసారసమ్మోహహృద్రోగవిషమజ్వరాన్|4|

నను కిం సర్వత్ర నియమేన సర్వమేవ లంఘనం విధేయమాహోస్విత్ కేనచిద్విశేషేణేత్యాహ -తత్రేత్యాది| ఉత్కృష్టః ప్రభూతః| సముత్క్లిష్టః స్థానాత్సమంతాచ్చలితః| కఫప్రాయః శ్లేష్మప్రధానః| చలో నైకత్ర స్థితిశీలః| సహ హృల్లాసాదిభిర్వర్తతే యో మలః తథావిధే మలే దోషే వమనార్హస్య సతో జ్వరితస్య వమనమేవ శస్తం నాత్యలంఘనమితి సంబంధః|సద్యోభుక్తస్య త్వష్టవిధేఽపి జ్వరే సంజాతే వమనమేవ శస్యతే|ఆగంతావపి భోజనస్యాజారణాదినా దోషానుబంధరక్షణార్థః| సామే తు జ్వరే సద్యోభుక్తస్య సంజాతే విశేషతో వమనం| వమనార్హగ్రహణేన ప్రతిషిద్ధవమనానాం గర్భిణ్యాదీనాం వమనవిషయేఽపి జ్వరే వమనం ప్రతిషిద్ధ్యతే| తచ్చ వమనమన్యథా ఉత్క్లిష్టత్వాదిలక్షణవిపరీతే మలే ప్రయుక్తం శ్వాసాదీన్ జ్వరితస్య కుర్యాత్| అనుత్క్లిష్టస్యోత్క్లేశేన వాయోర్మార్గరోధాచ్ఛ్వాసః| ఈషదుత్క్లిష్ట్స్య స్యందనేనాగ్నినాశాదతీసారః| ఉపశుష్కే దోషే ఔషధస్య తైక్ష్ణ్యాత్సమ్మోహః| తథావిధ ఏవోర్ధ్వనయనాద్ హృద్రోగః| దోషస్య స్వల్పత్వాత్ బహిరనిర్హరణాద్దూరదూరతరస్రోతః పూరణేన వా యథాహేతుః సతతకాదికో విషమజ్వరః||4||

Adhikarana vamanam (4) · Śloka 4

తత్రోత్కృష్టే సముత్క్లిష్టే కఫప్రాయే చలేమలే| సహృల్లాసప్రసేకాన్నద్వేషకాసవిషూచికే| సద్యోభుక్తస్య సంజాతే జ్వర సామే విశేషతః| వమనం వమనార్హస్య శస్తం కుర్యాత్తదన్యథా| శ్వాసాతీసారసమ్మోహహృద్రోగవిషమజ్వరాన్||4||

నను కిం సర్వత్ర నియమేన సర్వమేవ లంఘనం విధేయమాహోస్విత్ కేనచిద్విశేషేణేత్యాహ -తత్రేత్యాది| ఉత్కృష్టః ప్రభూతః| సముత్క్లిష్టః స్థానాత్సమంతాచ్చలితః| కఫప్రాయః శ్లేష్మప్రధానః| చలో నైకత్ర స్థితిశీలః| సహ హృల్లాసాదిభిర్వర్తతే యో మలః తథావిధే మలే దోషే వమనార్హస్య సతో జ్వరితస్య వమనమేవ శస్తం నాత్యలంఘనమితి సంబంధః|సద్యోభుక్తస్య త్వష్టవిధేఽపి జ్వరే సంజాతే వమనమేవ శస్యతే|ఆగంతావపి భోజనస్యాజారణాదినా దోషానుబంధరక్షణార్థః| సామే తు జ్వరే సద్యోభుక్తస్య సంజాతే విశేషతో వమనం| వమనార్హగ్రహణేన ప్రతిషిద్ధవమనానాం గర్భిణ్యాదీనాం వమనవిషయేఽపి జ్వరే వమనం ప్రతిషిద్ధ్యతే| తచ్చ వమనమన్యథా ఉత్క్లిష్టత్వాదిలక్షణవిపరీతే మలే ప్రయుక్తం శ్వాసాదీన్ జ్వరితస్య కుర్యాత్| అనుత్క్లిష్టస్యోత్క్లేశేన వాయోర్మార్గరోధాచ్ఛ్వాసః| ఈషదుత్క్లిష్ట్స్య స్యందనేనాగ్నినాశాదతీసారః| ఉపశుష్కే దోషే ఔషధస్య తైక్ష్ణ్యాత్సమ్మోహః| తథావిధ ఏవోర్ధ్వనయనాద్ హృద్రోగః| దోషస్య స్వల్పత్వాత్ బహిరనిర్హరణాద్దూరదూరతరస్రోతః పూరణేన వా యథాహేతుః సతతకాదికో విషమజ్వరః||4||

Adhikarana pippalyAdivamanayogaH (5) · Śloka 5

పిప్పలీభిర్యుతాం గాలాం కలింగైర్మధుకేన వా| పీత్వోష్ణతోయేన వమేన్మధ్వంబులవణాంబు వా||5||

పిప్పలీత్యాదినా వమనయోగమాహ - దోషదేశాద్యపేక్షయా యథాయోగ్యం యోగవికల్పః| గాలా మదనఫలం| తాం గాలాం కదాచిత్ పిప్పలీభిర్యుక్తతాముష్ణామాంబునా పీత్వా వమేత్| కదాచిదింద్రయవైః కదాచిన్మధుయష్ట్యా అథవా మధునా సంయుక్తముష్ణామాంబు పీత్వా వమేత్| లవణేన వా సంయుక్తమత్ర మధునోఽప్రయోగః| గాలానాం సంయోగినాం సమానాం కోష్టాపేక్షా మాత్రా| మధులవణయోరౌషధం యాతి యోగ్యతా మాత్రా||5||

Adhikarana paTolAdayo vamanayogAH (6) · Śloka 6

పటోలనింబకర్కోటవేత్రపత్రజలాని వా| పేయాం మండం రసం చేక్షోర్మధ్యం కల్పోదితాని చ| వమనాని ప్రయుంజీత బలకాలవిభాగవిత్||6||

అథవా పటోలాదీనాం పత్రజలం పీత్వా వమేదితి సంబంధః| పత్రాణాం జలస్య చ జలసంస్కారాపాదనీ మాత్రా| పానే తు జలస్య కోష్ఠాద్యపేక్షయా తృప్త్యవసానం వా మాత్రా| పేయామండాదీనామివాత్రాపి పీత్వా వమేదితి సంబధ్యతే| వమేదిత్యంగుల్యాదినోపాయేనోద్గిరేత్| మద్యం పూర్వభుకాహారాపేక్షయా యథాయోగ్యమితి| వమనాని బలకాలవిభాగవిత్ ప్రయుంజీత| వమనానీతి బహువచనం కిం ఉచ్యతే| న సకృద్యావన్నిర్హతదోష ఇతి జేజ్జటః| తేనైతదుక్తం వ్యాధ్యౌషధబలానురోధేన చాన్యతమస్య వమనస్య ప్రయోగ ఇతి||6||

Adhikarana upavAsamahatvam (7) · Śloka 7

కృతేఽకృతే వా వమనే జ్వరీ కుర్యాద్విశోషణం| దోషాణాం సముదీర్ణానాం పాచనాయ శమాయ చ||7||

అనంతరోక్తప్రకారేణ కృతే వమనే విశోషణముపాసాదినా కుర్యాన్నతు సమ్య్గ్యోగేఽప్యవశ్యం తదహరేవ వమనవిధిప్రదర్శితప్రకారేణ పేయాం సేవేత| తథా యత్రాపి వమనస్యావిషయత్వాద్విషయేఽపి వా నిమిత్తాంతరాద్వమనం న కృతం తత్రాపి విశోషణం కుర్యాత్| దోషాణామిత్యాదినా యథోక్తోపశోషణప్రయోజనప్రదర్శనం||7||

Adhikarana upavAsasyAvadhiH (8) · Śloka 8

ఆమేన భస్మనేవాగ్నౌ ఛ్హన్నేఽన్నం న విపచ్యతే| తస్మాదాదోషపచనజ్జ్వరితానుపవాసయేత్||8||

ఆమేనేత్యాదినోపవాసావధిప్రదర్శనం| యథా బాహ్యేఽగ్నౌ భస్మనా ఛ్హన్నేఽన్నం న విపచ్యతే ఏవమాంతరేఽప్యామేన చ్ఛ్హన్నే| తస్మాద్దోషస్య నిరామతోత్పత్తిరుపవాసానామవధిః| ఉపపూర్వో వసిర్భోజననివృత్తౌ వర్తతే||8||

Adhikarana uShNAmbupAnaM tadguNAshca (9) · Śloka 9

తృష్ణగల్పాల్పముష్ణాంబు పిబేద్వాతకఫజ్వరే| తత్కఫం విలయం నీత్వా తృష్ణామాశు నివర్తయేత్| ఉదీర్య చాగ్నిం స్రోతాంసి మృదూకృత్య విశోధయేత్| లీనపిత్తానిలస్వేదశకృన్మూత్రానులోమనం| నిద్రాజాడ్యారుచిహరం ప్రాణానామవలంబనం||9||

తస్మింశ్చ లంఘనే క్రియమాణే తృష్ణాగతిమాత్రాం తృష్ణామనుభవన్నేవ వాతకఫజ్వరే ద్వంద్వసముత్థ ఏవ నేత్యాహ| వాతే శ్లేష్మణి వా కవోష్ణం జలం హితం| తయోః సముదితయోరప్యుష్ణమవిరోధీతి చ| తచ్చోష్ణాంబు పీతం మార్గావరకం కఫం విలయం నీత్వా తృష్ణాం నివర్తయేత్| తథా లీనానామనుత్క్లిష్టరూపాణామపి పిత్తాదీనామనులోమనం మార్గప్రేరకం నిద్రాదిహరం చ| నిద్రా హ్యస్వాస్థ్యహేతుకా గృహీతా| ప్రాణానామవలంబనమంబుసంతర్పణస్వభావత్వాత్| ఏవం యథోక్తవిషయే ఉష్ణాంబునా ఏవ ప్రయోగః||9||

Adhikarana shItajalapAnaparihAraH (10) · Śloka 10

విపరీతమతః శీతం దోషసంఘాతవర్ధనం||10||

విపరీతమిత్యాదినా తత్రైవ శీతాంబుపరిహారే హేతురుచ్యతే-ఉష్ణాంబునో గుణైర్విపరీతం శీతాంబు దోషసంఘాతవర్ద్ధనంచ||10||

Adhikarana uShNajalAnarhAH (11) · Śloka 11

ఉష్ణమేవంగుణత్వేఽపి యుంజ్యాన్నైకాంతపిత్తలే| ఉద్రిక్తపిత్తే దవథుదాహమోహాతిసారిణి| విషమద్యోత్థితే గ్రీష్మే క్షతక్షీణేఽస్రపిత్తిని||11||

ఉష్ణమిత్యాదినా కేవలపిత్తాదీనాముష్ణాంబుప్రతిషేధం దర్శయతి- ఉష్ణమనంతరప్రదర్శితాగ్న్యుదీరణస్రోతశ్శోధనత్వాదిగుణసంయుక్తత్వేఽప్యేకాంతపిత్తలాదౌ వ్యాధావాతురే వా న యుంజ్యాత్| ఉద్రిక్తమన్యదోషాభిభావి పిత్తం యత్ర| దవథుశ్చక్షురాదీంద్రియాశ్రయేషు దాహః| దాహః సర్వాంగీణస్తీవ్ర ఏవ| గ్రీష్మే దేశాదివిశేషవశాద్వాతకఫస్యోత్కృష్టతా; తదా స్తోకం హితమేవ||11||

Adhikarana tatra shItaM ShaDa~ggaM jalam (12) · Śloka 12

ఘనచందనశుంఠ్యంబుపర్పటోశీరసాధితం| శీతం తేభ్యో హితం తోయం పాచనం త్రుడ్జ్వరాపహం||12||

తత్ర శీతాంబుప్రయోగం దర్శయతి- తేభ్యశ్చైకాంతపిత్తలాదిభ్యో ఘనాదిసాదితం శీతం తోయం హితం , తద్ధి పాచనం తృడ్జ్వరాపహం చ| నను నాగరస్య కటుకత్వాత్ కథం ప్రయోగః; ఉచ్యతే - ఆమాశయసముత్థత్వాజ్జ్వరస్యేష్యత ఏవాన్యద్రవ్యసంయుక్తస్య జలసంస్కారర్థమావాప ఏతి జేజ్జటః| తథ చాన్యే పఠంతి- యచ్చాస్య శ్రుతశీతాంబు షడంగాది ప్రయుజ్జ్యతే| కర్షమాత్రం తతో దత్వా క్వథయేత్ప్రాస్థికేఽంభసి|| ఇతి||12||

Adhikarana prasa~ggAjjvare pittaviruddhapratiShedhastatra hetuSca (13) · Śloka 13

ఉష్మా పిత్తాదృతే నాస్తి జ్వరో నాత్యూష్మణా వినా| తస్మాత్పిత్తవిరుద్ధాని త్యజేత్పిత్తాధికేఽధికం| స్నానాభ్యంగప్రదేహాంశ్చ పరిశేషం చ లంఘనం||13||

ఉష్ణాంబుప్రతిషేధప్రసంగే సర్వేషాం పిత్తవిరుద్ధానాం జ్వరే ప్రతిషేధ ఉచ్యతే- ఉష్మేత్యాది| పిత్తాధికే తు జ్వరే పిత్తవిరుద్ధాన్యాధికం త్యజేత్| పిత్తవిరుద్ధం యత్ పిత్తకారి తచ్చ కఫజ్వరాదౌ కించిత్ త్యజేదిత్యధికశబ్దాల్ల్భ్యతే| స్ననాదీంశ్చ సర్వస్మిన్ జ్వరే త్యజేత్| తథా పరిశేషం లంఘనం అవస్థావిశేషవశేనోక్తాల్లంఘనాదన్యలంఘనం పరిశేషం||13||

Adhikarana sAmajvare auShadhapratiShedhastatra hetushca (14) · Śloka 14

అజీర్ణ ఇవ శూలఘ్నం సామే తీవ్రరుజి జ్వరే| న పిబేదౌషధం తద్ధి భూయ ఏవామమావహేత్| ఆమాభిభూతకోష్ఠస్య క్షీరం విషమహేరివ||14||

అజీర్ణ ఇత్యాదినా సామే జ్వరే ఔషధప్రతిషేధప్రదర్శనం| ఇవేత్యాదినా- తీవ్రార్తిరపి నాజీర్ణీ పిబేచ్ఛూలఘ్నమౌషధం| ఆమసన్నోఽనలో నాలం పక్తుం దోషౌషధాశనం| నిహన్యాదపి చైతేషాం విభ్రమః సహసాతురం| ఇతి స్మారయతి| తీవ్రరుజాగ్రహణం ప్రభూతోపలక్షణార్థం| అల్పేత్వ్వామేఽగ్నేః కించిచ్ఛక్తత్వాత్ క్వాథాదికం ప్రయుజ్యత| ఏవం న కేవలం సామ ఔషధం త్యజేత్ యావత్ క్షీరమపి త్యజేదితి ప్రదర్శనార్థమాహ-ఆమాభిభూతకోష్ఠ్స్యేత్యాది| యస్య హ్యామేనాభిభూతః కోష్ఠస్తస్య దీపనత్వాదియుక్తమప్యౌషధం న యుజ్యతే కిముత క్షీరం| అహిదృష్టాంతేన విషస్య దుష్టతా ప్రదర్శితా||14||

Adhikarana sodardAdau svedanaM tatphala~jca (15) · Śloka 15

సోదర్దపీనసశ్వాసే జంఘాపర్వ్వాస్థిశూలిని| వాతశ్లేష్మాత్మకే స్వేదః ప్రశస్తః స ప్రవర్తయేత్| స్వేదమూత్రశకృద్వాతాన్ కుర్యాదగ్నేశ్చ పాటవం| స్నేహోక్తమాచారవిధిం సర్వతశ్చానుపాలయేత్||15||

ఇతి ప్రసంగేన జ్వరే పరిహార్యదర్శనం కృత్వా సోదర్దేత్యాదినాఽవస్థావిశేషేణ విధేయవిశేషం నియమయతి| వాతశ్లేష్మాత్మకే జ్వరే ఉదర్దాదినా యథాసంభవం సంయుక్తే స్వేదాఖ్య ఉపక్రమః శస్తః| స స్వేదః స్వేదాదీని ప్రవర్తయేత్| ఉద్ర్దోనామ కఫరోగః ప్రదర్శితః| స్నేహాక్త ఆచారవిధిరుష్ణోదకోపచారీ స్యాదిత్యాదికః||15||

Adhikarana pAcanasaMgrahaH (16) · Śloka 16

లంఘనం స్వేదనం కాలో యవాగ్వస్తిక్తకో రసః| మలానాం పాచనాని స్యుర్యథావస్థం క్రమేణ వా||16||

లంఘనమిత్యాదినా పూర్వోక్తస్యానియమేన క్రమనియమేన చ ప్రదర్శనం| `లంఘనాది తిక్తరసాంతం పంచవిధం పాచనమితీ జేజ్జటః| లంఘనముపవాసః| స్వేదనం స్వేదః| కాలః పరివాసక్రమః| యవాగ్వః పేయాః| తిక్తో రసస్తిక్తరసయుక్తద్రవ్యోపయోగః|వమనం శోధనం న తు పాచనం| యథాస్వమిత్యుక్తవిషయానతిక్రమేణ మలానాం పాచనాని స్యుః| అథవా క్రమేణ లంఘనే క్రియమాణే దోషస్య నివిడత్వవినాశాయ ప్రథమమేవ స్వేదనం, తతః ఉపవాసేన స్వేదేన కాలక్రమేణ చ దోషే మార్దవం యాతే బుభుక్షాయాం జాతాయాం యవాగ్వస్తతస్తిక్తో రసో ముస్తాపర్పటాదిః||16||

Adhikarana la~gghanAnarhAstatra kArya~jca (17) · Śloka 17

శుద్ధవాతక్షయాగంతుజీర్ణజ్వరిషు లంఘనం| నేష్యతే తేషు హి హితం శమనం యన్న కర్శనం||17||

సామాన్యేన నవజ్వరే లంఘనోపక్రమాచ్ఛుద్ధవాతాదిజ్వరాణాం లంఘనస్య ప్రతిషేధః జీర్ణజ్వరే చ లంఘనవిషయేఽపి| తేషు చ శుద్ధవాతాదిషు యస్మాచ్ఛమనం తచ్చ శమనం యన్న కర్శనం నాప్యతిబృంహణం రోగస్వభావాదిత్యర్థాల్లభ్యతే||17||

Adhikarana la~gghanasyAyogasamyagyogalakShaNam (18) · Śloka 18

తత్ర సామజ్వరాకృత్యా జానీయాదవిశోషితం| ద్వివిధోపక్రమజ్ఞానమవేక్షేత చ లంఘనే||18||

తత్రేత్యాదినా లంఘనస్యాయోగసమ్యగ్యోగప్రదర్శనం| జ్వరోపద్రవతీక్ష్ణత్వాదికం సామజ్వరాకృతిః| ఆకృతిర్ల్లక్షణమితి పర్యాయౌ||18||

Adhikarana peyA tadguNashca (19) · Śloka 19

యుక్తం లంఘితలింగైస్తు తం పేయాభిరుపాచరేత్| యథాస్వౌషధసిద్ధాభిర్మండపూర్వాభిరాదితః| షడహం వా మృదుత్వం వా జ్వరో యావదవాప్నుయాత్| తస్యాగ్నిర్దీప్యతే తాభిః సమిద్భిరివ పావకః| తాశ్చ భేషజసంయోగాల్లఘుత్వాచ్చాగ్నిదీపనాః| వాతమూత్రపురీషాణాం దోషాణాం చానులోమికాః| స్వేదనాయ ద్రవోష్ణత్వాన్మృదుత్వాత్తృట్ప్రశాంతయే| ఆహారభవాత్ప్రాణాయ సరత్వాల్లాఘవాయ చ| జ్వరఘ్న్యో జ్వరసాత్మ్యత్వాత్తస్మాత్పేయాభిరాదితః| ఉపక్రమేజ్జ్వరాన్ సర్వానృతే మద్యసముత్థితాన్||19||

తంచ జ్వరితంచ శబ్దాభిహితేన సామజ్వరలింగవిపర్యాసేన ద్వివిధోపక్రమణీయోక్తైశ్చ లంఘితలింగైర్యుక్తం జ్ఞాత్వా పేయాభిరుపాచరేత్| కింభూతాభిరాహ- యథాస్వౌషధసిద్ధాభిర్యస్మిన్ జ్వరే యదేవ కాషాయకల్పనౌషధయుక్తం తేనౌషధేన సాధితాభిః| మండః పూర్వో యాసాం తాభిః| లంఘనే కృతే మండః తతః పేయా| కియత్కాలమిత్యాహ- ఆదితో జ్వరారంభదినాత్ ప్రభృతి షడహం యావత్| యత్ర తు షడహాత్ పూర్వం లంఘితలింగాభావాత్ పేయా న ప్రయుక్తా తత్ర యదా ప్రయుజ్యతే తదా తాసాం జ్వరమార్దవోత్పత్తిర్యావత్ ప్రయోగః| సుబోధం| (అథవా యవాగూనాం ప్రతి స్వం సంస్కారకపిప్పలీనాగరాదికమితి జేజ్జటః )|

Adhikarana peyAyogAH (20) · Śloka 20

ప్రాగ్జలాజపేయాం సుజరాం సశుంఠీధాన్యపిప్పలీం| ససైంధవాం తథామ్లార్థీ తాం పిబేత్సహ దాడిమాం| సృష్టవిడ్ బహుపిత్తో వా సశుంఠీమాక్షికాం హిమాం| బస్తిపార్శ్వశిరఃశూలీ వ్యాఘ్రీగోక్షురసాధితాం| పృశ్నిపర్ణీ బలావిల్వనాగరోత్పలధాన్యకైః| సిద్ధాం జ్వరాసార్యమ్లాం పేయాం దీపనపాచనీం| హ్రస్వేన పంచమూలేన హిక్కారుక్శ్వాసకాసవాన్| పంచమూలేన మహతా కఫార్తో యవసాధితాం| విబద్ధవర్చాం సయవాం పిప్పల్యామలకైః కృతాం| యవాగూం సర్పిషా భృష్టాం మలదోషానులోమనీం| చవికాపిప్పలీమూలద్రాక్షాఽఽమలకనాగరైః| కోష్టే విబద్ధే సరుజి పిబేత్తు పరికర్తిని| కోలవృక్షామ్లకలశీధావనీశ్రీఫలైః కృతాం| అస్వేదనిద్రస్తృష్ణార్తః సితామలకనాగరైః| సితాబదరమృద్వీకాసారివాముస్తచందనం| తృష్ణాచ్ఛర్దిపరీదాహజ్వరఘ్నీం క్షౌద్రసంయుతాం| కుర్యాత్ పేయౌషదైరేవ రసయూషాదికానపి||20||

యదా పేయానామవసరస్తదా మండాదను సుజరత్వాల్లాజపేయాం పిబేత్| ప్రాగ్లాజపేయాం సుజరామితి శ్లేష్మణ్యేషా ప్రథమా| అమ్లాభిలాషీ తామేవ దాడిమామ్లాం ఇత్యైషా వాతే ద్వితీయా| సృష్టవిడ్ బహుపిత్తో వేత్యేషా తృతీయా పిత్తే| అత్ర నాగరం మధురపాకిత్వాత్ పిత్తేన విరుద్ధ్యతే| ఆమపాచనార్థమిష్యత ఏవ| శేషాణాం విషయనిర్దేశస్తు శాస్త్రస్య కర్త్రా కృత ఏవ ఇతి జేజ్జటః| తతస్తండులపేయాం సైంధవలాజపేయాం వా| అమ్లార్థీ గ్రహణేన `కుర్వతే హి రుచిర్దోషా' ఇతి స్మార్యతే| నత్వర్థితమాత్రే ప్రయోగః| సర్వాసాం చ పేయానాం సాధనజలసంస్కారకారీ దోషాద్యపేక్షయా చౌషధమాత్రా| అన్యే పఠంతి- యవాగూరసయూషేషు రసాలాపానకాదిషు| ద్రవ్యమాత్రాం ప్రయుంజీత లోకసిద్ధం యథార్హతః| అథవా యావతా వ్యాప్తిర్నాతి స్యాద్భేషజేన తు|| సుబోధం| యవసాధితా యస్యాం తండులా న ప్రవిశంతి| సయవా యత్ర స్తోకం యవానాం| పరికర్తిని కోష్ఠే కోలాదిభిః శ్రీఫలం బిల్వం||20||

Adhikarana peyAnarhAH (21) · Śloka 21

మద్యోద్భవే మద్యనిత్యే పిత్తస్థానగతే కఫే| గ్రీష్మే తయోర్వాధికయోస్తహృచ్ఛర్దిదాహపీడితే| ఊర్ధ్వం ప్రవృత్తే రక్తే చ పేయాం నేచ్ఛంతి ......||21||

మద్యోద్భవాదికే విషయే పేయమాచార్యా నేచ్ఛంతి మద్యనిత్యే పురుషే| తయోరిత్యనంతరశ్రుతయోః పిత్తశ్లేష్మణోః| గ్రీష్మకాలే వృద్ధయోర్వేతి సముచ్చయే| నేచ్ఛతీత్యనేనానుపయుజ్యమానే యుక్తివిశేషతైవాగమస్య ప్రదర్శితా||21||

Adhikarana tatra lAjatarpaNaM deyam (22) · Śloka 22

........................................తేషు తు| ద్రాక్షాదాడిమకాశ్మర్యపథ్యాపీలుపరూషకైః| సమధూకైః సబదరైః సక్షౌద్రాన్ ససితోపలాన్| జ్వరఘ్నైస్తోయమృదితైరద్భిర్వా లాజతర్పణాన్| పిబేత్ సుసూక్ష్మరజసస్తతో జీర్ణే తు తర్పణే| యవాగ్వాం వౌదనం క్షుద్వానశ్నీయాద్భృశతాండులం| దకలావణికైర్యూషై రసైర్వా ముద్గలావజైః| ఇత్యయం షడహో నేయో బలం దోషం చ రక్షతా||22||

తేషు తు మద్యోద్భవాదిషు పేయాప్రసంగే లాజతర్పణాన్ పిబేత్| తర్పణాః సక్తవః కేన పిబేదాహ- జ్వరాపహైర్దాడిమాదిభిస్తోయమృదితైర్యథాయోగ్యమథవా కేవలాభిరేవాద్భిః| కింభూతానాహ- సశర్కరాక్షౌద్రాన్| తథా సుసూక్ష్మరజసః వస్త్రతితఊచ్చారితవాన్| తతః పీత్వా తదహరేవ జీర్ణే యవాగ్వాం వా స్వవిషయప్రయుక్తాయాం తదహరేవ తర్పణే జీర్ణే యవాగ్వాం వా స్వవిషయప్రయుక్తాయాం జీర్ణాయాం యదా క్షుద్వాన్ భవతి తదా భృష్టతండులకృతమోదనమద్యాత్ కేనేత్యాహ- దకలావణికైర్యూషైర్వా ముద్గలావాభ్యాం వా రసైః| ఇత్యనేన పేయాదిక్రమేణాయం లంఘితోత్తరః షడహ ఆతురేణ బలం దేహస్య దోషం చ క్షయవృద్ధితో రక్షతా నేయః|

Adhikarana kaShAyaprayogaH (23) · Śloka 23

తతః పక్వేషు దోషేషు లంఘనాద్యైః ప్రశస్యతే| కషాయో దోషశేషస్య పాచనః శమనోఽథవా||23||

తతః పయోక్రమాదనంతరం లంఘనస్వేదనకాలే యవాగూభిర్దోషేషు జ్వరారంభకేషు పక్వేషు దోషశేషస్య పాచనో వా శమనో వా కషాయః పంచవిధకల్పనః ప్రశస్యతే| కషాయ ఇతి పాకేనోపలబ్ధత్వాదౌషధస్య సంజ్ఞా- లంఘనాంబుయవాగూభిర్యదా దోషో న పచ్యతే| తదా తం ముఖవైరస్యతృష్ణారోచకనాశనైః| కషాయైః పాచనైర్హృద్యైర్జ్వరఘ్నం సముపాచరేత్| పాచనీయవిషయోఽయం| సంశమనీయవిషయశ్చ| మృదౌ జ్వరే లఘౌ దేహే ప్రచలేషు మలేషు చ| పక్వం దోషం విజానీయాద్యదా దేయం తదౌషధం|| తస్మాత్ సంశమనీయకాలోఽయమితి జేజ్జటః||23||

Adhikarana kaShAyasya viShayAviShayau (24) · Śloka 24

తిక్తః పిత్తే విశేషేణ ప్రయోజ్యః కటుకః కఫే| పిత్తశ్లేష్మహరత్వేఽపి కషాయః స న శస్యతే| నవజ్వరే మలస్తంభాత్ కషాయో విషమజ్వరాన్| కురుతేఽరుచిహృల్లాసహిధ్మాఽఽధ్మానాదికానపి| న చ్యవంతే న పచ్యంతే కషాయస్తంభితా మలాః| తిర్యగ్గతా విమార్గా వా వర్ధయంత్యపి చ జ్వరం||24||

స చ కషాయస్తిక్తరసః పిత్తే విశేషేణ యోజ్యః| విశేషగ్రహణాత్ కఫేఽపి యోజ్యా ఇతి లభ్యతే| కటుకశ్చ కఫ ఏవ యోజ్యః| స చ కషాయః కషాయో రసేన పిత్తశ్లేష్మహరోఽపి నవజ్వరే న శస్యతే|తత్రా హి నవజ్వరే కషాయో మలానాం స్తంభాత్ బహిర్గమనపాచనాభావేన తిర్యగ్గమనవిమార్గగమనాభ్యాం యథాసంప్రాప్తివిషయజ్వరానరుచ్యాదీనపి కరోతి| కషాయరసస్తంభితా మలాః న చ్యవంతే నాప్యంతః పచ్యంతే; ప్రత్యుత తిర్యక్స్రోతస్సు విపరీతం వా మార్గేషు గమనాత్ జ్వరం వర్ధయంతి| బద్ధామాదిత్వాచ్చ కషాయో యథాసంప్రాప్తిశూలాదికార్యపి భవతీతి తిర్యగ్గమనేన విమార్గగమనేన చ విషమజ్వరస్య స్వరూపం ప్రదర్శితం భవతి| నవతాయాం త్వతీతాయాం హరీతక్యాదేః ప్రయోగో దృష్టః;,ఏవం షడహాదౌషధయోజనం||24||

Adhikarana auShadhakAlaviShaye matAntarANi (25) · Śloka 25

సప్తాహాదౌషధం కేచిదాహురన్యే దశాహతః| కేచిల్లఘ్వన్నభుక్తస్య యోజ్యమామోల్బణేన తు||25||

కేచిదాచార్యాః సప్తాహాదౌషధమాహుః| అన్యే తు దశాహాత్| కేచిత్వేవమాహుః-యథా లంఘనాదనంతరం యదౌషధముపయుజ్యతే తదా యే లఘ్వన్నం భుక్తం తస్యైవ యోజ్యం| పక్షత్రయేఽపి సమానయోజ్యమాలోల్బణే త్వౌషధం నేతి| కేవలం కేషాంచిత్ షడహమామోల్బణత్వం కేషాంచిత్సప్తాహం కేషాంచిద్దశాహమితి||25||

Adhikarana AmolbaNe auShadhaniShedhe hetuH (26) · Śloka 26

తీవ్రజ్వరపరీతస్య దోషవేగోదయే యతః| దోషేఽథవాతినిచితే తంద్రాస్తైమిత్యకారిణీ||26||

ఆమోల్బణే న యోజ్యమిత్యత్ర హేతురుచ్యతే యతో యస్మాత్తీవ్రజ్వరపరీతస్య దోషవేగోదయే సతి ప్రయుక్తమౌషధమత ఏవాపచ్యమానం భూయోజ్వరం జ్వలయతి| అథవా నవజ్వరేఽతినిచితే దోషే తంద్రాస్తైమిత్యకారిణీ ఔషధం ప్రయుక్తం భూయో జ్వరం జ్వలయతి||26||

Adhikarana acirajvarite~apyauShadhaprayogArhAvasthA (27) · Śloka 27

యదా జ్వరో మృదుర్దేహో లఘుః ప్రచలితా మలాః| అచిరజ్వరితస్యాఽపి యోజయేద్భేషజం తదా||27||

యదా మృదుజ్వరో దేహశ్చ లఘుర్మలశ్చాలితా న తు స్తిమితాస్తదా అచిరజ్వరితస్యాపి భేషజం యోజయేత్| కైస్తైః తదుక్తం| యద్యపి పక్షత్రయం ప్రదర్శితం తత్రాప్యేవమేవావగంతవ్యం| యస్య జ్వరస్య తీవ్రత్వం ప్రాప్తస్య చ లంఘనస్యాయోజనాద్దోషస్యాతివృద్ధత్వం సామత్వంచ తత్రావశ్యమౌషధం న యోజ్యం| ఏతద్విపర్యయే తు యోజ్యమేవ న తు షడహాదికమపేక్షణీయమితి||27||

Adhikarana kaShAyayogAH pAcanAH kaShAyAH (28) · Śloka 28

ముస్తయా పర్పటం యుక్తం శుంఠ్యా దుఃస్పర్శయాపి వా| పాక్యం శీతకషాయం వా పాఠోశీరం సవాలకం| పిబేత్తద్వచ్చ భూనింబగుడూచీముస్తనాగరం| యథాయోగ్యమిమే యోజ్యాః కషాయా దోషపాచనాః| జ్వరారోచకతృష్ణాఽఽస్యవైరస్యాపక్తినాశనాః| పాఠేంద్రయవభూనింబముస్తపర్పటకా మృతా| జయంత్యామమతీసారం జ్వరం చ సమహౌషధాః||28||

ముస్తయేత్యాదినా తదేవౌషధముచ్యతే| ఏవం దోషాదివిశేషాపేక్షయా పర్పటం కదాచిద్దురాలభయా| పాఠాదిత్రయం శృతం వా శీతం వా| భూనింబాదిచతుష్టయం తద్వచ్ఛృతం వా శీతం వా| ఇమే చ ముస్తాపర్పటకాదయః కషాయాః నియతానియతకల్పనా యథాయోగం దోషాద్యపేక్షయా యోగానతిక్రమేణ యోజ్యాః| ఏతే చ జ్వరాదినాశనాః పాఠాదయః సనాగరా ఆమాదికం జ్వరిణో యజంతి యథేచ్ఛకల్పనాప్రయుక్తావాతపిత్తశ్లేష్మణి| యథాయోగ్యమిత్యత్ర జేజ్జటః పాక్యం శీతకషాయంచ ముస్తాపర్పటకం పిబేత్| పాక్యం క్వాథ్యం శీతకషాయమనుత్క్వథితమేవోష్ణోదకే సంక్షుద్య ద్రవ్యం యద్రాత్రిపర్యుషితం పీయతే తత్కేవలపిత్తే| పైత్తికే చ స నాగరం పర్పటకం మందాగ్నిః| పిత్తకఫప్రాయే సదురాలభం పర్పటకం దురాలభపిత్తశ్లేష్మోపశమనానామిత్యాభ్నానాత్| దాహబహులం పాఠోశీరం వాలకం| శీతప్రాయే భూనింబగుడూచీముస్తనాగరమితి| అన్యే వ్యాఖ్యానయంతి - పంచాప్యమీ సర్వయౌగికాః కుతః వ్యాధిప్రత్యానీకత్వాద్యథా కుష్ఠే ఖదిరం గ్రహణ్యాం తక్రం ప్రమేహే హరిద్రేతి|28||

Adhikarana doShAnusAraM pAcanAni (29) · Śloka 29

దురాలభాఽమృతాముస్తానాగరం వాతజే జ్వరే| అథవా పిప్పలీమూలగుడూచీవిశ్వభేషజం| కనీయః పంచమూలం చ పిత్తే క్షౌద్రసమన్వితాః| కలింగముస్తకటుకా ముస్తాపర్పటకం తథా| సధన్వయాసభూనింబం వత్సకాద్యో గణః కఫే| అథవా వృషగాంగేయీశృంగవేరదురాలభాః| రుగ్విబంధానిలశ్లేష్మయుక్తే దీపనపాచనం| అభయాపిప్పలీమూలశమ్యాకకటుకాఘనం||29||

దురాలభాదికం వాతజ్వరే| పిప్పలీమూలాదిత్రయం వాతజ్వర ఏవ| కేవలమేవ హ్రుస్వపంచమూలకం వాతే| కలింగాదిత్రయం సక్షౌద్రం పిత్తే|ముస్తాపర్పటకం దురాలభాకిరాతతిక్తసంయుక్తం పిత్తే|కఫే వత్సకాద్యో గణః| అథవా వృషాదయః| గాంగేయీ ముస్తా|రుగాదియుక్తే వాతశ్లేష్మజ్వరే అభయాదికం తచ్చ దీపనం పాచనం చ||29||

Adhikarana santatAdijvareShu kaShAyayogAH (30) · Śloka 30

కలింగకాః పటోలస్య పత్రం కటుకరోహిణీ| పటోలం సారివా ముస్తా పాఠా కటుకరోహిణీ| పటోలనింబత్రిఫలామృద్దీకాముస్తవత్సకాః| కిరాతతిక్తమమృతాః చందనం విశ్వభేషజం| ధాత్రీముస్తామృతాక్షౌద్రమర్ధశ్లోకసమాపనాః| పంచైతే సంతతాదీనాం పంచానాం శమనా మతాః| పటోలేంద్రియవారిష్టభద్రముస్తామృతాఽభయాః| సారివాద్వితయం పాఠా త్రయంతీ కటురోహిణీ| పటోలారిష్టమృద్వీకాశమ్యాకాత్రిఫలావృషం| చందనోశీరధాన్యాబ్దగుడూచీవిశ్వభేషజం| దేవదారూస్థిరాశుంఠీవాసాధాత్రీహరీతకీః| పంచ పంచజ్వరాన్ ఘ్నంతి యోగా మధుసితోత్కటాః||30||

కలింగదిభిః పంచభిరర్ద్ధశ్లోకైః పంచ యథాయోగ్యకల్పనాః కషాయాః యథాసంఖ్యేన పంచానాం సంతతాదీనాం శమనా మతా ఆచార్యాణాం| ఏవమేవ పటోలాదిభిర్యోగయోగ్యకల్పనా మధుసితోత్కటాః ప్రభూతమధుసితాః||30||

Adhikarana vAtajvare katipayAH yogAH (31) · Śloka 31

సగుడాః సారివా ద్రాక్షాశతాహ్వాకణరేణుకాః| కాశ్మర్యసారివాద్రాక్షాత్రయాణాఽమృతాగుడః| శతపుష్పావచాకుష్ఠదేవదారూహరేణుకాః| శర్కరామధుసంయుక్తాః సమాంసీముస్తధాన్యకాః| కృష్ణాపునర్నవాద్రాక్షాశతాహ్వాగుడసారివాః| శాలిపర్ణీబలాద్రాక్షాసారివాచ్ఛిన్నసంభవాః| ఆరగ్వధో బలా రాస్నా కాశ్మర్యం మధుకం గుడాః| శతావరీచ్ఛిన్నరూహాస్వరసో వా గుడాన్వితః| సకృష్ణాజీరకసితానాగరశ్చామృతారసః| వాతజ్వరం జయంత్యాశు కేవలో వాఽమృతారసః| భారంగీసరలగాంగేయీదారూకుష్ఠైలవాలుకం| కోష్ణం ఘృతగుడోపేతం పిబేద్వా వాతజే జ్వరే||31||

సగుడా ఇత్యాదినా నవయోగా వాతజ్వరే నియతాః నియమకల్పనాః| తత్ర సారివాదయో రేణుకాంతాః సగుడాః| శతపుష్పాదయః సమాంసీముస్తధాన్యకాః శర్కరామధుసంయుక్తాః| కృష్ణాదయః సారివాంతాః శాలపర్ణ్యాదయశ్ఛిన్నసంభవాంతాః| ఆరగ్వధాదికః సగుడః| శతావరీగుడూచ్యోః స్వరసః సగుడః| గుడూచీరసః సకృష్ణాజీరకాదిః| కేవలశ్చ గుడూచీరసః| సర్వత్ర చ మధుగుడశర్కరాణాం వ్యప్తిజనికా మాత్రా| భారంగ్యాదిఘృతగుడసంయుక్తో వాతజ్వరే|గాంగేయీ ముస్తా| ఏలవాలుకమైలేయం సుగంధి హరివాలుకమితి పర్యాయాః||31||

Adhikarana pittajvare yogAH (32) · Śloka 32

పటోలాదిగుడూచ్యాది సూత్రోక్తౌ పిత్తజే జ్వరే| అంజనాదిః సకాశ్మర్యః సారివాదిః సశర్కరః| సితామధుకకాశ్మర్యశీతోశీరపరూషకం| గుడూచీసారివోరోధ్రకమలోత్పలశర్కరః| ద్రాక్ష్0ఆఽభయాతిక్తఘనశమ్యాకఫలపర్పటం| శ్యామాపర్పటదుఃస్పర్శాతిక్తాతిక్తసితావృషాః| శర్కరాతిక్తకటుకాత్రాయమాణాబిభీతకం| గుడూచ్యామలకైర్యుక్తః కేవలో వాఽపి పర్పటః| కషాయో వా హిమస్తిక్తాద్రాక్షామధుకనింబజః| పిత్తజ్వరఘ్నీ కటుకా శ్లక్ష్ణపిష్టా సశర్కరా||32||

పిత్తజ్వరే పటోలాదిగణో గుడూచ్యాదిర్వా|సకాశ్మర్యోఽంజనాదిః| సశర్కరః సారివాదిః| పంచభిరర్ద్ధశ్లోకైః సితేత్యాదినా యథాయోగ్యకల్పనం|సుబోధం| శీతంచందనం| తిక్తః కిరాతతిక్తః| ఘనో ముస్తః| శమ్యాక ఆరగ్వధః| తస్య ఫలం| గుడూచ్యామలకయుక్తః పర్పటః కేవలో వా| తిక్తాదిజో వా శీతః కషాయ ఇతి పిత్తజే జ్వరే| కటుకా శర్కరాచూర్ణంచ పిత్తజ్వరే||32||

Adhikarana kaphajvaraghnAH yogAH (33) · Śloka 33

కఫజేతివిషోశీరపటోలమరిచక్షపాః| సమూర్వేంద్రయవద్వీపికుష్ఠనింబవచాగుడాః| సప్తచ్ఛదామృతానింబస్ఫూర్జాతం మాక్షికాన్వితం| నిశాత్రికటుకం తిక్తానాగపుష్పకలింగకాః| సారివాతివిషాకుష్ఠదుఃస్పర్శాముస్తగుగ్గులుః| పరూషం త్రిఫలా తిక్తా బీజం వృషకజం ఘనం| నాగరత్రిఫలాముస్తామూర్వాపాఠాః సమాక్షికాః||33||

అతివిషాదయో వచాంతాః సగుడాః కఫే| క్షపా హరిద్రా| ద్వీపిః చిత్రకః| సప్తచ్ఛదాదికం సమాక్షికం| సప్తచ్ఛదః సప్తపర్ణః| స్ఫూర్జాతం కాకతిక్తః| నిశా సారివాపరూషనాగరాద్యాశ్చత్వారః కషయాః సమాక్షికాః| నిశా హరిద్రా| కలింగకః ఇంద్రయవః| వృషకజం బీజం శాకబీజమితి కఫజ్వరే||33||

Adhikarana doShasaMsarge yogAH (34) · Śloka 34

సంసర్గసన్నిపాతేషు మిశ్రానేతాన్ వికల్పయేత్||34||

ఏతే చ యోగాః దోషవిశేష ఉక్తాస్తే సదృశే దోషే యుజ్యంతే| అపి త్వాంతరే విశేషవచ్ఛిన్నే ప్రయోగావయవసముదాయశక్త్యానుగుణ్యేన| తచ్చ యోగమితి కరణవిధిః కర్మాభ్యాసాదయ భిద్యంతే| ఏతాంశ్చ కషాయాన్ యయోరేవ సంసర్గః తయోరేవ ఉక్తాన్ మిశ్రీభావేన కల్పయేత్||34||

Adhikarana vAtapittaghnAH yogAH (35) · Śloka 35

గోకంటకబలాదర్భాః ససితా వాతపిత్తజే| ద్రాక్షామలకభూనింబాః సగుడూచీశఠీగుడాః| త్రాయంతీ సారివాద్రాక్షా కాశ్మర్యచ్ఛిన్నజాగుడాః| ద్రాక్షామసూరత్రాయంతీ గుడూచీసారివాబలాః| ద్రాక్షామధూకమధుకలోధ్రకాశ్మర్యసారివాః| ముస్తామలకహ్రీబేరపద్మకేసరపద్మకం| మృణాలచందనోశీరనీలోత్పలపరూషకం| ఫాంటో హిమో వా ద్రాక్షాదిర్జాతీకుసుమవాసితః| యుక్తో మధుసితాలాజైర్జయత్యనిలపిత్తజం| జ్వరం మదాత్యయం ఛర్ద్దిం మూర్ఛాం దాహం శ్రమం భ్రమం| ఊర్ధ్వగం రక్తపిత్తంచ పిపాసాం కామలామపి||35||

గోకంటకాది సశర్కరం వాతపిత్తజే|ద్రాక్షాద్యర్ధశ్లోకైర్వాతపిత్తజే కషాయయోగ్యే త్రయః కషాయాః| ద్రాక్షామధూకాదినా సార్ధేనశ్లోకేన ఫాంటః శీతకషయో వా మధ్వాదిభిర్యుక్తో జాతీపుష్పాధివాసితశ్చానిలపిత్తజ్వరమూర్ఛాదికం జయతి| హ్రీబేరం వాలకం||35||

Adhikarana kaphavAtaghnAH yogAH (36) · Śloka 36

కఫవాతే వచాతిక్తాపాఠారగ్వధవత్సకాః| పిప్పలీచూర్ణయుక్తో వా క్వాథశ్ఛిన్నోద్భవోద్భవః| వ్యాఘ్రీశుంఠ్యమృతక్వాథః పిప్పలీచూర్ణసంయుతః| వాతశ్లేష్మజ్వరశ్వాసకాసపీనసశూలజిత్| పథ్యాకుస్తుంబరీముస్తాశుంఠీకత్తృణపర్పటం| సకట్ఫలవచాభారంగీ దేవాహ్వం మధుహింగుమత్| కఫవాతజ్వరష్ఠీవకుక్షిహృత్పార్శ్వవేదనాః| కంఠామయాస్యశ్వయథుకాసశ్వాసన్నియచ్ఛతి||36||

వచాదయః సమస్తాః కఫవాతజ్వరే| తత్రైవ గుడూచీక్వాథః పిప్పలీచూర్ణేన దోషాద్యపేక్షమాత్రేణ యుక్తాః వ్యాఘ్ర్యాదిక్వాథస్తద్వాతశ్లేష్మజ్వరాదిజిత్| శూలం శిరసి| పథ్యాదికో మాక్షికహింగుయుక్తః కఫవాతజ్వరాదికం నియచ్ఛతి||36||

Adhikarana kaphapittaghnAH yogAH (37) · Śloka 37

ఆరగ్వధాదిః సక్షౌద్రం కఫపిత్తజ్వరం జయేత్| తథా తిక్తావృషోశీరత్రాయంతీత్రిఫలామృతాః| పటోలాతివిషానింబమూర్వాధన్వయవాసకాః| వృషపుష్పచ్ఛదరసః శర్కరామాక్షికాన్వితః| పిత్తశ్లేష్మజ్వరం హంతి సాసృక్పిత్తం సకామలం| అనంతావిశ్వభైషజ్యకటుకాతోయతోయదాః| జ్వరతృడ్భ్రమసమ్మోహధూమకామ్లకనాశనాః||37||

ఆరగ్వధాదిగణో మాక్షికాయుక్తః కఫపిత్తజ్వరే| తిక్తాదిధన్వయవాసాంతం తథా సక్షౌద్రమేవేత్యర్థః| వృషస్య పుష్పపత్రాభ్యాం రసో యథోక్తగుణః| అనంతాదయో జ్వరాదినాశనాః| అనంతా మూర్వా| తోయం వాలకం| తోయదో ముస్తః ధూమకాఽమ్లకౌ దోషభేదీయే ప్రదర్శితౌ||37||

Adhikarana sannipAtaghnA yogAH (39) · Śloka 38

సన్నిపాతజ్వరే వ్యాఘ్రీ దేవదారూనిశాద్వయం| పటోలపత్రనింబత్వక్ త్రిఫలాకటుకాయుతం| ముస్తాపర్పటకం పథ్యా మృద్దీకా కటురోహిణీ| త్రాయంతీకణతన్మూలద్రాక్షాపథ్యామధూలికాః| త్రిఫలోశీరషడ్గ్రంథాయష్టీమధుబలాఘనాః| నాగరం పౌష్కరం మూలం గుడూచీ కంటకారికా| సకాసశ్వాసపార్శ్వార్త్తౌ వాతశ్లేష్మోత్తరే జ్వరే| మధూకపుష్పమృద్దీకా త్రాయమాణా పరూషకం| సోశీరతిక్తాత్రిఫలకాశ్మర్యాకల్పయేద్ధిమం| కషాయం తం పిబన్ కాలే జ్వరాన్ సర్వానపోహతి| జాత్యామలకముస్తాని తద్వద్ధన్వయవాసకం| బద్ధవిట్కటుకాద్రాక్షాత్రాయంతీత్రిఫలాగుడాన్||38||

సన్నిపాతజ్వరే వ్యాఘ్ర్యాదిః కటుకాంతాః| ముస్తాద్యర్ధశ్లోకైస్త్రయో యోగా యథాయోగ్యం సన్నిపాతే| నాగరాదివాతశ్లేష్మోత్తరే హీనపిత్తే సన్నిపాతే మధూకపుష్పది శీతకషాయం వికల్ప్య కస్మింశ్చిత్ కాలే జ్వరే ప్రయుక్తం సర్వజ్వరహరం| తద్వదేవ జాత్యాది| తద్వదురాలభా| యస్తు జ్వరం బద్ధవిట్ తద్విషయే కటుకాదీన్ పిబేత్| ఇతి కషాయాః||39||

Adhikarana jvare annaprayogaH (39) · Śloka 39

జీర్ణౌషధేఽన్నం పేయాద్యమాచరేచ్ఛ్లేషంవాన్న తు| పేయా కఫ వర్ద్ధయతి పంకం పాంసుషు వృష్టివత్||39||

అస్మిన్శ్చౌషధే నిరన్నప్రయుక్తే తదహరేవ పేయావిలేప్యాదికమన్నమాచరేత్| కిం సర్వమిత్యాహ- శ్లేష్మవాన్న తు| అనేన పేయాద్యన్నే ప్రతిషేధః| అత్ర హేతుః పేయా కఫం వర్ధయతీత్యాదిః| ఏవం ప్రతిషిద్ధాయాం శ్లేష్మవతః పేయాయాం కిం యోజ్యమిత్యాహ||39||

Adhikarana shleShmavatAM yUShakalpanA (40) · Śloka 40

శ్లేష్మాభిష్యణ్ణదేహానామతః ప్రాగపి యోజయేత్| యూషాన్ కులత్థచణకకలాయాదికృతాన్ లఘూన్| రూక్షాంస్తిక్తరసోపేతాన్ హృద్యాన్రుచికరాన్ పటూన్||40||

శ్లేష్మేత్యాది| అభిష్యణ్ణశబ్దేనోత్క్లిష్టపర్యాయేణ కఫే పాచనత్వేన పేయానాం విధానే విరోధం నిర్వర్తయతి| ప్రాగపీతి న కేవలమౌషధే జీర్ణే పేయాదిప్రతిషేధో యావత్ కఫాధికే లంఘితలింగాదనంతరమపి యూషానేవోదనేన భృష్టతండులేన సహ యోజయేత్| రూక్షానితి వినా స్నేహేన సంస్కృతాన్| తిక్తో రసః జ్వరఘ్నానాం కషాయాణాం యథాయోగ్యాన్యతమద్రవ్యాశ్రయః||40||

Adhikarana jIrNA raktashAlayaH (41) · Śloka 41

రక్తాద్యాః శాలయః జీర్ణాః షష్టికాశ్చ జ్వరే హితాః| శ్లేష్మోత్తరే వీతతుషాస్తథా వాట్యకృతా యవాః| ఓదనస్తైః స్రుతో ద్విస్త్రిః ప్రయోక్తవ్యో యథాయథం| దోషదూష్యాదిబలతో జ్వరఘ్నక్వాథసాధితః|41|

జ్వరే చాఽన్నం జీర్ణా రక్తాద్యాః శాలయః షష్టికాశ్చ పాఠక్రమేణ హితాః| శ్లేష్మోత్తరే తు యవా అపి| తైశ్చ శాలిభిర్దోషదూష్యాద్యపేక్షయా జ్వరఘ్నానంతరోక్తక్వాథసాధితః సిద్ధ ఓదనః ద్వౌ వారౌ త్రీన్ వారాన్ వా ప్రక్షాల్య స్రుతో యథాయథం జ్వరే ప్రయోక్తవ్యః||41||

Adhikarana rucikarANi vya~jjanAni (42) · Śloka 41

ముద్గాద్యైర్లఘుభిర్యూషాః కులత్థైశ్చ జ్వరాపహాః| కారవేల్లకకర్కోటవాలమూలకపర్పటైః| వార్తాకనింబకుసుమపటోలఫలపల్లవైః| అత్యంతలఘుభిర్మాసైర్జాంగలైశ్చ హితా రసాః| వ్యాఘ్రీ పరుషతర్కారీ ద్రాక్షామలకదాడిమైః| సంస్కృతాః పిప్పలీశుంఠీధాన్యజీరకసైంధవైః| సితామధుభ్యాం ప్రాయేణ సంయుతా వా కృతాకృతాః| అనమ్లతక్రసిద్ధాని రుచ్యాని వ్యంజనాని చ| అచ్ఛాన్యనలసంపన్నాన్యనుపానేఽపి యోజయేత్| తాని క్వథితశీతం చ వారి మద్యం చ సాత్మ్యతః||41||

ముద్గాద్యైరిత్యత్ర లఘుగ్రహణేన రాజమాషాదీనాం గురూణాం ప్రతిషేధః| కారవేల్లాదిభిః పృథగతిలఘుభిశ్చ జాంగలానాం మాంసైస్తద్యోగ్యజ్వరే రసాః హితాః| తే చ యూషరసా యథావిషయం వ్యాఘ్ర్యాదిభిః సితామధుభ్యాం చ సంస్కృతాః వా సంయుతా వా కృతా వాఽప్యకృతా వా| నాఽత్యమ్లేన చ తక్రేణ సిద్ధాని వ్యంజనాన్యన్నేన సహ యోజయేత్| తాన్యేవ చ యూషరసాదీన్యనుపానేఽపి యోజయేత్| సాత్మ్యాపేక్షయా చ క్వథితశీతాదికమప్యనుపానే యోజయేత్||42||

Adhikarana pakveShu doSheShu sarpiramRutopamam (43) · Śloka 43

కషాయపానపథ్యాన్నర్దశాహ ఇతి లంఘితే| సర్పిర్దద్యాత్కఫే మందే వాతపిత్తోత్తరే జ్వరే| పక్వేషు దోషేష్వమృతం తద్విషోపమమన్యథా| దశాహే స్యాదతీతేఽపి జ్వరోపద్రవవృద్ధికృత్| లంఘనాదిక్రమం తత్ర కుర్యాదాకఫసంక్షయాత్||43||

అస్మింశ్చ కషాయాంతే లంఘనక్రమే కృతేఽపి యది జ్వరో న శాంతస్తత ఆదితో దశాహేఽతీతే లంఘనక్రమేణ చ కఫే మందీభూతే వాతపిత్తే చ పూర్వం సంప్రాప్త్యభిముఖీభూతే సంప్రతి లంఘనే నైవాధిక్యముపగతవితి సర్పిర్దద్యాత్|దశాహగ్రహణమస్యాం యథోక్తాయాం జ్వరావస్థాయాంస్తదా ప్రాయోభవత్వాదుపలక్షణార్థం| తత్పూర్వేష్వహస్సు సర్పిఃప్రతిషేధార్థం చ| తచ్చ సర్పిజ్వరే దోషేషు పక్వేషు సత్సూపయుక్తమమృతం భవతి| అన్యథాఽఽమేష్వప్క్వేష్వతీతేఽపి దశాహే ప్రయుక్తం విషోపమం సత్ జ్వరోపద్రవవృద్ధికృత్ స్యాత్| ఉపద్రవాః శ్వాసాదయ ఉక్తాః| నను యది సర్పిరత్ర ప్రతిషిద్ధం కిమన్యద్యోజ్యమిత్యాహ-లంఘనాదిక్రమమితి| తస్య చ క్రమస్య కఫసంక్షయః అవధిః||43||

Adhikarana jvare bhojanakAlaH (44-1) · Śloka 1

సజ్వరం జ్వరముక్తం వా దినాంతే భోజయేల్లఘు| శ్లేష్మక్షయవివృద్ధోష్మా బలవాననలస్తదా| యథోచితేఽథవా కాలే దోషసాత్మ్యానురోధతః| ప్రాగల్పవహ్నిర్భుంజానో న హ్యజీర్ణేన పీడ్యతే||44|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం చికిత్సితస్థానే జ్వరచికిత్సితన్నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||

సజ్వరమిత్యాదినా సర్వజ్వరావస్థాసు భోజనకాలం నియమయతి| సుబోధం| యత్స్వల్పాగ్నిః స ప్రాగేవ భుంజానః అజీర్ణేన న పీడ్యతే| ప్రథమదినే ఏష కషాయాంతే లంఘనే క్రమః సామే తరుణ ఏవ జ్వరే సాధుః| ఇత్యధ్యయః సమాప్యతే||44|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం చికిత్సితస్థానే ప్రథమోఽధ్యాయః