21. kuṣṭhacikitsitam

Adhikarana atha kuShThacikitsitannAmaikaviMsho~adhyAyaH |adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ કુષ્ઠચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ક્રમપ્રાપ્તસ્ય કુષ્ઠસ્ય ચિકિત્સાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે||૧||

Adhikarana tatrAdau snehapAnam (2) · Śloka 2

પુર્વરૂપેષ્વેવ કુષ્ઠિનં સ્નેહપાનેનોપક્રમેત||૨||

કુષ્ઠિનમિતિ સામાન્યેન|| ૨||

Adhikarana vAtottare meShashRu~ggyAdighRutam (3) · Śloka 3

તત્ર વામોત્તરે મેષશૃઙ્ગીશાર્ઙ્ગેષ્ઠૈરણ્ડગુડૂચીદ્વિપઞ્ચમૂલસિદ્ધં તૈલં ઘૃતં વા પાનાભ્યઙ્ગયોર્વિદધ્યાત્||૩||

તત્રેતિ વિશેષઃ| વાતોત્તરે કુષ્ઠે મેષશૃઙ્ગ્યાદિભિઃ સિદ્ધં તૈલં વા ઘૃતં વા પાનેઽભ્યઙ્ગે ચ યોજયેત્| મેષશૃઙ્ગી અજશૃઙ્ગી| દ્વે પઞ્ચમૂલે પૂર્વે| સર્વત્ર જલસ્ય સ્મર્તવ્યમ્|| ૩||

Adhikarana pittottare dhavAdighRutam (4) · Śloka 4

પિત્તોત્તરે ધવાશ્વકર્ણકકુભવચાપુનર્નવપલાશપિચુમન્દ મધુકલોધ્રસમઙ્ગાસિદ્ધં સર્પિઃ||૪||

પિત્તોત્તરે તુ ધવાદિભિઃ સિદ્ધં સર્પિરેવ| ન તૈલમ્|| ૪||

Adhikarana tiktakaM ghRutam (5) · Śloka 5

અથવા પટોલપિચુમન્દદાર્વીદુરાલભાતિક્તરોહિણીપા ઠાપર્પટકત્રાયમાણાનાં પાલિકાન્ ભાગાન્ જલાઢકદ્વયે ઽષ્ટભાગશેષં ક્વાથયેત્| તેન કાર્ષિકૈશ્ચન્દનોપકુલ્યામુ સ્તાત્રાયન્તીન્દ્રયવબૂનિમ્બૈઃ કલ્કિતૈઃ સર્પિષો દ્વાદશપલં સાધયેત્| એતતિક્તકં સર્પિઃ કુષ્ઠવિસર્પવિસ્ફોટગણ્ડ માલાશ્વયથુપિટિકારક્તપિત્તદુર્નામવાતશોણિતકામિલા પાણ્ડ્વામયોન્માદદાહતૃડ્ભ્રમકણ્ડૂકુષ્ઠનાડીગુલ્મમદતિ મિરશ્વિત્રાપસ્મારભગન્દરોદરપ્રદરજ્વગરવિદ્રધિગ્રહણીહૃદ્રોગા નપહરતિ||૫||

અથવા પિત્તાધિકે પટોલાદિભિસ્તિક્તકં નામ ઘૃતં ભવતિ| તચ્ચ કુષ્ઠાદીન્ પિત્તાધિકાનપહરતિ| પિટકાઃ શરાવિકાદ્યાઃ| અસૃક્પિત્તં રક્તપિત્તમ્| તિક્તરોહિણી કટુકા| ઉપકુલ્યા હસ્તિપિપ્પલી| ભૂનિમ્બં કિરાતતિક્તકમ્|| ૫||

Adhikarana mahAtiktakaM ghRutam (6) · Śloka 6

સપ્તચ્છદકટુકાતિવિષાશમ્યાકપાઠામુસ્તત્રિફલોશીરપ ટોલપર્પટકપિપ્પલીદ્વયદ્વિરજનીદ્વિસારિવાચન્દનદુરાલભાપદ્મ કવચાશતાવરીવિશાલાકુટજબીજવૃષમૂર્વાગુડૂચીભૂનિ મ્બત્રાયમાણામધુકગર્ભં દ્વિગુણામલકરસમષ્સ્ટગુણામ્બુ સર્પિર્વિપક્વં મહાતિક્તકાખ્યં ઘૃતમધિકગુણં પૂર્વસ્માત્| ગુગ્ગુલુપઞ્ચતિક્તં વા પિબેત્||૬||

સપ્તચ્છદાદીનામૌષધાનામેકત્રિંશતં ગર્ભં સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશેન| સ્નેહાદેવ દ્વિગુણમામલકરસમ્| ઘૃતં મહાતિક્તકં નામ્ના તિક્તાદધિકગુણમ્| સપ્તચ્છદો ગુચ્છપુષ્પઃ પ્રસિદ્ધઃ| પિપ્પલીદ્વયં પિપ્પલી હસ્તિપિપ્પલી ચ| રજીનદ્વયં પિણ્ડહરિદ્રા દાર્વી ચ| દ્વે સારિવે વલ્લીસારિવા કાષ્ઠસારિવા ચ| વિશાલા ગવાક્ષી| કુટજબીજમિન્દ્રયવમ્| ભૂનિમ્બં કિરાતતિક્તકમ્| ગુગ્ગુલુના નિમ્બાદિભિશ્ચ યત્સંસાધ્યતે તત્ ગુગ્ગુલુપઞ્ચતિક્તકં વાતવ્યાધૌ વક્ષ્યતે||૬||

Adhikarana kaphottare ghRutayogau (7) · Śloka 2

કફોત્તરે સાલપ્રિયાલશમ્યાકારિષ્ટસપ્તપર્ણચિત્રક મરિચવચાકુષ્ઠૈઃ સાધિતમ્| અથવા બૃહતીદ્વયકાક માચીશુકનાસાક્વાથે મરિચવિડઙ્ગશિગ્રુજાતીદેવદારુ ક્ષવકહરિદ્રાભયાકલ્કેન વાજિમૂત્રેણ ચ સિદ્ધં સર્પિઃ||૨||

કફોત્તરે ચ સાલાદિભિઃ સાધિતં ઘૃતં સ્નેહનાય શસ્યતે| અથવા બૃહત્યાદિક્વાથે ન સ્નેહસમેનાશ્વમૂત્રેણ ચ સ્નેહસમેન સાધ્યતે મરિચાદિગર્ભમ્| બૃહતીદ્વયં સ્થૂલા સૂક્ષ્મા ચ| શુકનાસા તુ હરિતા સરલસ્નેહદારુજમ્| જાતિપુષ્પમુદ્વેગજનનમ્| મરિચં તીક્ષ્ણમ્| ક્ષવકઃ ક્ષુદ્વિબોધનમ્|| ૭||

Adhikarana sarveShu snehayogAH (8) · Śloka 8

સર્વેષુ ચ ભલ્લાતકતુવરકસિદ્ધાર્થકાન્યતમતૈલમ્| ભલ્લાતકપથ્યાકૃમિઘ્નસિદ્ધં વા હવિઃ||૮||

ભલ્લાતકાદિફલાનામન્યતમનિષ્પીડિતં તૈલં સર્વેષુ કુષ્ઠેષુ સામાન્યેન| ભલ્લાતકાદિત્રયસિદ્ધં વા હવિર્ઘૃતં સર્વેષુ|| ૮||

Adhikarana snehapAnottaraH shodhanakramaH (9) · Śloka 9

તતઃ સ્નિગ્ધસ્ય યથાદોષં યથાસન્નં ચ સંશોધનાનિ પ્રયુ ઞ્જીત| સિરાં ચ બલાપેક્ષી વિધ્યેદેકાં દ્વે તિસ્રશ્ચતસ્રઃ પઞ્ચ વા| અન્તરાન્તરા ચ પુનઃ પુનઃ સ્નેહં પિબેત્| દુર્બલં હિ શૂન્યકોષ્ઠં કુષ્ઠિનં વાયુરભિભવતિ| વમને ત્વસ્ય મધુકકુટજબીજનિમ્બપટોલપલ્લવાનિ વિદધ્યાત્| કુમ્ભનિકુમ્ભન્નિફલાવિરેચને મણિભદ્રવટકાશ્ચ||૯||

તતઃ સ્નેહપ્રયોજનાનન્તરમુત્કૃષ્ટદોષ ઉત્કૃષ્ટાનિ સંશોધનાનિ મધ્યે મધ્યાન્યલ્પેઽલ્પાનીતિ યથાદોષાર્થઃ| કફસ્થાનસ્થે પિત્તવાતે વમનં વાતસ્થાનસ્થે પિત્તે કફે વા વિરેચનં પિત્તસ્થાનસ્થયોર્વાતકફયોરુભયમિતિ યથાસન્નાર્થઃ| અથવા પૂર્વં કાયસ્થે દોષે વમનમધઃકાયસ્થે વિરેચનં શિરોગતે નસ્યમપિ| પક્વાશયસ્થે બસ્તિરપિ| નિષિદ્ધમપિ નિર્દિષ્ટં બસ્તિરર્શસકુષિનોરિતિ સૂત્રોક્તમ્| સિરાણાં વ્યધે દોષબલવ્યાધ્યપેક્ષ્યસંખ્યા વિકલ્પઃ| દુર્બલમિત્યાદિ કમન્તરાન્તરા સ્નેહપાને હેતુઃ અસ્ય કુષ્ઠિનો મધુકાદીન્યેવ વમનાય યથાયોગં વિદધ્યાત્| કુમ્ભાદીન્યેવ વિરેચને| મણિભદ્રવટકાશ્ચાત્રૈવ વક્ષ્યન્તે|| ૯||

Adhikarana paTolAdishodhanayogAH (10) · Śloka 10

પટોલવિશાલયોર્મૂલં ત્રિફલા ચ પૃથક્ ત્રિભાગોન ત્રિશાણાઃ કટુકાત્રાયમાણે શાણાંશે શુણ્ઠ્યાસ્ત્રિભાગોનઃ શાણઃ તદેતતત્ પલમૈકધ્યં સલિલે વિપાચ્ય પાયયેત્| ઊર્ધ્વાધો વિરિક્તશ્ચ જીર્ણે જાઙ્ગલરસેનાશ્નીયાત્| એવમે તત્ ષડ્રાત્રપ્રયોગાત્પરં પિત્તકફશોફકુષ્ઠદુષ્ટનાડીવ્રણા ર્શોભગન્દરગ્રહણીપાણ્ડુહલીમકકામિલાવિષમજ્વરહૃદ્બ સ્તિવેદનાઘ્નમ્||૧૦||

પટોલાદ્યે પટોલમૂલં વિશાલામૂલં હરીતક્યામલકવિભીતકાનાં ચ દલાનિ ભવન્તિ| એષાં પઞ્ચાનામશીતિર્ધાનકાઃ| કટુકાત્રાયમાણે શાણાંશે ઇતિ દ્વૌ શાણૌ દ્વાદશધાનકાઃ| એવમેકીકૃત્ય દ્વિનવતિધાનકા ભવન્તિ| શુણ્ઠ્યાસ્ત્રિભાગોનઃ શાણ ઇતિ ચત્વારો ધાનકાઃ પૂર્વૈઃ સહ ષષ્ણવતિર્ભવતીતિ લૌકિકમપિ પલં ભવતિ| એતત્ ષડ્રાત્રોપયોગેન પરં પિત્તકફોત્થાનાં શોફાદીનાં નાશનમ્| માનસ્ય ચા નિયમં ભેષજકલ્પ એવ વક્ષ્યામઃ| નાડ્યા ઉપલક્ષિતો વ્રણો નાડીવ્રણઃ| વિષમજ્વરાઃ સતતકાદયઃ| હૃદ્વેદના બસ્તિવેદના ચ||૧૦||

Adhikarana UrdhvAdhaHshodhanam (11) · Śloka 11

ઉભયતોનુલોમનં વા બ્રાહ્મીસ્વરસસાધિતં સર્પિઃ પિબેત્| આવર્તકીતુલાં સલિલાર્મણેઽષ્ટાંશશિષ્ટાં વિપાચ્ય તેન નિર્યૂહેણ તન્મૂલૈશ્ચ ઘૃતપ્રસ્થં સાધયેત્| તતો માત્રામેકાહા ન્તરં પિબેત્| ઊર્ધ્વાધો વિરિચ્યમાનસ્તૃષિતઃ| શીતલવ્રણમારનાલં જીર્ણસ્નેહશ્ચ તેનૈવ કોદ્રવૌદનમશ્નીયાત્| અનેન કુષ્ઠશ્વિત્રાપચીભગન્દરનાડીવ્રણાખુવિષાણિ સિધ્યન્તિ| મેધ્યં ચૈતત્ પુંસવનં ચ||૧૧||

અથવોભયાનુલોમનં વમનં વિરેચનં ચ સર્પિઃ પિબેત્| કિમિત્યાહ-બ્રાહ્મીસ્વરસસાધિતમ્| આવર્તકીઘૃતં સુબોધમ્| આવર્તકી રક્તપુષ્પા| મહાજાલિની નામ ચ વમનદ્રવ્યમ્| અર્મણો દ્રોણઃ| પલશતાનિ પઞ્ચદ્વાદશાધિકાનિ| આવર્તક્યા એવ મૂલાનિ કલ્કપરિભાષયા| માત્રામિત્યનિયમો દોષાદિવશાત્| સુબોધમ્| પુંસવનં સ્ત્રીણામ્|| ૧૧||

Adhikarana AsthApanAdishodhanAni (12) · Śloka 12

દા્વીપટોલબૃહતીસેવ્યમદનનિમ્બકૃતમાલઘનેન્દ્રયવૈઃસસ્ને હૈરાસ્થાપનમ્| એભિરેવ ચ વિપક્વઃ સ્નેહોઽનુવાસનાર્હ સ્યાનુવાસનમ્| દન્તીમરિચફણિર્જકાર્દકકરઞ્જબીજ પિપ્પલીવિડઙ્ગસૈન્ધવૈરૂર્ધ્વજત્રુગતે કુષ્ઠે કૃમિષુ ચ શિરો વિરેકઃ| સૂત્રસ્થાનોક્તો વૈરેચનિકધૂમશ્ચ||૧૨||

દાર્વ્યાદિભિઃ ક્વથિતૈશ્ચ કલ્કીકૃતૈશ્ચ સ્નેહયુક્તૈરાસ્થાપનમ્| એભિરેવ ચ દાર્વ્યાદિભિર્વિપક્વઃ સ્નેહઃ સૂત્રોક્તપ્રકારેણાનુવાસનાર્હસ્ય સતોઽનુવાસનમ્| જત્રોરૂર્ધ્વગતે કુષ્ઠે| ક્રિમિષુ ચ જત્રોરૂર્ધ્વં શિરસ્થિતે દન્ત્યાદિભિઃ કલ્કાદિયુક્તૈઃ શિરોવિરેકઃ| તથા સૂત્રસ્થાને ધૂમવિધૌ યો વૈરેચનિકો ધૂમોક્તઃ સોઽપિ યોજ્યઃ| તસ્ય ચ દ્રવ્યાણિ શોધનાદિગણસંગ્રહણે શિરોવિરેચનદ્રવ્યાણિ ગન્ધદ્રવ્યાણિ ચેત્યાદિ પઠિતાનિ|| ૧૨||

Adhikarana shamanauShadhopayogAvasthAH (13) · Śloka 13

તતઃ સર્વતો વિશુદ્ધસ્યાન્તર્બહિઃશમનાનિ પ્રયુઞ્જીત||૧૩||

તતઃ સર્વત ઊર્ધ્વમધઃ શિરસિ ચ વિશુદ્ધસ્ય શમનાન્યન્તર્બહિશ્ચ પ્રયુઞ્જીત| બહિરિત્યાલેપાદિભિઃ|| ૧૩||

Adhikarana rasAyanAgryo yogarAjaH (14) · Śloka 14

ખદિરકદરતિનિશાસનશિરીષશિંશપાશાકસર્જાર્જુનજમ્બૂ કરવીરધવામલકીમુષ્કકાક્ષિકબદરીવઞ્જુલનિમ્બપટો લાઙ્કોલબલાબિલ્વકુટજકટભીપારિભદ્રસહચરગૃધ્રનખી વરણવર્ધમાનાર્કશોભઞ્જનાટરૂષકશતાવરીશ્વદંષ્ટ્રાહિમા રાશ્વકર્ણશ્રીપર્ણીસ્વયઙ્ગુપ્તાગ્નિમન્થેન્દ્રવારુણીકાકોદુમ્બ રિકામેષશૃઙ્ગીટુણ્ટુકગુડૂચીવર્ષાભૂવાયસીબૃહતીદ્વયરોહિ ણિમૂર્વાશાર્ઙ્ગીષ્ઠામુલાનિ ચ શકલયિત્વા પૃથક્ ત્રિંશત્પ લિકાનિ સંક્ષુદ્ય મહતિ કટાહેઽષ્ટગુણેનામ્ભસા ક્વાથયેત્| અષ્ટભાગશેષં નિર્યૂહમવતાર્ય પરિસ્રાવ્ય ચ તસ્મિન્ સર્પિષઃ પલશતત્રયં વિપચેદીષદવશેષકષાયે ચ વિદલીકૃતા રુષ્કરસહસ્રત્રયમત્રાવાપ્ય પુનઃ પાચયેદ્વિગતસ્વરસાન્ય રુષ્કરાણ્યપાસ્ય તસ્મિન્ સ્નેહે સુચૂર્ણિતાનિ પ્રક્ષિપેત્| વ્યાધિઘાતવ્યોષનાકુલીમાર્કવાર્કકાકાદનીતગરકટુ કાકુષ્ઠબિલ્વહિઙ્ગચિત્રકાતિવિષામુસ્તેન્દ્રયવેન્દ્ર વારુણીરુપ્યમલલોહરજોલોહકાન્તરસાઞ્જનાભ્રશુકના સાદેવદાલીત્રિફલાલાઙ્ગલિકીવિશાલાકુમ્ભનિકુમ્ભવ ચાવારાહીમહાદ્રુમકોશાતકીપ્રપુન્નાટસોમપર્ણીનલિકા દ્વયપટોલીજાતીપલ્લવતાપ્યકારવેલ્લકૂલિકાકન્દક સપ્તચ્છદશાર્ઙ્ગાષ્ટોત્પલસારિવાગુગ્ગુલુશિલાજતુમૂર્વાકુસ્તુ મ્બરીજીવકદ્વયપાઠેન્દુરેખાવજ્રકન્દહરિદ્રાદ્વયલવણપઞ્ચ કાનિ પ્રત્યેકં ત્રિપલિકાનિ શૃઙ્ગીવિષપલં ચૈકં તતો દર્વ્યા સમાન્તાદાઘટ્ય સુગુપ્તં ભૂમૌ ધાન્યે વા માસં નિખનેત્| અથ કૃતસંશુદ્ધિસ્વસ્ત્યયનઃ કુષ્ઠી પ્રાતસ્તતો માત્રા મુપયુઞ્જીત| જીર્ણે ચ યથેષ્ટમાહારં તેનાસ્ય પૂર્વમઙ્ગાનિ તુદ્યન્તે ભિદ્યન્તે શૂયન્તે સ્ફુરન્તિ સ્ફુટન્તિ ચ| તતઃ સપ્ત રાત્રાત્પુનઃ સ્વસ્થીભવતિ| અપિ ચ- યોગરામજવલિહ્ય સમસ્તં સંજ્ઞયૈવ કથિતોત્તમશક્તિમ્| હન્તિ કુષ્ઠમતિપાતિતગાત્રં સ્નાયુજાલપરિશેષમશેષમ્| શ્વાસાગ્નિસાદારુચિકાસયક્ષ્મગુલ્માઢ્યવાતગ્રહણીપ્રમેહાન્| શોફં કૃમીન્ પાણ્ડુગદં જ્વરાંશ્ચ નિવર્તયત્યેષ રસાયનાગ્ર્યઃ||૧૪||

ખદિરેત્યાદિના શમનપ્રયોગઃ| ખદિરાદિભિર્યોગરાજો રસાયનાગ્ર્યઃ| તત્ર ખદિરાદીનાં મધુકાન્તાનાં સાદ્રોઽશુષ્કઃ સારઃ| કૃતમાલાદીનાં શાર્ઙ્ગાષ્ઠાન્તાનાં મૂલાનિ પ્રત્યેકં ત્રિંશત્પલાનિ| સર્વેભ્યોઽષ્ટગુણં જલમ્| તસ્યાષ્સ્ટભાગશેષસ્યાવતરણમ્| તત્ર ચ સર્પિષઃ પલશતત્રયં પ્રક્ષિપ્ય પચેત્| તત્ર ચ વિપચ્યમાને સર્પિષિ સર્વં કષાયં યાવન્ન પરિક્ષીયતે તાવદરુષ્કરાણાં સહસ્રત્રયં વિદલીકૃતમવપાટિતમાવપ્યૈતત્ સર્પિઃ પુનઃ પક્તવ્યમ્| તેન ચ સાધનેન નીરસાન્યરુષ્કરાણિ ભૃષ્ટ્વા તતઃ સ્નેહાદુદ્ધૃત્ય તાનિ વિગતાસ્થીનિ ચ સઞ્ચૂર્ણ્ય સ્નેહ એવ પ્રક્ષિપેત્| વ્યાધિઘાતાદીનિ પ્રત્યેકં ત્રિપલાનિ પ્રક્ષિપેત્| શૃઙ્ગિવિષસ્ય પલમ્| ખદિરં ખાદિરમ્| કદરઃ શ્વેતસારઃ| તિનિશઃ સ્પન્દનમ્| અસનં બીજકમ્| શિરીષઃ પ્રસિદ્ધઃ| શાકં ખરદારુ ખરચ્છદમ્| સર્જાહ્વઃ શ્રીભરઃ| સાલરસો નિર્યાસ એવ| અર્જુનઃ કકુભઃ| મુષ્કો મોક્ષકઃ| કાશ્મીરેષુ પુરુન્તુકઃ| અસિકઃ રજનકઃ| વઞ્જુલઃ વેતસઃ| દીર્ઘપત્રઃ પ્રસિદ્ધઃ| કૃતમાલો નક્તમાલઃ| નિચુલો વેતસભેદઃ| (નિ) 'અઙ્કોટોઙ્કોલકો રેચી નિર્દિષ્ટો દીર્ઘકીલકઃ|' કુટજો વત્સકઃ| કટભિર્જ્યોતિષ્મતી| પારિભદ્રકો નિમ્બઃ| કણ્ટકકિંશુકશ્ચ| ગૃધ્રનખી તિન્દુકી| વરણસ્તમાલઃ શ્વેતપુષ્પઃ| વર્ધમાન એરણ્ડઃ| શ્વદંષ્ટ્રા ગોક્ષુરકઃ| અહિમારઃ અરિમેદઃ| શ્રીપર્ણી કાશ્મરી| સ્વયઙ્ગુપ્તા કણ્ડૂકરી| અગ્નિમન્થઃ તક્કારી| ઇન્દ્રવારુણી એન્દ્રી પ્રસિદ્ધા| કાકોદુમ્બરિકા ફલ્ગુઃ| મેષશૃઙ્ગી અજશૃઙ્ગી| ટુણ્ટુકો મયૂરજઙ્ઘઃ| વાયસી કાકમાચી| રોહિણી કટુકા| મૂર્વા કિરાતતિક્તા| શાર્ઙ્ગાષ્ઠા અઙ્ગારવલ્લિકા| અરુષ્કરાણિ ભલ્લાતકાનિ| વ્યાધિઘાતઃ આરગ્વધઃ| નાકુલી સર્પસુગન્ધા| માર્કવઃ ભૃઙ્ગરાજઃ| કાકાદની કાકપીલુકા| કરણ્ડિશ્ચિરણ્ડિકા ચ| તગરં નતમ્| રૂપ્યસ્ય મલં તથોક્તમ્ લોહરજઃ શસ્ત્રચૂર્ણમ્| લોહકાન્તઃ અયસ્કાન્તઃ| રસાઞ્જનં તાર્ક્ષ્યશૈલમ્| અભ્રં અભ્રકમ્| શુકનાસા સ્યોનાકઃ| દેવદાલી જીમૂતકઃ| ગરાગરી વમનદ્રવ્યમ્| લાઙ્ગલી વિશલ્યા ગર્ભપાતની| વિશાલા ગવાક્ષી| કુમ્ભો દ્રવન્તી નિકુમ્ભો દન્તી| વારાહી (નિ) 'ગૃષ્ટિર્વિષ્વક્સેનકાન્તા વારાહી વરમાલિની| માધવી સૌકરી કાર્ષ્ણિ કાલન્દી ગૃષ્ટિકાપરા||' મહાદ્રુમઃ રાજજમ્બુકઃ| કોશાતકી ધામર્ગવઃ| પ્રપુન્નાટકશ્ચક્રમર્દઃ| સોમપર્ણી (નિ) 'ઉચ્ચટા સોમપર્ણી ચ પ્રચલાતલતા તથા|' નલિકાદ્વયં માંસીદ્વયમ્| જાતિપલ્લવં જાતિપત્રમ્| તાપ્યં વટ્ટમાક્ષિકમ્| કારવેલ્લી પ્રસિદ્ધા| કૂલિકાકન્દકં કર્કોટકમ્| કુસ્તુમ્બરી આદ્રિકા| જીવકદ્વયં જીવન્તી જીવનીકં ચ| ઇન્દુલેખા સોમરાજી| વજ્રકન્દં સુધા| અથેત્યાનન્તર્યે| સંશુદ્ધિર્વમનાદિના સ્વસ્ત્યયનં દેવપૂજાદીરિતમ્| સમસ્તં યોગરાજમાહ-સંજ્ઞયા નામ્ના કથિતા ઉત્તમાશક્તિર્યસ્ય તથાવિધમ્| આશ્ચર્યસંજ્ઞમિત્યર્થઃ| કુષ્ઠં કિમ્ભૂતમિત્યાહ-અતિપાતિતગાત્રમ્| તથા સ્નાયુજાલમેવ પરિશેષમ્||૧૪||

Adhikarana triphalAdisaktucUrNam (15) · Śloka 15

ત્રિફલાદશમૂલમૂર્વામુસ્તસપ્તચ્છદદારુનિમ્બત્વગ્ગવાક્ષીચિત્ર કમઞ્જિષ્ઠાવ્યોષચૂર્ણં નવગુણૈઃ સક્તુભિર્યુક્તં સક્ષૌદ્રં શીલયેત્||૧૫||

ત્રિફલાદીનાં ચૂર્ણં સર્વતો નવગુણૈઃ સક્તુભિર્યુક્તં સક્ષૌદ્રં શીલયેત્|| ૧૫||

Adhikarana yavasaktuvisheShaH (16) · Śloka 16

અથવા ક્ષુણ્ણાન્ યવન્ નિસ્તુષાન્ રાત્રૌ ગોમૂત્રપર્યુષિતા નહ્નિ કિલિઞ્જે શોષયેદેવં સપ્તાહં ભાવયેચ્છોષયેચ્ચ| તતસ્તાન્ સક્તૂન્ કૃત્વા ભલ્લાતકપ્રપુપન્નાટાવલ્ગુજ ચિત્રકવિડઙ્ગમુસ્તચૂર્ણં ચતુર્ભાગયુક્તાનસનાદિકષાયેણ પાયયેત્||૧૬||

અથવા મુસલેન ક્ષુણ્ણાન્ યવાન્ રાત્રિમેકાં ગોમૂત્રેણ વાસયેત્| તતોઽહ્નિ કિલિઞ્જે તુ શોષયેત્| પુના રાત્રૌ ગોમૂત્રે વાસયેત્| પુનરહનિ શોષયેદેવં સપ્તરાત્રં ભાવયેચ્છોષયેચ્ચ| તતસ્તૈર્યવૈઃ સક્તૂન્ કૃત્વા તાન્ સક્તૂન્ ભલ્લાતકાદિચૂર્ણેન ચતુર્ભાગેન યુક્તાસનાદિગણકષાયેણ પાયયેત્|| ૧૬||

Adhikarana manthayAvakAdikalpanA (17) · Śloka 17

એવમસનાદિક્વાથપીતાનામારગ્વધાદિકષાયપીતાનાં વા ગોજીર્ણકાનાં વા યવાનાં સક્તૂનરુષ્કરાગ્નિમન્થચૂર્ણમિ શ્રાન્ ખદિરાસનસારરોહિતકગુડૂચીનામન્યતમસ્ય કષા યેણ દાડિમામ્લવેતસામ્લેન સૈન્ધવલવણેન સિતામધુ મધુરેણાલોડ્ય પાયયેત્| એષ સર્વમન્થકલ્પઃ| યાવકાંશ્ચ ભક્ષ્યાનપૂપપૂર્ણકોશશષ્કુલીપ્રભૃતીન્ કુર્યાત્| યવવચ્ચ ગોધૂમૈઃ||૧૭||

એવમિત્યનેન સપ્તાહવાસનશોષણાદસનાદિક્વાથપીતાનાં વા આરગ્વધાદિપીતાનાં વા યવાનાં સક્તૂનરુષ્કરાગ્નિમન્થયોશ્ચૂર્ણેન મિશ્રાન્ ખદિરસારાદીનામન્યતમસ્ય દાડિમામ્લવેતસામ્લેન સૈન્ધવેન લવણેન સિતામધુભ્યાં મધુરેવ કષાયેણાલોડ્ય પાયયેત્| અસનાદીનાં ક્વાથઃ પીતો યૈર્યવૈસ્તે યથોક્તાઃ| ગોમુત્રવદસનાદિના વારગ્વધાદિના વા ભાવિતા ઇત્યર્થઃ| ગોજીર્ણકા યે યવા ભુક્તા ગોમયેન સહ નિર્ગતાઃ| (નિ) 'પારિજાતસ્તુ રોહિતઃ પ્લીહઘ્નો રક્તપુષ્પકઃ|' સર્વેષાં ચ મન્થાનામયમેવ દાડિમાદિનામ્લાદિયોજના કલ્પઃ| સુબોધમ્| અનન્તરોક્તયવવિધાનવત્ ગોધૂમૈરપિ|| ૧૭||

Adhikarana surAvisheShaH (18) · Śloka 18

સુરાં કલ્પયેત્ પલાશક્ષારભાવિતશાલિતણ્ડુલપિષ્ટેન ક્ષારોદકેનૈવ સ્વેદિતેન પ્રિયઙ્ગુજપિપ્પલીચિત્રકકેષુકૈ લવાલુકપરિપેલવલોધ્રમરિચવિડઙ્ગચૂર્ણમિશ્રેણ નવે ચૈનાં ભાજને જતુસૃતે ક્ષૌદ્રપિપ્પલીલિપ્તે સ્થાપયેત્| તતો ગન્ધ રસોપપન્નાં કુષ્ઠિને પાતું દદ્યાત્||૧૮||

સુરાં કલ્પયેત્ કથમિત્યાહ-પલાશેત્યાદિ| પલાશવૃક્ષક્ષારેણ ભાવિતાનાં શાલિતણ્ડુલાનાં પિષ્ટેન ક્ષારોદકસ્વેદિતેન પ્રિયઙ્વાદિચૂર્ણમિશ્રેણેતિ| સુબોધમ્| એનામિતિ સુરામ્|| ૧૮||

Adhikarana khadirAdisurAkalpaH (19) · Śloka 19

ખદિરશિંશપાસારમુત્તમકારણીં બ્રાહ્મીં કોશવતીં ચ કષાયકલ્પેન વિપચેત્| તેન ક્વાથેન તણ્ડુલાન્ ભાવ યેત્| અભિષુણુયાચ્ચ પૂર્વવત્||૧૯||

ખદિરાદીન્ કષાયકલ્પેનેતિ| ષોડશગુણેનામ્ભસા ચતુર્ભાગશેષેણ પચેત્| સુબોધમ્| ઉત્તમકારણી કરમ્ભા| કોશવતી ઘણ્ટોલી||૧૯||

Adhikarana trivRutAdyayaskRutiH (20) · Śloka 20

ત્રિવૃચ્છ્યામાગ્નિમન્થસપ્તલાકેબુકશઙ્ખિનીતિલ્વકત્રિ ફલાપલાશશિંશપાનાં રસમાદાય પલાશદ્રોણ્યામભ્ય સિચ્ય ખદિરાઙ્ગારતપ્તમયઃપિણ્ડમેકવિંશતિવારાન્નિર્વાપ્ય તતસ્તં રસમાસિચ્ય સ્થાલ્યાં ગોમયાગ્નિના સાધયેત્| સિધ્યતિ ચાવપેત્| પિપ્પલીચૂર્ણસ્ય ભાગં દ્વૌ મધુનસ્તા વદુદ્ધૃતસ્ય તતશ્ચતુર્ભાગાવશિષ્ટેઽવતીર્ણે ભૂયોઽગ્નિતપ્ત મયઃપિણ્ડં તસ્મિન્ પ્રક્ષિપેત્| પ્રશાન્તં ચ લોહપાત્રે સુગુપ્તં નિદધ્યાત્| સ્થૂલં કર્શયતિ| શોફમુપહન્તિ| સન્નમગ્નિ મુદ્ધરતિ| વિશેષેણ રાજયક્ષ્મિણામુપદિશ્યતે| વર્ષશતા યુશ્ચૈનામુપયુજ્ય પુરુષો ભવતિ||૨૦||

ત્રિવૃદાદીનાં રસં ક્વાથં ગૃહીત્વા પલાશમય્યાં દ્રોણ્યામાસિઞ્ચેત્| આસિચ્ય ચાયઃપિણ્ડં તપ્તમેકવિંશતિવારાન્ નિર્વાપ્ય તદવગાહે નાગ્નિરહિતં કૃત્વા તં પલાશદ્રોણીરસ્મ્ સ્થાલ્યાં સાધયેત્ ગોમયાગ્નિના| સિધ્યતિ ચ રસે પિપ્પલ્યાદિકમાવપેત્| યાવતા ઘનત્વં ભવતિ તાવદિતિ| મધુસમો ઘૃતસ્ય ભાગઃ| સુબોધમ્| પ્રશાન્તં નિર્વૃતં તપ્તલોહપિણ્ડક્ષોદમ્| સુબોધમ્| એષ યોગો નામ્નાઽયસ્કૃતિઃ| અરુણં મૂલં ત્રિવૃત્| શમારુણં શ્યામા| સપ્તલા સાતલા| કેબુકં પ્રસિદ્ધં મધ્યદેશે| (નિ) 'વિતિક્તા સ્યાચ્છઙ્ખિની તુ દૃઢપાદા વિસર્પિણી| તિક્તલા ચાક્ષિપીડાખ્યા વિશ્વા વેત્રા યમેશ્વરા|| ૨૦||

Adhikarana asanAdyayaskRutiH (21) · Śloka 21

અસનાદિક્વાથમાસિચ્ય પલાશદ્રાણ્યામયોઘનૈસ્તપ્તૈઃ સંયોજ્ય નિર્વાપ્ય ચ કૃતસંસ્કારે કલશે પ્રક્ષિપ્ય વત્સકાદિં પ્રતિવાપ્ય ક્ષૌદ્રં ચ સુગુપ્તં માસં નિધાયોપયુઞ્જીત||૨૧||

અસનાદીત્યાદિના અપરા ત્રિવ્રુદાદિવદયસ્કૃતિઃ| ક્લશે દોષાનુરૂપૈરૌષધૈર્લેપરૂપાદિના કૃતસંસ્કારે તં ક્વાથં પ્રક્ષિપ્ય તત્ર ચ વત્સકાદિચૂર્ણં માક્ષિકં ચ પ્રતિવાપ્ય માસં નિધાપયેત્| માસાદૂર્ધ્વમુપયુઞ્જીત|| ૨૧||

Adhikarana aparAH ayaskRutayaH (22) · Śloka 22

એવં ન્યગ્રોધાદિષ્વારગ્વધાદિષુ ચાયસ્કૃતિં વિદધ્યાત્| ખદિરસુરદારુસારક્વાથપ્રસ્થં ક્ષૌદ્રપ્રસ્થં મત્સ્યણ્ડિકાપ્રસ્થં લોહચૂર્ણાર્દ્ધપ્રસ્થં ત્રિફલાચતુર્જાતકમરિચાનિ ચ કાર્ષિકાણિ પ્રક્ષિપ્યાયસે ભાણ્ડે માસસ્થિતં તદુપયોજયેત્||૨૨||

એવમિત્યસનાદિવત્ ન્યગ્રોધાદિનારગ્વધાદિના ચાયસ્કૃતિં કુર્યાત્| સર્વત્ર ચ વત્સકાદિક્ષૌદ્રં ચ પ્રતિવાપઃ| ખદિરસારદારુણોઃ ક્વાથસ્ય માત્રા શેષદ્રવ્યવ્યાપ્તિયોગ્યા| ત્રિફલાચતુર્જાતયોઃ પૃથગ્દ્રવ્યમ્|| ૨૨||

Adhikarana rasAyanaprayogAH (23) · Śloka 23

રસાયનપ્રયોગેણ ચ લોહતુલાં તુવરકાસ્થીનિ ભલ્લા તકાન્યલમ્બુસામવલ્ગુજં ગુગ્ગુલુમર્શોવિહિતવિધાનેન વા ચિત્રકમિતિ||૨૩||

રસાયનપ્રયોગવિહિતવિધાનેન પૃથગ્લોહચૂર્ણાદીનિ યોજયેત્| અર્શશ્ચિકિત્સિતવિધાનેન વા ચિત્રકમ્| તુવરાણાં પશ્ચિમોદધિતશ્ચ પ્રસિદ્ધાનાં ફલવિશેષાણામસ્થીનિ મજ્જાનઃ| અલમ્બુસા મદયન્તિકા| અવલ્ગુજા સોમરાજી|| ૨૩||

Adhikarana manthAdyupayogopadeshaH (24) · Śloka 24

ભવતિ ચાત્ર- કિલાસકુષ્ઠગ્રહણીપ્રમેહસ્થૂલત્વદુર્નામભગન્દરેષુ| પાણ્ડુત્વશૂનત્વકફામયેષુ મન્થાદિયોગાન્ વિદધીત ધીમાન્||૨૪||

ગતાનુગતિકા| ધીમાન્ સુબુદ્ધિઃ કિલાસાદિષ્વનન્તરોક્તાંસ્તર્પણાદીન્યુઞ્જીત| કિલાસં શ્વિત્રમ્| કફામયાઃ સર્વે શ્લેષ્મવ્યાધયઃ||૨૪||

Adhikarana pathyApathyam (25) · Śloka 25

શાલયો યવગોધૂમકોરદૂષાઃ પ્રિયઙ્ગવઃ| મુદ્ગા મસૂરાસ્તુવરી તિક્તશાકાનિ જાઙ્ગલમ્| ત્રિફલારુષ્કરારિષ્કરારિષ્ટક્ષૌદ્રયોજિતભાવિતમ્| ધાત્રીખદિરનિમ્બામ્બુરસં મુદ્ગપટોલજમ્| મદ્યાન્યૌષધગર્ભાણિ મથિતં ચેન્દુરાજિમત્| અન્નપાનં હિતં કુષ્ઠે ન ત્વમ્લલવણોષણમ્| દધિદુગ્ધગુડાનૂપતિલમાષાંસ્યજેત્તરામ્||૨૫||

શાલય ઇત્યાદિના સર્વકુષ્ઠહિતમન્નપાનમુચ્યતે| જાઙ્ગલં માંસમ્| સર્વં ચ ત્રિફલાદિભાવિતં તૈરેવ સંયોજિતમ્| અરિષ્ટો નિમ્બઃ| પાનં ધાન્યાદ્યમ્બુ| ધાત્રી આમલકમ્| મુદ્ગૈઃ સપટોલૈ રસો યૂષઃ| તાનિ મદ્યાનિ યેષાં કુષ્ઠહિતાન્યૌષધાનિ ગર્ભે| મથિતં તક્રં ઇન્દુરાજિમત્ સોમરાજિયુક્તમ્| એવંવિધમન્નપાનં કુષ્ઠે હિતમ્| ન ત્વમ્લાદિગુણમન્નપાનં હિતમ્| દધ્યાદિકઞ્ચ કુષ્ઠી નિતરાં ત્યજેત્સુતરા જહ્યાત્|| ૨૫||

Adhikarana nimbAriShTaH (26) · Śloka 26

તુલાર્ધં નિમ્બપઞ્ચાઙ્ગ્યાસ્તથા ખદિરસારતઃ| હરીતકીદલતુલાં ભલ્લાતકતુલાં દશ| કૃષ્ણાવિડઙ્ગકુડવાવૈકધ્યં વિપચેજ્જલે| કષાયં તં પરિસ્રાવ્ય નિદધ્યાત્તામ્રભાજને| ષણ્માસતઃ પિબેત્કુષ્ઠકૃમિમેહૈર્વિમુચ્યતે| નિમ્બારિષ્ટ ઇતિ ખ્યાતો વરુણેનૈષ નિર્મિતઃ||૨૬||

તુલાર્ધમિત્યાદિના નિમ્બારિષ્ટઃ| નિમ્બસ્ય પઞ્ચાઙ્ગી પઞ્ચાનામઙ્ગાનાં સમાહારઃ મૂલં સારં ત્વક્ પત્રં ફલં ચેતિ દશપલાંશાનિ| તથેતિ તુલાર્ધમ્| એવં વિડઙ્ગુકુડવાન્તં ક્વાથપરિભાષયા જલે વિપચેત્| સુબોધમ્|| ૨૬||

Adhikarana mANibhadraguDaH (27) · Śloka 27

વિડઙ્ગસારામલકાભયાનાં પલં પલં ત્રીણિ પલાનિ કુમ્ભાત્| ગુડસ્ય ચ દ્વાદશમાસમેષ જિતાત્મના હન્ત્યુપયુજ્યમાનઃ| કુષ્ઠશ્વિત્રશ્વાસકાસોદરાર્શો મેહપ્લીહગ્રન્થિરુગ્જન્તુગુલ્માન્| સિદ્ધં યોગં પ્રાહ યક્ષો મુમુક્ષો ર્ભિક્ષોઃ પ્રાણાન્ માણિભદ્રઃ કિલેમમ્||૨૭||

વિડઙ્ગસારાદીનાં પ્રત્યેકં પલમ્| વિડઙ્ગસારો વિડઙ્ગમજ્જા| કુમ્ભાત્ ત્રિવૃતાયાઃ ત્રીણિ પલાનિ| ગુડસ્ય દ્વાદશ પલાનિ| માસશબ્દોપાદાનાત્ પ્રત્યહમસ્યોદ્યોગાદ્વરાટિ કાત્રયોપહિતનવધાનકાન્વિતમર્ધપલમભ્યવહરણીયમિતિ પ્રાપ્તમ્| વરાટિકા ગુઞ્જા| જન્તવઃ ક્રિમયઃ| માણિભદ્રાખ્યો યક્ષઃ ભિક્ષોઃ પ્રાણાન્ મુમુક્ષોઃ ઇમં સિદ્ધં યોગં પ્રાણકરં પ્રાહ જગાદેત્યર્થઃ| અત્ર ભૂતકાલે પ્રાહેતિ| કિલેત્યાગમિકત્વં સૂચયતિ| અન્યે ત્વેવં વર્ણયન્તિગુડસ્ય ષડ્દ્વાદશપલાનીતિ તથા ગૃહીતે ચૂર્ણાત્ ત્રિગુણં ગુડં સ્યાત્| એવમેવ તાલીસવટકાદાવપિ પ્રસિદ્ધમ્| તસ્માદ્યત્ર ગુડસ્ય પ્રમાણમનુક્તં તત્ર ચૂર્ણાત્ ત્રિગુણં ગુડં ગ્રાહ્યમ્| એવં કૃતેઽપ્યગ્નિમાન્દ્યં ન સ્યાત્| તદુક્તં સૂત્રે-'ગુડઃ કર્ત્તાગ્નિસાદસ્ય સહ ન ત્વભયાદિરિ'તિ|| ૨૭||

Adhikarana kaTukAdinavakaShAyaH (28) · Śloka 18

કટુકાપટોલમૂલોત્તમા વચાનિમ્બરાત્રિમઞ્જિષ્ઠાનામ્| સંશીલિતઃ કષાય સ્ત્વગામયાન્ શ્લેષ્મપિત્તબહુલાન્ હન્તિ||૧૮||

કટુકાદિનવકષાયઃ સંશીલિતઃ શ્લેષ્મપિત્તભૂયિષ્ઠાંસ્ત્વગામયાન્ હન્તિ|| ૨૮||

Adhikarana snehayogAH (29) · Śloka 29

વાતોત્તરાંસ્તુ સર્પિર્વિપાચિતં ક્વથિતકલ્કિતૈશ્ચ કટુકાદ્યૈઃ| ખદિરારિષ્ટગુડૂચીસુરતરુ દાર્વીશ્ચ કલ્પયેત્ પૃથગેવમ્||૨૯||

એવં કટુકાદિભિઃ ક્વાથિતકલ્કિતૈશ્ચ સ્નેહપાકપરિભાષયા વિપાચિતં સર્પિર્વાતોત્તરાંસ્ત્વગામયાન્ હન્તિ| ખાદિરાદિભિઃ પૃથક્ પ્રત્યેકં સર્પિર્વિકલ્પયેત્| એવમિતિ ક્વાથકલ્કવિધાનેન| વિષયશ્ચાત્ર ગુણૈર્વિકલ્પ્યઃ|| ૨૯||

Adhikarana khadirasya shItakaShAyaH (30) · Śloka 30

શીતઃ કષાયઃ ખદિરસ્ય પીતઃ સક્ષૌદ્રતાર્ક્ષ્યો હરતિ પ્રસહ્ય| ત્વક્કણ્ઠરોગાપચિગુલ્મમેહાન્ બલાહકાન્ વાયુરિવ પ્રચણ્ડઃ||૩૦||

ખદિરસ્ય શીતઃ કષાયં સક્ષૌદ્રતાર્ક્ષ્યઃ પીતસ્ત્વગ્રોગાદીન્ પ્રસહ્યાપાક્રમ્ય હરતિ| યથા પ્રચણ્ડો વેગવાન્ વાયુર્વલાહકાનભ્રાણી પ્રસહ્ય હરતિ| તા્ક્ષ્યં રસાઞ્જનમ્|| ૩૦||

Adhikarana khadirakaShAyaH (31) · Śloka 31

સર્પિર્મધુભ્યાં ત્રિફલારસેન વિડઙ્ગકલ્કેન ચ સમ્પ્રયુક્તઃ| કુષ્ઠં કષાયઃ ખદિરસ્ય હન્તિ તિષ્ઠન્ કષાયં મનસીવ ધર્મઃ||૩૧||

સર્પિર્મધ્વાદ્યન્યતમેન યુક્તઃ ખદિરસ્ય કષાયઃ કુષ્ઠં હન્તિ| યથાધર્મઃ સમ્યક્ પ્રયુક્તો મનસિ તિષ્ઠન્ કષાયં રાગાદિરૂપં મલં હન્તિ|| ૩૧||

Adhikarana khadiravRukSharasaH (32) · Śloka 32

ખદિરસ્ય લૂનશિરસો મૂલખાતસ્ય મધ્યમં મૂલમ્| છિત્વાધોઽયઃ કુમ્ભં રસસંગ્રહણાય નિદધીત| લિપ્તાત્કૃષ્ણમૃદેન્ધનૈશ્ચ નિચિતાદાદીપિતાદ્વહ્નિના| તસ્માદ્યચ્યવતે રસઃ સ સહિતઃ ક્ષૌદ્રાજ્યધાત્રીરસૈઃ| પીતઃ કુષ્ઠભગન્દરારુરપચીમેહાસ્રપાણ્ડૂન્ જયેત્| પ્રસ્થસ્તસ્ય જરાઞ્ચ ભોજ્યમિહ તુ ત્યાજ્યઞ્ચ ભલ્લાતવત્||૩૨||

ખદિરસ્ય લૂનશિરસઃ છિન્નશાખસ્ય મૂલે નિખાતસ્ય મધ્યમં પ્રધાનં મૂલં સ્તોકં છિત્વા તસ્યૈવાધોઽયઃ લૌહં ઘટ' સ્કન્ધાદવતીર્ણસ્ય રસસ્ય ગ્રહણા્થં નિદધીત| અનન્તરમૂર્ધ્વસ્થિતખદિરસ્કન્ધં કૃષ્ણમૃદા આલિપ્યતે| તતોઽન્યૈઃ કાષ્ઠૈર્નિચિતં સ્કન્ધમગ્નિના દીપયેત્| તતોઽગ્નિના દીપિતાત્ સ્કન્ધાદ્યો રસો લોહઘટે ચ્યવતે| સ રસઃ ક્ષૌદ્રાદિસહિતઃ પીતઃ કુષ્ઠાદીન્ જયતિ| તસ્ય ચ રસસ્ય પ્રસ્થઃ પીતો જરાશ્ચ જયેત્| ઇહ રરસપ્રયોગ ઇદં ભોજ્યમિદં ત્યાજ્યમિતિ રસાયનવિધ્યુક્તભલ્લાતકવિદ્વિજ્ઞેયમ્|| ૩૨||

Adhikarana khadiravadanyavRukShANAM prayogaH, rohItakAdiprayogAH, dArvyAdiShaDdharaNaprayogaH (33) · Śloka 33

યોજ્યં ખદિરવિન્નિમ્બશિંશપારગ્વધાસનમ્| રોહીતકં સુરાહ્વં ચ ખદિરોદકપાયિનઃ| દાર્વીરસાઞ્જનં વા ગોમૂત્રેણ પ્રબાધતે કુષ્ઠમ્| અભયા પ્રયોજિતા વા માસં સવ્યોષગુડતૈલા| દાર્વીકલિઙ્ગકટુકાતિવિષાગ્નિપાઠા મૂત્રેણ સૂક્ષ્મરજસો ધરણપ્રમાણાઃ| પીતા જયન્તિ ગુદજોદરગુલ્મકુષ્ઠ કોષ્ઠાનિલાઢ્યપવનગ્રહણીપ્રમેહાન્||૩૩||

અનેન ચ ખદિરરસપ્રકારેણ નિમ્બાદ્યન્યતમં યોજ્યમ્| અન્યદપિ યોજ્યમ્| રોહીતકમુપયુજ્યમાનં ખદિરોદકપાયિનઃ પુંસઃ પ્રબાધતે કુષ્ઠમ્| તદ્વત્ સુરાહ્વમ્| તદ્વદ્દાર્વીરસાઞ્જનમ્| (નિ) 'પારિજાતશ્ચ રોહીતઃ પ્લીહઘ્નો રક્તપુષ્પકઃ|' સુરાહ્વં દેવદારુ| અભયા વા વ્યોષાદિયુક્તા માસં ગવ્યમૂત્રેણ પીત્વા હિતભુક્ પુરુષઃ કુષ્ઠં જયતિ| દાર્વ્યાદયઃ સૂક્ષ્મરજસઃ શ્લક્ષ્ણચૂર્ણાનિ મુત્રેણ પીતાઃ પ્રતિદિનં ગુદ-જાદિકં જયન્તિ| ધરણં પલસ્ય દશમભાગઃ|| ૩૩||

Adhikarana lAkShAdicUrNam (34) · Śloka 34

લાક્ષાદન્તીમધુરસવરાદ્વીપિપાઠાવિડઙ્ગ પ્રત્યક્પુષ્પીત્રિકટુરજનીસપ્તપર્ણાટરૂષમ્| રક્તા નિમ્બં સુરતરુકૃતં પઞ્ચમૂલ્યાં ચ ચૂર્ણં પીત્વા માસં જયતિ હિતભુગ્ગવ્યમૂત્રેણ કુષ્ઠમ્||૩૪||

લાક્ષાદિચૂર્ણં માસં ગવ્યમૂત્રેણ પીત્વા કુષ્ઠં જયતિ| મધુરસા મૂર્વા| વરા ત્રિફલા| દ્વીપિશ્ચિત્રકઃ| પ્રત્યક્પુષ્પી અપામાર્ગઃ| સપ્તપર્ણં પ્રસિદ્ધમ્| આટરૂષકં વાસા| રક્તા મઞ્જિષ્ઠા| પઞ્ચમૂલ્યાવાદી અકારાન્તોત્તરપદો દ્વિગુઃ સ્ત્રિયાં ભાષ્યતે|| ૩૪||

Adhikarana ariShTapallavAdicUrNam (pa~jcanimbacUrNam) (35) · Śloka 35

દશપલમરિષ્ટપલ્લવકુસુમજટાત્વક્ફલમ્ યથાકાલમ્| પ્રત્યાહરેત્ સમસ્તં કૃતમાલતરોશ્ચ તત્તદ્વત્| સઞ્ચૂર્ણ્યાસનખદિરક્વાથેનાપ્લાવ્ય શોષયેદનિલેલ્| ચિત્રકઘનભલ્લાતકગોક્ષુરકમહૌષધત્રિફલાઃ| લોહવિડઙ્ગાવલ્ગુજસિતોપલાઃ પલસમા રજીકૃત્ય| સપ્તાહમેકતસ્તદ્રસેન ભૃઙ્ગયાસ્તતો ભાવ્યમ્| અથ પીતમક્ષમાત્રં ઘૃતેન દુગ્ધેન કોષ્ણસલિલૈર્વા| અચિરાત્કરોતિ વહ્નિં મતિં સ્મૃતિં પાટવં મેધામ્| કૃમિકુષ્ઠગણ્ડપાણ્ડુપ્રમેહવક્ત્રામયારુચિચ્છર્દીઃ| અપચીભગન્દરસ્થૌલ્યદુષ્ટનાડીવ્રણવ્યઙ્ગાન્| કફપિત્તજાન્વિકારાન્વિશેષતઃ સુવિષમાન્નિવર્તયતિ| વર્ષાદ્વિષગરકૃત્યા નિત્યાભ્યાસેન ખલતિપલિતાનિ||૩૫||

અરિષ્ટસ્ય પલ્લવાદિકં દશપલમ્| યથાકાલં કાલાનતિક્રમેણ પ્રત્યાહરેત્ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્| પલ્લવયોગ્યે કાલે પલ્લવાનિ કુસુમકાલે કુસુમાનિ| એવં શેષેઽપિ યોજ્યમ્| કૃતમાલવૃક્ષસ્ય તદ્વદેવ દશપલં પલ્લવાદિકં યથાકાલમાહરેત્| તદુભયં સઞ્ચૂર્ણ્ય પ્લાવનયોગ્યેનાસનખદિરક્વાથેનાપ્લાવ્ય અનિલે વાયૌ શોષયેત્| તતશ્ચિત્રકાદીનાં પલસમાનાં પાલિકાનાં ચૂર્ણમ્| તચ્ચૈકતઃ સપ્તાહં ભૃઙ્ગરસેન ભાવ્યમ્| અથ તં ચૂર્ણં ઘૃતાદ્યન્યતમેનાક્ષમાત્રં પીતમચિરાદગ્ન્યાદીન્ કરોતિ| કૃમ્યાદીંશ્ચ નિવર્તયતિ વિશેષેણ સુવિષમાન્ કફપિત્તજાન્ વિકારાન્ નિવર્તયતિ| સેવ્યમાનં ચ વર્ષાદ્વિષાદીન્ હન્તિ| નિત્યમભ્યાસેન ખલત્યાદીન્| હીનશક્તીનિ વિષાણિ બહુકાલં દેહે તિષ્ઠન્તિ| કૃત્યા અભિચારદેવતા|| ૩૫||

Adhikarana saptasamA gulikA (36) · Śloka 36

ત્રિકટૂત્તમાતિલારુષ્કરાજ્યમાક્ષિકાસિતોપલા વિહિતા| ગુલિકા રસાયનં સ્યાત્કુષ્ઠજિચ્ચ વૃષ્યા ચ સપ્તસમા||૩૬||

ત્રિકટ્વાદિભિઃ સપ્તભિઃ સપ્તસમા નામ ગુલિકા|| ૩૬||

Adhikarana candrashakalAdivaTakaH (37) · Śloka 37

ચન્દ્રશકલાગ્નિરજની વિડઙ્ગતુવરાસ્થ્યરુષ્કરત્રિફલાભિઃ| વટકા ગુડાંશક્લૃપ્તાઃ સમસ્ત કુષ્ઠાનિ નાશયન્ત્યભ્યસ્તાઃ||૩૭||

ચન્દ્રશકલાદિભિર્વટકા ગુડસ્ય ભાગેન ક્લૃપ્તા અભ્યસ્તાઃ સન્તઃ સમસ્તકુષ્ઠાનિ નાશયન્તિ| ચન્દ્રશકલઃ સોમરાજિઃ| તુવરકફલસ્યાસ્થિ મજ્જાધારમ્|| ૩૭||

Adhikarana viDa~ggAdipiNDI (38) · Śloka 38

વિડઙ્ગભલ્લાતકબાકુચીનાં સદ્વીપિવારાહિહરીતકીનામ્| સલાઙ્ગલીકૃષ્ણતિલોપકુલ્યા ગુડેન પિણ્ડી વિનિહન્તિ કુષ્ઠમ્||૩૮||

વિડઙ્ગાદીનાં સલાઙ્ગલ્યાદિકા ગુડેન કૃતા પિણ્ડી કુષ્ઠં વિનિહન્તિ| બાકુચિઃ સોમરાજિઃ| દ્વીપિશ્ચિચત્રકઃ| (નિ) 'ગુષ્ટિર્વિષ્વક્સેનકાન્તા વારાહી ગૃષ્ટિકાવરા| માધવી સૌકરી ચૈવ પ્રોક્તા સા વરમાલિની|' લાઙ્ગલી વિશલ્યા ગર્ભપાતની| ઉપકુલ્યા પિપ્પલી||૩૮||

Adhikarana pathyAdivaTakAH (39) · Śloka 39

પથ્યાકલિઙ્ગકપલાશફલેન્દુરાજી ભલ્લાતકાસ્થિરચતુરઙ્ગુલચિત્રકાર્કૈઃ| સાવર્તકીકૃમિહરૈઃ ક્રમવર્ધિતાંશૈઃ મૂત્રેણ તુલ્યતુવરૈર્વટકા ગદઘ્નાઃ||૩૯||

પથ્યાદિભિઃ ક્રમવિવર્ધૈતાંશૈર્યથોત્તરં ભાગવૃદ્ધૈઃ સર્વૈશ્ચ તુલ્યતુવરૈર્મૂત્રેણ કૃત વટકા ગદઘ્નાઃ| તેન હરીતકીનામકો ભાગો દ્વાવિન્દ્રયવાનાં ત્રયઃ પલાશફલાનામેવમેવ યાવદ્વિડઙ્ગસ્ય દશેતિ ક્રમાર્થઃ| ચતુરઙ્ગુલત આરગ્વધઃ| આવર્તકી મહાજાલિની વમનદ્રવ્યમ્| ગરશબ્દેન પ્રકરણાત્ કુષ્ઠ ઉચ્યતે|| ૩૯||

Adhikarana shashA~gkalekhAdiyogaH (40) · Śloka 40

શશાઙ્કલેખા સવિડઙ્ગસારા સપિપ્પલીકા સહુતાશમૂલા| સાયોમલા સામલકા સતૈલા કુષ્ઠાનિ કૃચ્છ્રાણિ નિહન્તિ લીઢા||૪૦||

શશાઙ્કલેખા સોમરાજિઃ વિડઙ્ગસારાદિભિર્યુગપદ્યુક્તા લીઢા કુષ્ઠાનિ કૃચ્છ્રાણિ નિહન્તિ| હુતાશમૂલં ચિત્રકમૂલમ્| અયોમલમ્ લોહમલમ્|| ૪૦||

Adhikarana bhUnimbAdicUrNam (41) · Śloka 41

ભૂનિમ્બનિમ્બત્રિફલાપદ્મકાતિવિષાકણાઃ| મૂર્વાપટોલીદ્વિનિશાપાઠાતિક્તેન્દ્રવારુણીઃ| સકલિઙ્ગવચાસ્તુલ્યા દ્વિગુણાશ્ચ યથોત્તરમ્| લિહ્યાદ્દન્તીત્રિવૃદ્ બ્રાહ્મીશ્ચૂર્ણિતા મધુસર્પિષા| કુષ્ઠમેહપ્રસુપ્તીનાં પરમં સ્યાત્તદૌષધમ્| વરાકણાવિડઙ્ગાન્ વા લિહ્યાત્તૈલાજ્યમાક્ષિકૈઃ||૪૧||

ભૂનિમ્બાદયો વચાન્તાસ્તુલ્યભાગાશ્ચૂર્ણિતાસ્તથા દન્તીત્રિવૃદ્ બ્રાહ્મેશ્ચ યથોત્તરદ્વિગુણાઃ સમ્મિશ્ર્ય ચૂર્ણિતા મધુસર્પિષા લિહ્યાત્| એતમ્દ્ભૂનિમ્ભદિકં બ્રાહ્મયન્તં કુષ્ઠાદીનાં પરમમૌષધં સ્યાત્| ભૂનિમ્બઃ કિરાતતિક્તકમ્| કણા પિપ્પલી| દ્વે નિશે દ્વિહરિદ્રે| તિક્તા કટુકા| ઇન્દ્રવારુણી એન્દ્રી પ્રસિદ્ધા| અઙ્ગાનાં પ્રસુપ્તિરિવ પ્રસુપ્તિરચૈતન્યમ્| કુષ્ઠી વરાદીન્ વા તૈલાદિભિર્લિહ્યાત્|| ૪૧||

Adhikarana khadirashakalAdi cUrNam (42) · Śloka 42

ખદિરકલચુર્ણં ક્ષૌદ્રસર્પિર્વિમિશ્રં સગિરિજતુવિડં માત્રયા સેવમાનઃ| લઘુમિતહિતભોજી બ્રહ્મચારી જિતાત્મા શ્વયથુકિટિભકોષ્ઠશ્વિત્રકુષ્ઠાનિ હન્યાત્||૪૨||

ખદિરશકલાનાં ચૂર્ણં ક્ષૌદ્રાદિયુક્તં માત્રયા સેવમાનઃ પુરુષો લઘુભોજિત્વાદિયુક્તઃ સન્ શ્વયથ્વાદીન્ હન્તિ| જિતાત્મા જિતેન્દ્રિયઃ| જિતાનિ ક્રોધોત્સેકરાગાદિમણ્ડલાનિ યેન|| ૪૨||

Adhikarana khadirAdivaTI (43) · Śloka 43

ખદિરાસનસારસ્ય તુલાં દ્રોણેઽમ્ભસઃ ક્ષિપેત્| અષ્ટમેઽહનિ તત્તોયં પચેદાદર્વિલેપનાત્| ત્રિફલાર્ધતુલાચૂર્ણં તત્પાદેન તુ બાકુચીમ્| તદર્ધં દ્વીપિનો મૂલં તદ્વદ્ બ્રાહ્મીં સમાર્કવમ્| લોહક્રિમિઘ્નદ્વિપ્રસ્થં ક્ષિપ્ત્વા તદ્વટકીકૃતમ્| કુષ્ઠમેહગ્રહણ્યર્શોભગન્દરિષુ પૂજિતમ્| લાઙ્ગલીત્રિફલાલોહચૂર્ણં દશપલં પૃથક્| ગુલિકાત્રિશતં ષષ્ટિં કુર્યાદ્ભૃઙ્ગરસાપ્લુતમ્| છાયાશુષ્કાઞ્ચ તત્રાર્ધગુલિકાં ભક્ષયેત્પુરઃ| જીર્ણે રસેન રૂક્ષેણ પેયાપૂર્વં ચ ભોજયેત્| યન્ત્રિતો બ્રહ્મચર્યાદ્યૈઃ ક્રમેણ ગુલિકામપિ| ખાદેત્પરસ્તાન્માસસ્ય ભવેત્કામચરઃ ક્રમાત્| એવં સર્વાણિ કુષ્ઠાનિ જયત્યતિબલાન્યપિ| ધીમેધાસ્મૃતિયુક્તશ્ચ નીરુગ્જીવેત્સમાઃ શતમ્||૪૩||

દ્રોણે સદ્વાદશપઞ્ચપલશતમાને જલસ્ય ખદિરાસનસારયોસ્તુલાં ક્ષિપેત્| ખદિરસ્ય પઞ્ચાશતમસનસ્ય પઞ્ચાશતમ્| તસ્મિંશ્ચૂર્ણિકૃત્ય ક્ષિપ્તે સતિ તજ્જલં સપ્તાહમધિવાસ્ય અષ્ટમેઽહનિ પચેત્| દર્વીલેપાનિ ચ તસ્મિંસ્ત્રિફલાદિકં યથોક્તપ્રિમાણં ક્ષિપેત્| તસ્યાસ્ત્રિફલાયાશ્ચૂર્ણસ્ય પાદેન ચતુર્ભાગેન સોમરાજિમ્| તદર્ધં બાકુચીતોઽર્ધંદ્વીપિમૂલં ચિત્રકમૂલમ્| તદ્વદિતિ બાકુચ્યા દ્વીપિમૂલવદ્ બ્રાહ્મીં માર્કવં ચ| માર્કવો ભૃઙ્ગરાજઃ| લોહક્રિમિઘ્નયોરુભયોર્દ્વિપ્રસ્થમ્| લોહં શસ્ત્રમ્| ઇતિ વટકીકૃતં કુષ્ઠાદિષુ પૂજિતમ્| લાઙ્ગલ્યાદિત્રિંશત્પલેન ભૃઙ્ગરસાલોડિતેન ષષ્ટ્યધિકં શતત્રયં ગુલિકાનાં કુર્યાત્| તતઃ પુનઃ પ્રથમમાસં યાવદર્ધગુલિકાં ભક્ષયેત્| તતઃ સર્વાં ગુલિકામપિ ખાદેદાગુલિકાક્ષયાન્માસમેવં બ્રહ્મચર્યપથ્યભોજ્યૈર્યાતિ| તતઃ ક્રમેણ કામચારી નિર્યન્ત્રણઃ| એવમિત્યાદિ સુબોધમ્|| ૪૩||

Adhikarana vajrakaM ghRutam (44) · Śloka 44

વાસામૃતાનિમ્બવરાપટોલવ્યાઘ્રીકરઞ્જોદકકલ્કપક્વમ્| સર્પિર્વિસર્પજ્વરકામિલાસ્રકુષ્ઠાપહં વજ્રકમામનન્તિ||૪૪||

વાસાદીનામુદકેન ક્વાથેન કલ્કેન ચૈષામેવ પક્વં સર્પિર્વિસર્પાદિઘ્નં નામ્ના વજ્રકમિત્યાચાર્યા જાનન્તિ શબ્દયન્તિ|| ૪૪||

Adhikarana mahAvajrakaM ghRutam (45) · Śloka 45

ત્રિફલાત્રિકટુદ્વિકણ્ટકારી કટુકાકુમ્ભનિકુમ્ભરાજવૃક્ષૈઃ| સવચાતિવિષાગ્નિકૈઃ સપાઠૈઃ પિચુભગૈર્નવવજ્રદુગ્ધમુષ્ટ્યા| પિષ્ટૈઃ સિદ્ધં સર્પિષઃ પ્રસ્થમેભિઃ ક્રૂરે કોષ્ઠે સ્નેહનં રેચનં ચ| કુષ્ઠશ્વિત્રપ્લીહવર્ધ્માશ્મગુલ્માન્ હન્યાત્ કૃચ્છ્રાંસ્તન્મહાવજ્રવખ્યમ્||૪૫||

ત્રિફલાદીનાં મહાવજ્રકં સર્પિઃ પિચુભાગૈઃ પ્રત્યેકં કર્ષાંશૈઃ નવસ્ય વજ્રદુગ્ધસ્ય સુધાક્ષીરસ્ય મુષ્ટ્યા પલેન| સુબોધમ્|| ૪૫||

Adhikarana lelItakavasAprayogaH (46) · Śloka 46

યતેર્લેલીતકવસા ક્ષૌદ્રજાતીરસાન્વિતા| કુષ્ઠઘ્ની સમસર્પિર્વા સગાયત્ર્યસનોદકા||૪૬||

યતેર્બ્રહ્મચર્યાદિયુક્તસ્ય અરણ્યવાસિનઃ પુંસો લેલીતકવસા ક્ષૌદ્રજાતીરસાભ્યામન્વિતા કુષ્ઠઘ્ની ભવતિ| સંયુક્તા સત્યુપયુક્તા કુષ્ઠઘ્ની ભવતિ| લેલીતકવસોત્તરાપથે રસરૂપા પ્રસિદ્ધા| જાતીરસો જાત્યાઃ સ્વરસઃ| ગાયત્રી ખદિરઃ|| ૪૬||

Adhikarana haridrA (47) · Śloka 47

મૂત્રે વિનીતા ત્રિફલારસે વા સિદ્ધા ઘૃતે વામ્ભઽસિ કેવલે વા| રસાયનં પથ્યભુજો હરિદ્રા નિહન્તિ પાણ્ડ્વામયકુષ્ઠમેહાન્||૪૭||

મૂત્ર ઇત્યાદિના હરિદ્રાયા દાર્વ્યા પ્રયોગઃ| એભિઃ પ્રકારૈરુપયુક્તા હરિદ્રા પથ્યાભુજા પુંસો રસાયના ભવતિ પાણ્ડ્વામયાદીંશ્ચ નિહન્તિ| વિનીતા નિક્ષિપ્તા|| ૪૭||

Adhikarana guDUcIsvarasaH (48) · Śloka 48

પિબેદમૃતવલ્યા વા સ્વરસં યન્ત્રપીડિતમ્| મેધ્યં તત્કુષ્ઠમેહાર્શશ્છર્દિવાતસ્રનાશનમ્||૪૮||

પિબેત્યાદિ સુબોધમ્| અમૃતવલ્લી ગુડૂચી| યન્ત્રપીડિતતગ્રહણં સ્વરશબ્દેન ક્વાથપરિહારાર્થમ્|| ૪૮||

Adhikarana bAhyopacArAH, sthirakaThineShu visheShaH (49) · Śloka 49

સ્થિરકઠિનમણ્ડલાનાં કુષ્ઠાનાં પોટ્ટલૈર્હિતઃ સ્વેદઃ| સ્વિન્નોત્સન્નં વિલિખેત્ કુષ્ઠં તીક્ષ્ણેન શસ્ત્રેણ| રુધિરાગમાર્થમથવા શૃઙ્ગાલાબૂભિરપહરેદ્રક્તમ્| પ્રચ્છેદલ્પં કુષ્ઠં વિરેચયેદ્વા જલૌકોભિઃ||૪૯||

સ્થિરત્વાદિયુક્તાનં કુષ્ઠાનાં પોટ્ટલૈઃ રૂક્ષૈષધમૂટકૈઃ સ્વેદો હિતઃ| સ્વિન્નં ચોત્સન્નમુત્સન્નં ચ કુષ્ઠં તીક્ષ્ણેન શસ્ત્રેણ રુધિરાગમાર્થં વિલિખેત્| રુધિરેણાશક્તિર્વિલેખનાય યદિ વિરમેત્| અથવા સ્વિન્ને કુષ્ઠે શૃઙ્ગાદિભી રક્તમપહરેત્| અલ્પં તુ કુષ્ઠં પ્રચ્છેદવગાઢે પાટનવિલેખનમ્| ત્વઙ્માત્રે હરેત્| ત્વઙ્માત્રે પાટનપ્રચ્છાનમ્| અથવા સ્વલ્પં કુષ્ઠં જલૌકાભિર્વિરેચયેત્ શોધયેત્|| ૪૯||

Adhikarana raktadoShaharaNayormahattvam (50) · Śloka 50

યે લેપાઃ કુષ્ઠાનાં યુજ્યન્તે નિર્હૃતાસ્રદોષાણામ્| સંશોધિતાશયાનાં સદ્યઃ સિદ્ધર્ભવતિ તેષામ્||૫૦||

યે લેપા ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણાનાં લેપાનાં વિષયપ્રત્યવક્ષેપઃ| ઉક્તસ્ય રક્તવિસ્રાવિણાદિકસ્ય ચ પ્રયોજનકથનમ્| નિર્હૃતાસ્રાણાં સંશોધિતાશયાનાં ચ કુષ્ઠાનાં યે લેપા યુજ્યન્તે તેષાં લેપાનાં સિદ્ધિર્ભવતિ| નિર્હૃતદોષા વમનાદિના| સંશોધિતો નિષ્કૃમિક્લેદાદિકૃત આશયઃ સ્થાનં ત્વગાદિ|| ૫૦||

Adhikarana kShAraviShayaH (51) · Śloka 51

યેષુ ન શસ્ત્રં ક્રમતે સ્પર્શેન્દ્રિયનાશનેષુ કુષ્ઠેષુ| તેષુ નિપાત્યઃ ક્ષારો રક્તં દોષં ચ વિસ્રાવ્ય||૫૧||

યેષ્વિત્યાદિના કુષ્ઠસ્ય બાહ્યસ્ય ક્ષારસ્ય વિષયઃ| સ્પર્શેન્દ્રિયનાશનેષુ સુપ્ત્યાદિયુક્તેષુ યેષુ નિષ્ફલત્વાત્ શસ્ત્રં ન ક્રમતે ન પ્રભવતિ તેશુ બહિરન્તશ્ચ વિસ્રાવ્ય ક્ષારો નિપાત્યઃ|| ૫૧||

Adhikarana mantrAgadaviShayaH (52) · Śloka 52

લેપોઽતિકઠિનપરુષે સુપ્તે કુષ્ઠે સ્થિરે પુરાણે ચ| પીતાગદસ્ય કાર્યો વિષૈઃ સમન્ત્રાગદૈશ્ચાનુ||૫૨||

અતિકઠિનત્વાદિયુક્તે તત્કાલપીતાગદસ્ય પુંસો વિષૈર્લેપઃ કાર્યઃ| અનુ ચ વિષલેપસ્ય મન્ત્રયુક્તૈરગદૈર્લેપઃ કાર્યઃ|| ૫૨||

Adhikarana stabdhAdiShu visheShaH (53) · Śloka 53

સ્તબ્ધાનિ સુપ્તસુપ્તાન્યસ્વેદનકણ્ડુલાનિ કુષ્ઠાનિ| કૂર્ચૈર્દન્તીત્રિવૃતાકરવીરકરઞ્જકુટજાનામ્| જાત્યર્કનિમ્બજૈર્વા પત્રૈઃ શસ્ત્રૈઃ સમુદ્રફેનેન| ઘૃષ્ટાનિ ગોમયૈર્વા તતઃ પ્રદેહૈઃ પ્રદેહ્યાનિ||૫૩||

સ્તબ્ધત્વાદિયુક્તાનિ કુષ્ઠાનિ કૂર્ચાદિભિર્ઘૃષ્ટાનિ પ્રદેહૈર્વક્ષ્યમાણૈઃ પ્રદેહ્યાનિ| જાત્યાદિભિઃ પત્રૈઃ|| ૫૩||

Adhikarana AragvadhAdiShaTpradehAH (54) · Śloka 54

આરગ્વધઃ સૈડગજઃ કરઞ્જો વાસા ગુડૂચી મદનં હરિદ્રે| શ્ર્યાહ્વઃ સુરાહ્વઃ ખદિરો ધવશ્ચ નિમ્બો વિડઙ્ગઃ કરવીરકશ્ચ| ગ્રન્થિશ્ચ ભૂર્જો લશુનઃ શિરીષઃ સલોમશો ગુગ્ગુલુકૃષ્ણગન્ધે| ફણિર્જકો વત્સકસપ્તપર્ણપીલૂનિ કુષ્ઠં સુમનઃ પ્રવાલાઃ| વચાહરેણુસ્ત્રિવૃતા નિકુમ્ભો ભલ્લાતકં ગૈરિકમઞ્જનં ચ| મનઃશિલાલે ગૃહધૂમ એલા કાસીસ્રલોધ્રાર્જુનમુસ્તસર્જાઃ| ઇત્યર્ધરૂપૈર્વિહિતાઃ ષડેતે ગોપિત્ત પીતાઃ પુનરેવ પિષ્ટાઃ| સિદ્ધાઃ પરં સર્ષપતૈલયુક્તાશ્ચૂર્ણાઃ પ્રદેહા બહુશઃ પ્રયોજ્યાઃ| કુષ્ઠાનિ કૃચ્છ્રાણિ નવં કિલાસં સુરેન્દ્રલુપ્તં કિટિભં સદદ્રુમ્| ભગન્દરાર્શાંસ્યપચીં સપામાં હન્યુઃ પ્રયુક્તનચિરાન્નરાણામ્||૫૪||

આરગ્વધેત્યાદિના ષડ્ભિરર્ધરૂપૈરર્ધવૃત્તૈઃ ષટ્પ્રદેહા બહુશઃ પ્રયોજ્યાઃ| કિમ્ભૂતાઃ ગોપિત્તં પીતં યૈસ્તે તથોક્તાઃ| ગોપિત્તેન ભાવિતા ઇત્યર્થઃ| પુનરેવ પિષ્ટાઃ આદૌ ભવિતાઃ પુનઃ પિષ્ટાઃ| સર્ષપતૈલેન યુક્તાઃ એતે યોગાઃ પરં સિદ્ધાઃ કાર્યસમ્પાદને| એતે ચ નરાણામચિરાત્ કુષ્ઠાદીન્ હન્યુઃ| કિલાસં શ્વિત્રમ્| સુરેન્દ્રલુપ્તમિન્દ્રલુપ્તમ્| તચ્ચ શિરોરોગેષુ વક્ષ્યતે| કિટિભાનાં પુનઃ સદદ્રુગ્રહણમતિશયખ્યાપનમ્| સપામામિત્યપચ્યાગણ્ડમાલાયા વિશેષણમ્| શ્ર્યાહ્વઃ શ્રીવાસઃ સુરાહ્વં દેવદારુ| સલોમશો ધાતુકાસીસમ્| કૃષ્ણગન્ધા સૌભાઞ્જનઃ| ફર્ણિર્જકો મારીચકઃ| સુમનઃપ્રવાલાઃ માલતીપલ્લવાનિ| અઞ્જનં સૌવીરકમ્| અલં હરિતાલમ્| ગૃહધૂમો ધૂમમલમ્| સર્જાહ્વઃ સર્જરસો શાલઃ સર્વરસોઽપિ ચ|| ૫૪||

Adhikarana nimbAdyudvartanam (55) · Śloka 55

નિમ્બં હરિદ્રે સુરસં પટોલં કુષ્ઠાશ્વગન્ધે સુરદારુશિગ્રુ| સસર્ષપં તુમ્બુરુધાન્યવન્યં ચણ્ડાઞ્ચ ચૂર્ણાનિ સમાનિ કુર્યાત્| તૈસ્તક્રપિષ્ટૈઃ પ્રથમં શરીરં તૈલાક્તમુદ્વર્તયિતું યતેત| તથાસ્ય કણ્ડૂઃ પિટકાઃ સકોઠાઃ કુષ્ઠાનિ શોફાશ્ચ શમં વ્રજન્તિ||૫૫||

તૈલાભ્યક્તં શરીરં નિમ્બાદિભિઃ સમભાગૈઃ તક્રપિષ્ટૈરુદ્વર્તયિતું યતેત| તથાકુર્વતઃ કુષ્ઠિનઃ કણ્ડ્વાદીનિ શમં વ્રજન્તિ| વન્યં પરિપેલવમ્| ચણ્ડા ચોરકમ્| કોઠાઃ સિધ્માદિમણ્ડલાનિ||૫૫||

Adhikarana mustAdyavacUrNAni (56) · Śloka 56

મુસ્તામૃતાસઙ્ગકટઙ્કટેરી કાસીસકમ્પિલ્લકકુષ્ઠલોધ્રાઃ| ગન્ધોપલઃ સર્જરસં વિડઙ્ગં મનઃશિલાલે કરવીરકત્વક્| તૈલાક્તગાત્રસ્ય કૃતાનિ ચૂર્ણા ન્યેતાનિ દદ્યાદવચૂર્ણનાર્થમ્| દદ્રુઃ સકણ્ડૂઃ કિટિભાનિ પામા વિચિર્ચિકા ચેતિ તથા ન સન્તિ||૫૬||

મુસ્તાદિચૂર્ણાનિ તૈલાભ્યક્તદેહસ્યાવચૂર્ણનાર્થં દદ્યાત્| એવં કૃતે દદ્રૂવાદિની ન ભવન્તિ| અમૃતા ગુડૂચી| આસઙ્ગં રસાઞ્જનમ્| કટઙ્કટેરી દારુહરિદ્રા| 'કમ્પિલ્લકો રજનકો રેવતો રક્તચૂર્ણકઃ|' ગન્ધોપલો ગન્ધાપાષાણઃ|| ૫૬||

Adhikarana sarShapakalkalepaH (57) · Śloka 57

કાણ્ડે મહાવૃક્ષભવે નિલીનઃ સ્વિન્નઃ કુકૂલે પુટપાકયુક્ત્યા| વિચર્ચિકાં સર્ષપકલ્કપિંણ્ડો નિહન્તિ લજ્જામિવ રાગવેગઃ||૫૭||

સર્ષપકલ્કસ્ય પિણ્ડો સુધાગણ્ડન્તર્લીનઃ પુટપાકયુક્ત્યા સ્વિન્નો વિચર્ચિકાં નિહન્તિ| યથા રાગવેગઃ પ્રવૃદ્ધો લજ્જાં નિહન્તિ||૫૭||

Adhikarana manaHshilAkara~jjAdipradehau (58) · Śloka 58

મનશ્શિલાજે મરિચાનિ તૈલમાર્કં પયઃ કુષ્ઠહરઃ પ્રદેહઃ| તથા કરઞ્જપ્રપુન્નાટબીજં કુષ્ઠાન્વિતં ગોસલિલેન પિષ્ટમ્||૫૮||

મનશ્શિલાદિકઃ પ્રદેહઃ કુષ્ઠહરો ભવતિ| તથેત્યાદિ સુબોધમ્| પ્રપુન્નાટશ્ચક્રબીજમ્| ગોસલિલં ગોમૂત્રમ્|| ૫૮||

Adhikarana guggululvAdisatailodgharShaNam (59) · Śloka 59

ગુગ્ગુલુમરિચિવિડઙ્ગૈઃ સર્ષપકાસીસસર્જરસમુસ્તૈઃ| શ્રીવેષ્ટકાલગન્ધૈર્મનશ્શિલાકુષ્ઠકમ્પિલ્લૈઃ| ઉભયહરિદ્રાસહિતૈશ્ચાક્રિકતૈલેન મિશ્રિતૈરેભિઃ| દિનકરકરાભિતપ્તૈઃ કુષ્ઠં ઘૃષ્ટં ચ નષ્ટં ચ||૫૯||

ગુગ્ગુલ્વાદિભિશ્ચાક્રિકતૈલેન મિશ્રિતૈર્દિનકરરશ્મિતપ્તૈઃ કુષ્ઠં ઘૃષ્ટં ચ નષ્ટં ચેત્યનેન ઘર્ષણનાશનયોરેકકાલતા પ્રદર્શિતા| શ્રીવેષ્ટકઃ વાયસકો દધિશ્ચાવશ્ચ શબ્દિતઃ| કાલગન્ધઃ સૌભાઞ્જનકમ્| ચાક્રિકં તૈલં ચક્રસ્થં સદ્યઃપીડિતમ્|| ૫૯||

Adhikarana maricAdilepaH (60) · Śloka 60

મરિચં તમાલપત્રં કુષ્ઠં સમનશ્શિલં સકાસીસમ્| તૈલેન યુક્તમુષિતં સપ્તાહં ભાજને તામ્રે| તેનાલિપ્તં સિધ્મ સપ્તાહાત્ ઘર્મસેવિનોઽપૈતિ| માસાન્નવં કિલાસં સ્નાનેન વિના વિશુદ્ધસ્ય||૬૦||

મરિચાદિકં તૈલેન યુક્તં તામ્રે ભાજને સપ્તાહમુષિતં તેનાલિપ્તં સિધ્મ ઘર્મસેવિનઃ સૂર્યરશ્મિસેવિનઃ સપ્તાહાદપૈત્યપગચ્છતિ| નવં કિલાસં શ્વિત્રમાલિપ્તં માસાદપૈતિ| કિમ્ભૂતસ્યાહ સ્નાનવર્જ્જ્ય કૃતસંશુદ્ધેઃ|| ૬૦||

Adhikarana mayUrakakShAratailam (61) · Śloka 61

મયૂરકં જર્જરિતં સમૂલં દગ્ધ્વા પરિસ્રાવ્ય ચ સપ્તકૃત્વઃ| તેનામ્ભસા કઙ્ગુણિકોત્થતૈલં સિદ્ધં પરં સિધ્મનિબર્હણાય||૬૧||

મયૂરકક્ષારામ્ભસા પ્રિયઙ્ગુતૈલં સિદ્ધં કુષ્ઠનિબર્હણાય પરમં શ્રેષ્ઠમ્| મયૂરકોઽપમાર્ગઃ|| ૬૧||

Adhikarana jIvantyAdighRutatailam (62) · Śloka 62

જીવન્તી મઞ્જિષ્ઠા દાર્વી કામ્પિલ્લકં પયસ્તુત્થમ્| એષ ઘૃતતૈલપાકઃ સિદ્ધઃ સિદ્ધે ચ સર્જરસઃ| દેયઃ સમધૂચ્છિષ્ટો વિપાદિકા તેન નશ્યતિ હ્યક્તા| ચર્મૈકકુષ્ઠકિટિભં કુષ્ઠં શામ્યત્યલસકં ચ||૬૨||

જીવન્ત્યાદિભિર્ઘૃતતૈલમ્| મધૂચ્છિષ્ટં મદનમ્|| ૬૨||

Adhikarana vajrakaM tailam (63) · Śloka 63

સપ્તપર્ણકરઞ્જાર્કમાલતીકરવીરજમ્| મૂલં સ્નુહીશિરીષાભ્યાં ચિત્રકાસ્ફોતયોરપિ| કરઞ્જબીજદ્વિનિશાવ્યોષૈલકજસર્ષપાઃ| વરાવેલ્લં ચ તૈસ્તૈલં સગોમૂત્રૈર્વિપાચિતમ્| કુષ્ઠદુષ્ટવ્રણગ્રન્થિગણ્ડમાલાભગન્દરાન્| વિશેષાદ્વાતકફજાન્ હન્ત્યભ્યઙ્ગેન વજ્રકમ્||૬૩||

સપ્તપર્ણાદિભિર્ગોમૂત્રેણ ચ તૈલં સ્નેહપરિભાષયા પાચિતમભ્યઙ્ગેન કુષ્ઠાદીન્ સર્વાન્ નિહન્તિ| વિશેષાદ્વાતકફજાન્ નિહન્તિ| નામ્ના વજ્રકમ્| આસ્ફોતાન્તાનાં મૂલમ્| આસ્ફોતઃ અર્કઃ|| ૬૩||

Adhikarana mahAvajraM tailam (64) · Śloka 64

એરણ્ડતાર્ક્ષ્યઘનનીપકદમ્બભાર્ઙ્ગી કમ્પિલ્લવેલ્લફલિનીસુરવારુણીભિઃ| નિર્ગુણ્ડ્યરુષ્કરસુરાહ્વસુવર્ણદુગ્ધા શ્રીવેષ્ટગુગ્ગુલુશિલાહરિતાલવિશ્વૈઃ| તુલ્યસ્નુગર્કદુગ્ધં સિદ્ધં તૈલં સ્મૃતં મહાવજ્રમ્| અતિશયિતવજ્રકગુણં શ્વિત્રાર્શોગ્રન્થિમાલાઘ્નમ્||૬૪||

એરણ્ડાદિભિઃ સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશૈઃ| સ્નુગર્કયોર્મિશ્રીભૂતેન ક્ષીરેણ તૈલેન સમેન| તાર્ક્ષ્યં વટ્ટમાક્ષિકમ્| નીપો ધૂલિકદમ્બઃ| સુરવારુણી ઇન્દ્રવારુણી| નિર્ગુણ્ડી સિન્દુવારકઃ| સુરાહ્વં દેવદારુ| સુવર્ણદુગ્ધા કાઞ્જની| શિલા મનશ્શિલા| વિશ્વં શુણ્ઠી|| ૬૪||

Adhikarana kanakakShIryAditailam (65) · Śloka 65

કનકક્ષીરીશૈલાભાઙ્ગીદન્ત્યાઃ ફલાનિ મૂલં ચ| જાતિપ્રવાલસર્ષપલશુનવિડઙ્ગં કરઞ્જત્વક્| સપ્તચ્છદાર્કપલ્લવમૂલત્વઙ્નિમ્બચિત્રકાસ્ફોતમ્| ગુઞ્જૈરણ્ડકબૃહતીમૂલત્વક્સુરસાર્જકફલાનિ| કુષ્ઠં પાઠા મુસ્તા ષડ્ગ્રન્થાતુમ્બુરુત્વચો મૂર્વા| એડગજકુટજશિગ્રુત્ર્યૂષણભલ્લાતકક્ષવકાઃ| હરિતાલમવાક્પુષ્પી તુત્થં કમ્પિલ્લકોઽમૃતાસઙ્ગમ્| સૌરાષ્ટ્રી કાસીસં દાર્વીત્વક્ સ્વર્જિકાલવણમ્| એતૈસ્તૈલં તૈલં કટુતૈલં વા ચતુર્ગુણે મૂત્રે| કરવીરમૂલપલ્લવતોયે ચ વિપાચિતં જયતિ| કટુકાલાબુન્યસ્તં નિત્યાભ્યઙ્ગેન વાતકફકુષ્ઠમ્| મણ્ડલદદ્રુકોઠકૃમિપામાવિચર્ચિકાઃ સુતરામ્||૬૫||

કનકક્ષીર્યાદિભિસ્તૈલં તિલોદ્ભવં તૈલં ચતુર્ગુણે મૂત્રે વિપાચિતમ્| અથવા કટુતૈલં વિપાચિતં વાતકફકુષ્ઠં નાશયતિ| અથવા કેવલસ્યૈવ કરવીરસ્ય મૂલપલ્લવયોઃ ક્વાથેન વિપાચિતમ્| કનકક્ષીર્ય્યાદિ ચ| ઇદં કટુકાલામ્બુન્યસ્તં નિત્યાભ્યઙ્ગેન વાતકફકુષ્ઠાદિકં જયતિ| મૂલં ફલાનિ ચ દન્ત્યાઃ| સપ્તચ્છદાર્કયોઃ પલ્લવાદિકમ્| આસ્ફોતા ગિરિકર્ણી| ગુઞ્જાદીનાં ફલમ્| ગુઞ્જા રક્તિકા કાકનન્દિકા ચ| ષડ્ગ્રન્થા વચા| આર્જકં કુઠેરકભેદઃ| અવાક્પુષ્પી બ્રહ્મદણ્ડી વારાહી વરમાલિકા| અમૃતા ગુડૂચી| આસઙ્ગં રસાઞ્જનમ્|| ૬૫||

Adhikarana sikthakAditailam (66) · Śloka 66

સિક્થકતુત્થકગુગ્ગુલુસિન્દૂરરસાઞ્જનૈઃ કટુકતૈલમ્| પામાકિટિભવિચર્ચિષુ સાધિતમભ્યઞ્જને શ્રેષ્ઠમ્||૬૬||

સિક્થકાદિભિઃ સાધિતં કટુતૈલં પામાદિષ્વભ્યઞ્જનં શ્રેષ્ઠમ્| સિક્થકં મદનમ્|| ૬૬||

Adhikarana shaileyakAdicUrNalepaH (67) · Śloka 67

શૈલેયકમ્પિલ્લકપટ્ટિકાહ્વસુરાષ્ટ્રજાસર્જરસોપલાનિ| શિલા ચ ચૂર્ણો નવનીતયુક્તઃ કુષ્ઠે સ્રવત્યભ્યધિકં પ્રશસ્તઃ||૬૭||

શૈલેયકાદીનાં ચૂર્ણો નવનીતયુક્તઃ સર્વસ્મિન્ કુષ્ઠે પ્રશસ્તઃ | સ્રવતિ તુ કુષ્ઠેઽધિકં પ્રશસ્તઃ| પટ્ટિકાહ્વં લોધ્રમ્| સુરાષ્ટ્રજા સૌરાષ્ટ્રી| ઉપલો ગન્ધપાષાણઃ| શિલા મનઃશિલા|| ૬૭||

Adhikarana eDagajAdilepaH (68) · Śloka 68

એડગજકુષ્ઠસૈન્ધવસિદ્ધાર્થવિડઙ્ગકાઞ્જિકૈર્લિપ્તમ્| કૃમિપામાસિધ્મદદ્રુમણ્ડલકુષ્ઠં શમં યાતિ||૬૮||

એડગજાદિભિર્લિપ્તં કૃમ્યાદિકં શમં યાતિ|| ૬૮||

Adhikarana lAkShAdilepaH (69) · Śloka 69

લાક્ષાવ્યોષં પ્રપુન્નાટઞ્ચ બીજં શ્રીવેષ્ટાઃ કુષ્ઠસિદ્ધાર્થકાશ્ચ| તક્રોન્મિશ્રઃ સ્યાદ્ધરિદ્રા ચ લેપોદદ્રુષૂક્તો મૂલકોત્થઞ્ચ બીજમ્||૬૯||

લાક્ષાદિભિર્હરિદ્રાન્તૈર્દદ્રુષુ તક્રોન્મિશ્રો લેપઃ સ્યાત્| મૂલકોત્થં ચ બીજં કેવલં દદ્રુષુ લેપે ઉક્તમ્| પ્રપુન્નાટબીજં ચક્રમર્દઃ| શ્રીવેષ્ટકો વાયસકો દધિશ્યાવશ્ચ શબ્દિતઃ|| ૬૯||

Adhikarana dUrvAdilepaH (70) · Śloka 70

દૂર્વાભયાસૈન્ધવચક્રમર્દકુઠેરકાઃ કાઞ્જિકતક્રપિષ્ટાઃ| ત્રિભિઃ પ્રલેપૈરપિ બદ્ધમૂલાં દદ્રુઞ્ચ કણ્ડૂઞ્ચ વિનાશયન્તિ||૭૦||

દૂર્વાદયઃ કાઞ્જિકતક્રપિષ્ટાસ્ત્રિભિર્લેપૈઃ બદ્ધમૂલામપિ દદ્રું કણ્ડૂં ચ નાશયતિ|| ૭૦||

Adhikarana manaHshilAdilepaH (71) · Śloka 71

મનશ્શિલાત્વક્કુટજં સકુષ્ઠં સલોમશઃ સૈડગજઃ કરઞ્જઃ| ગ્રન્થિશ્ચ ભૌર્જઃ કરવીરમૂલં ચૂર્ણાનિ સાધ્યાનિ તુષોદકેન| પલાશનિર્દાહરસેન વાઽપિ કર્ષોન્મિતાન્યાઢકસમ્મિતેન| દર્વીપ્રલેપં પ્રવદન્તિ લેપમેતત્ પરં કુષ્ઠનિષૂદનાય||૭૧||

મનઃશિલાદીનાં ચૂર્ણાનિ કર્ષોન્મિતાન્યાઢકસમ્મિતેન તુષોદકેન પલાશક્ષારોદકેન વા સાધ્યાન્યેતદપિ પ્રલેપં કુષ્ઠનિષૂદનાય પરં શ્રેષ્ઠમાચાર્યા વદન્તિ| કુટજત્વક્ વત્સકત્વક્| સલોમશા ધાતુકાસીસમ્| ભૌર્જો ગ્રન્થિઃ સુજ્ઞેયઃ|| ૭૧||

Adhikarana elAdiko lepaH, mAMsyAdiko lepaH (72) · Śloka 72

એલાચિત્રકનિમ્બવૃષકં કુરુવિન્દનાગરાર્કઞ્ચ| ચૂર્ણીકૃતમષ્ટાહં ભાવયિતવ્યં પલાશસ્ય| ક્ષારેણ ગવાં મૂત્રસ્રુતેન તેનાસ્ય મણ્ડલાન્યાશુ| ભિદ્યન્તે દીર્યન્તિ ચ લિપ્તાન્યર્કાભિતપ્તાનિ| માંસી મરિચં લવણં રજની તગરં સુધા ગૃહાદ્ધૂમઃ| મૂત્રં પિત્તં ક્ષારઃ પાલાશઃ કુષ્ઠનુલ્લેપઃ||૭૨||

એલાદિકં ચૂર્ણીકૃતમષ્ટાહં પરિશોષ્ય ગોમૂત્રસ્રુતેન પલાશક્ષારેણ ભાવિયિતવ્યમ્| અસ્ય કુષ્ઠિનસ્તેન લિપ્તાન્યર્કેન ચાભિતપ્તાનિ કુષ્ઠમણ્ડલાનિ ભિદ્યન્તે જીર્યન્તિ ચ| માંસ્યાદિકો લેપઃ કુષ્ઠનુત્| પિત્તં મૂત્રં પ્રાણિનામેવાષ્ટાનામ્|| ૭૨||

Adhikarana siddhArthakaM snAnam (73) · Śloka 73

મુસ્તં ત્રિફલા મદનં કરઞ્જ આરગ્વધઃ કલિઙ્ગયવાઃ| સસપ્તાહ્વકુષ્ઠફલિનીદાર્વ્યઃ સિદ્ધાર્થકં સ્નાનમ્| એષ કષાયો વમનં વિરેચનં વર્ણદસ્તથોદ્ધર્ષઃ| ત્વગ્દોષકુષ્ઠશોફપ્રબાધનઃ પાણ્ડુરોગઘ્નઃ||૭૩||

મુસ્તાદીનિ સિદ્ધાર્થકં નામ સ્નાનમ્| એષ ચ યોગઃ વમનાય કષાયો ભવતિ વિરેચનં ચ વર્ણકરાઙ્ગોદ્ધર્ષશ્ચ| ઉદ્ધૃષ્યન્તેઽનેનાઙ્ગાનીત્યુદ્ધર્ષઃ| એષ ચ પ્રયોગઃ ત્વગ્દોષાદીનાં પ્રબાધનઃ પાણ્ડુરોગઘ્નશ્ચ|| ૭૩||

Adhikarana vividhAH lepAH (74) · Śloka 74

કરવીરનિમ્બકુટજાચ્છમ્યાકાચ્ચિત્રકાચ્ચ મૂલાનામ્| મૂત્રે દર્વીલેપઃ ક્વાથો લેપેન કુષ્ઠઘ્નઃ| શ્વેતકરવીરમૂલં કુટજકરઞાત્ફલં ત્વચો દાર્વ્યાઃ| સુમનઃપ્રવાલયુક્તો લેપઃ કુષ્ઠાપહઃ સિદ્ધઃ| શૈરીષી ત્વક્પુષ્પં કાર્પાસ્યા રાજવૃક્ષપત્રાણિ| પિષ્ટા ચ કાકમાચી ચતુર્વિધઃ કુષ્ઠહા લેપઃ||૭૪||

કરવીરેત્યાદિ સુબોધમ્| શ્વેતકરવીરાદિભિર્લેપઃ કુષ્ઠાપહઃ સિદ્ધઃ| શિરીષત્વગાદિભિઃ પૃથક્ ચત્વારો લેપાઃ કુષ્ઠઘ્નાઃ| રાજવૃક્ષઃ આરગ્વધઃ|| ૭૪||

Adhikarana snAnAdyarthe aShTau kaShAyAH (76) · Śloka 75

દાર્વીરસાઞ્જનસ્ય નિમ્બપટોલસ્ય ખદિરસારસ્ય| આરગ્વધવૃક્ષકયોસ્ત્રિફલાયાઃ સપ્તપર્ણસ્ય| ઇતિ ષટ્કષાયયોગાઃ કુષ્ઠઘ્નાઃ સપ્તમશ્ચ તિનિશસ્ય| સ્નાને પાને ચ હિતાસ્તથાષ્ટમશ્ચાશ્વમારસ્ય| આલેપનં પ્રઘર્ષણમવચૂર્ણનમેત એવ ચ કષાયાઃ| તૈલઘૃતપાકયોગૈશ્ચેષ્યન્તે કુષ્ઠશાન્ત્યર્થમ્||૭૫||

દાર્વીરસાઞ્જનાભ્યામેકઃ કષાયઃ| નિમ્બપટોલાભ્યાં દ્વિતીયઃ| ખદિરસારેણ તૃતીયઃ| આરગ્વધવૃક્ષકાભ્યાં ચતુર્થઃ| ત્રિફલયા પઞ્ચમઃ| સપ્તપર્ણેન ષષ્ઠઃ| તિનિશેન સપ્તમઃ| અશ્વમારેણાષ્ટમઃ| એતે કષાયયોગાઃ કુષ્ઠિનાં સ્નાને પાને ચ હિતાઃ| એત એવ ચ કુષ્ઠિનામાલેપનાદિકં ભવતિ| એત એવ ચ કષાયઃ પૃથક્ તૈલસ્ય પાકયોગે ઘૃતસ્ય ચ પાકયોગે કુષ્ઠશાન્ત્યર્થં શસ્યન્તે|| ૭૬||

Adhikarana sarShapAditailAni (77) · Śloka 77

સર્ષપકરઞ્જકોશાતકાનિ તૈલન્યથેઙ્ગુદીનાં ચ| કુષ્ઠેષુ હિતાન્યાહુસ્તૈલં શ્રેષ્ઠં ચ ખદિરસારસ્ય||૭૭||

સર્ષપાદીનિ ચ તૈલાનિ કુષ્ઠેષુ હિતાન્યાચાર્યા આહુઃ| પ્રકરણાદ્બહિઃપ્રયોગે| કોશાતકસ્ય ફલમ્| ઇઙ્ગુદી વૃક્ષવિશેષઃ|| ૭૭||

Adhikarana a~ggavisharaNAdau kramaH, pathyavisheShashca (78) · Śloka 78

શીતાઃ પ્રદેહસેકાસ્તિક્તં સર્પિઃ સિરાવિરેકશ્ચ| વિશરણદાહક્લેદે વિસ્ફોટે ચર્મદલને ચ| શીર્ણનખરોમમાંસઃ કૃમિમાનન્નામ્ભસી ત્યજેત્કુષ્ઠી| સદ્યો દુગ્ધં દુગ્ધં ષણ્માસાન્ કારભં ભજેત્સમધુ||૭૮||

કુષ્ઠેષુ અઙ્ગવિશરણાદૌ શીતપ્રદેહાદિકં હિતમ્| વિશરણં ત્વઙ્માંસાવદરણમ્| ચર્મદલનં ત્વગુચ્ચટનમ્| શીર્ણનખત્વાદિયુક્તઃ કુષ્ઠી અન્નમમ્ભશ્ચ ત્યજેત્| કિમન્યત્ પ્રાણાન્ જહ્યાટ્ ન| અપિ તુ કારભં દુગ્ધમૌષ્ટ્રં ક્ષીરં સદ્યો દુગ્ધં તત્કાલવિસ્રાવિતં સમાક્ષિકં ષણ્માસાન્ ભજેત્|| ૭૮||

Adhikarana eDagajAdi vividhAH yogAH (79) · Śloka 79

એડગજઃ સવિડઙ્ગો મૂલાન્યારગ્વધસ્ય કુષ્ઠાનામ્| ઉદ્દાલનશ્ચ દન્તા ગોઽશ્વરાહોષ્ટ્રદન્તાશ્ચ| રજનીદ્વયં કૃમિઘ્નં પ્રપુન્નાટં રાજવૃક્ષમૂલં ચ| કુષ્ઠોત્પાટનમગ્ર્યં સપિપ્પલીપાકલં યોજ્યમ્| શ્વિત્રાણાં સવિશેષં યોક્તવ્યં સર્વતો વિશુદ્ધાનામ્| ઉત્સન્નેષુ ચ લેપાઃ સવર્ણકરણાસ્તથાભ્યઙ્ગાઃ||૭૯||

એડગજાદિકં બહિઃપ્રયુક્તં કુષ્ઠાનામુદ્દાલનં નિબિડત્વત્યાજનમ્| રજન્યાદિકં સપિપ્પલીપાકલમગ્ર્યં શ્રેષ્ઠં કુષ્ઠોત્પાટનં યોજ્યમ્| ઉત્પાટનં મોક્ષણમ્| પાકલં કુષ્ઠમ્| એતચ્ચ રજન્યાદિકં સર્વત ઊર્ધ્વમધઃ શિરસિ ચ વિશુદ્ધાનાં શ્વિત્રાણાં સવિશેષં યોક્તવ્યમ્||૭૯||

Adhikarana kuShThe shodhanacikitsAprAdhAnyam (80) · Śloka 80

પક્ષાત્ પક્ષાત્ છર્દનાન્યભ્યુપેયાન્ માસાન્માસાચ્છોધનં ચાપ્યધસ્તાત્| શુદ્ધિર્મૂર્ધ્નઃ સ્યાત્ત્રિરાત્રાત્ ત્રિરાત્રાત્ ષષ્ઠે ષષ્ઠે માસ્યસૃઙ્મોક્ષણં ચ| યો દુર્વાન્તો દુર્વિરિક્તોઽથવા સ્યાત્ કુષ્ઠી દોષૈરુદ્ધતૈર્વ્યાપ્યતેઽસૌ| નિસ્સન્દેહં યાત્યસાધ્યત્વમેવં તસ્માત્ કૃત્સ્નાત્રિર્હરેદસ્ય દોષાન્||૮૦||

પક્ષાત્ પક્ષાદિતિ ગ્રહણં વમનાદિક્રિયાન્તરપરિહારદિવસજ્ઞાપનાર્થમ્| શોધનં વિરેચનમ્| મૂર્ધ્નઃ શિરસઃ શુદ્ધિર્નસ્યેન| સર્વસ્ય ચ કૃત્સ્નાનિરવશેષાન્ દોષાન્ નિર્હરેત્ | અસ્યેતિ કુષ્ઠિનઃ| કિં પ્રયોજનમિત્યાહ-યો દુર્વાન્ત ઇત્યાદિ| અસ્મયક્શુદ્ધ્યા દોષૈરુદ્ધતૈર્વ્યાપ્તૈઃ કુષ્ઠં નિસ્સન્દેહમસાધ્યત્વં યાતિ|| ૮૦||

Adhikarana kuShThe vratAdisevA (81-19) · Śloka 19

વ્રતદમયમસેવાત્યાગશીલાભિયોગો દ્વિજગુરુસુરપૂજા સર્વસત્ત્વેષુ મૈત્રી| જિનજિનસુતતારાભાસ્કરારાધનાનિ પ્રકટિતમલપાપં કુષ્ઠમુન્મૂલયન્તિ||૮૧|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને કુષ્ઠચિકિત્સિતન્નામૈકવિંશોઽધ્યાયઃ||૧૯||

વ્રતાદીનિ કુષ્ઠમુન્મૂલયન્તિ| તચ્ચ કુષ્ઠં પ્રકટિતમલપાપં દુષ્ટં દુષ્ટં ચાદૃષ્ટં કર્મ પ્રકાશ્યતે| વ્રતઃ નિયમશ્ચાન્દ્રાયણાદિઃ| દમઃ અક્રોધાદિત્વમ્| યમ ઇન્દ્રિયજયઃ| જિનો બુદ્ધઃ| જિનસુતા અવલોકિતેશાદયઃ|| ૮૧|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુ-વિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિતસ્થાન એકવિંશોઽધ્યાયઃ