9. madātyayacikitsitam

Adhikarana atha madAtyayacikitsitannAma navamo~adhyAyaH adhyAya pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો મદાત્યયચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ક્રમપ્રાપ્તં મદાત્યયં નિર્ણેતુમધ્યાય આરભ્યતે||૧||

Adhikarana madAtyaye doShajayakramaH (2) · Śloka 2

યં દોષમધિકં પશ્યેત્તસ્યાદૌ પ્રતિકારયેત્| કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા વા તુલ્યદોષં મદાત્યયે| પિત્તમારુતપર્યન્તઃ પ્રાયેણહિ મદાત્યયઃ||૨||

સર્વસ્ય મદાત્યયસ્ય ત્રિદોષજત્વાદુચ્યતે -યં દોષમિત્યાદિ| યત્ર પુનર્ન કસ્યચિદાધિક્યં સર્વે સમાઃ તત્ર કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા| આદૌ કફઃ પશ્ચાત્ પિત્તં તતો વાયુઃ| અસ્મિન્ ક્રમે યુક્તિઃ -પિત્તમારુતેત્યાદિ| સર્વસ્મિન્ મદાત્યયે કાલક્રમેણ પિત્તમારુતાવાધિકીભવતઃ| પ્રથમં તુ કફસ્યૈવાધિક્યમ્||૨||

Adhikarana madyapAne mAtrAdoShe tadeva samam (3) · Śloka 3

હીનમિથ્યાતિપીતેન યો વ્યાધિરુપજાયતે| સમપીતેન તેનૈવ સ મદ્યેનોપશામ્યતિ||૩||

સામ્યાદ્ધીનપીતેન વા વિપરીતપીતેન વાઽતિપીતેન વા મદ્યેન યો વ્યાધિરુપજાયતે સ તેનૈવ સાત્મેન પીતેનોપશામ્યતિ||૩||

Adhikarana madye madyamevauShadham (4) · Śloka 4

મદ્યસ્ય વિષસાદૃશ્યાદ્વિષં તૂત્કર્ષવૃત્તિભિઃ| તીક્ષ્ણાદિભિર્ગુણૈયોગાદ્વિષાન્તરમપેક્ષતે||૪||

કથં યેનૈવ રોગ ઉત્પન્નસ્તેનૈવ શામ્યતીત્યાહ - મદ્યસ્ય વિષસાદૃશ્યાત્| યથા વિષં તીક્ષ્ણાદિગુણયુતં તીક્ષ્ણાદિગુણયુતેન વિષેણૈવ શામ્યતિ તદ્વન્મદ્યમપિ મદ્યેન| મદ્યત્વં વિષસ્ય વિશેષઃ| યદ્વિષમુત્કૃષ્ટૈસ્તીક્ષ્ણાદિભિર્યોગાદ્વિષાન્તરં વિજાતીયં વિષમપેક્ષતે| મદ્યં પુનઃ સ્વલ્પત્વાત્તીક્ષ્ણાદીનાં સજાતીયેનૈવોપશામ્યતિ||૪||

Adhikarana madyasyauShadhatve upapattiH (5) · Śloka 5

તીક્ષ્ણોષ્ણેનાતિમાત્રેણ પીતેનાન્નવિદાહિના| મદ્યેનાન્નરસક્લેદો વિદગ્ધઃ ક્ષારતાં ગતઃ| યાન્ કુર્યાન્મદતૃણ્મોહજ્વરાન્તર્દાહવિભ્રમાન્| મદ્યોત્ક્લિષ્ટેન દોષેણ રુદ્ધઃ સ્રોતસ્સુ મારુતઃ| સુતીવ્રા વેદના યાશ્ચ શિરસ્યસ્થિષુ સન્ધિષુ| જીર્ણામમદ્યદોષસ્ય પ્રકાંક્ષાલાઘવે સતિ| યૌગિકં વિધિવદ્યુક્તં મદ્યમેવ નિહન્તિ તાન્||૫||

સ્વભાવત એવ તીક્ષ્ણાદિગુણવતા મદ્યેનાતિમાત્રપીતેનાન્નરસો વિદગ્ધઃ ક્ષારગુણઃ સન્ યાન્ મદાદીન્ કુર્યાત્ તાન્ મદાદીન્ કાલ ઉપયુક્તં વિશિષ્ટમદ્યમેવ નાશયતિ| તથા મદ્યોત્ક્લિષ્ટેન દોષેણ શ્લેષ્મણા સ્રોતઃસુ મારુતો રુદ્ધઃ સન્ શિરઃપ્રભૃતિષુ યાશ્ચ વેદનાઃ કુર્યાત્તા અપિ મદ્યમેવ નિહન્તિ| કસ્મિન્ કાલ ઇત્યાહ - જીર્ણામમદ્યદોષસ્ય| આમા અભિનવા મદ્યવિકારા આમમદ્યદોષાઃ| જીર્ણા આમદોષા યસ્ય| તથા પ્રકાંક્ષાયાં મદ્યવિષયાયાં લાઘવે તનુત્વે સતિ પ્રયુક્તમ્| કિમ્ભૂતં મદ્યં નિહન્તીત્યાહ- યૌગિકં વિધિવદ્યુક્તં ચ| દોષાદ્યપેક્ષયા યદાતુરસ્ય યોગમર્હતિ તદ્યૌગિકમ્| વિધિસ્ત્વસ્મિન્નેવાધ્યાયે વક્ષ્યતે||૫||

Adhikarana yuktyantara~jca (6) · Śloka 6

ક્ષારો હિ યાતિ માધુર્યં શીઘ્રમમ્લોપસંહિતઃ| મદ્યમમ્લેષુ ચ શ્રેષ્ઠં દોષવિષ્યન્દનાદલમ્| તીક્ષ્ણોષ્ણાદ્યૈઃ પુરા પ્રોક્તૈર્દીપનાદ્યૈસ્તથા ગુણૈઃ| સાત્મ્યત્વાચ્ચ તદેવાસ્ય ધાતુસામ્યકરં પરમ્||૬||

મદ્યોદ્ભવાનાં મદ્યેનૈવ શાન્તેઃ પ્રકારાન્તરેણ યુક્તિરુચ્યતે- ક્ષારો હીત્યાદિ| પ્રથમેન મદ્યેનાન્નરસે ક્ષારતાં ગતે રોગા ઉત્પદ્યન્તે| ક્ષાર-શ્ચામ્લોપસંહિતઃ સન્ માધુર્યં શીઘ્રં યાતિ| અમ્લેષુ ચ મદ્યં શ્રેષ્ઠ-મતસ્તદેવ વિકારનાશનમ્| તથા તીક્ષ્ણોષ્ણાદ્યૈઃ પુરા નિદાનસ્થાન-પ્રોક્તૈઃ દીપનાદ્યૈશ્ચ દોષાણાં વિષ્યન્દનાત્ સ્રાવણાત્તદેવ પથ્યમ્| અસ્ય ચ પુરુષસ્ય સાત્મ્યત્વાદ્ધેતોસ્તદેવ પરં ધાતુસામ્યકરમ્||૬||

Adhikarana pAnAtyayauShadhakAlaH (7) · Śloka 7

સપ્તાહમષ્ટરાત્રં વા કુર્યાત્પાનાત્યયૌષધમ્| જીર્યત્યેતાવત પાનં કાલેન વિપથાશ્રિતમ્||૭||

યચ્ચ મદાત્યયોદ્દેશે ઔષધમુક્તં તત્ સપ્તાહમષ્ટરાત્રં વા કુર્યાત્| એતાવતા હિ કાલેન વિમાર્ગસ્થં મદ્યં જીર્યતિ||૭||

Adhikarana anubandhacikitsopakramaH (8) · Śloka 8

પરં તતોઽનુબધ્નાતિ યો રોગસ્તસ્ય ભેષજમ્| યથાયથં પ્રયુઞ્જીત કૃતપાનાત્યયૌષધમ્||૮||

તત ઊર્ધ્વં ય એવ રોગઃ કૃતપાનાત્યયૌષધમાતુરમનુબધ્નાતિ તસ્યૈવ ભેષજં કુર્યાત્| યથાયથમિતિ દોષાદ્યપેક્ષયા સ્વસ્ય પ્રકરણે વિહિતમ્||૮||

Adhikarana vAtolbaNe pAnAtyaye cikitsA (9) · Śloka 9

તત્ર વાતોલ્બણે મદ્યે દદ્યાત્પિષ્ટકૃતં યુતમ્| બીજપૂરકવૃક્ષામ્લકોલદાડિમદીપ્યકૈઃ| યવાનીહપુષાજાજી વ્યોષત્રિલવણાર્દ્રકૈઃ| શૂલ્યૈર્માંસૈર્હરિતકૈઃ સ્નેહવદ્ભિશ્ચ સક્તુભિઃ| ઉષ્ણસ્નિગ્ધામ્લલવણા મેદ્યમાંસરસા હિતાઃ| આમ્રામ્રાતકપેશીભિઃ સંસ્કૃતા રાગષાડવાઃ| ગોધૂમમાષવિકૃતીર્મૃદુચિત્રા મુખપ્રિયાઃ| આર્દ્રિકાર્દ્રકકુલ્માષશુક્તમાંસાદિગર્ભિણીઃ| સુરભિર્લવણા શીતા નિગદા વાચ્છવારુણી| સ્વરસો દાડિમાત્ક્વાથઃ પઞ્ચમૂલાત્કનીયસઃ| શુણ્ઠીધાન્યાત્તથામસ્તુશુક્તામ્ભોચ્છામ્લકાઞ્જિકમ્| અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનમુષ્ણં પ્રાવરણં ઘનમ્| ઘનશ્ચાગુરુજો ધૂપઃ પઙ્કશ્ચાગુરુકુઙ્કુમાત્| કુચોરુશ્રોણિશાલિન્યો યૌવનોષ્ણાઙ્ગયષ્ટયઃ| હર્ષેણાલિઙ્ગને યુક્તાઃ પ્રિયાઃ સંવાહનેષુ ચ||૯||

તત્રેત્યાદિના પાનાત્યયૌષધં પ્રદર્શ્યતે| શાલિપિષ્ટં મદ્યં બીજપૂરકાદિભિર્યથાયોગં યુક્તં મદાત્યયે વાતોલ્બણે દદ્યાત્| તત્ર ચોષ્ણાદિગુણા માંસરસાઃ હિતાઃ| સુબોધમ્| પેશ્યઃ ખણ્ડાઃ| મૃદ્વાદિગુણયુક્તા ગોધૂમમાષવિકૃતીઃ ચિત્રા ભક્ષ્યાદિનાનેકપ્રકારાઃ| તથા આર્દ્રિકાદિમિશ્રા વિકૃતીઃ| કુલ્માષોઽર્ધસ્વિન્નાનિ સસ્યાનિ| ગર્ભિણીરન્તરાન્તરા યુક્તાઃ| અચ્છવારુણી સુરભિત્વાદિગુણયુક્તા હિતા| સુબોધમ્| શુણ્ઠીધાન્યાત્ ક્વાથઃ| ધૂપો ઘનઃ પ્રભૂતઃ| પઙ્કઃ કર્દમઃ| પ્રિયશ્ચ હિતાઃ| કીદૃગ્ભૂતાઃ કુચાદિભી રમણિયત્વેન યાઃ શ્લાઘ્યન્તે| યાશ્ચ યૌવનોષ્ણાઙ્ગયષ્ટયો હર્ષેણ પ્રીત્યા આલિઙ્ગને સંવાહનેષુ ચ યુક્તાઃ અનુરૂપાઃ||૯||

Adhikarana pittolbaNe cikitsA (10) · Śloka 10

પિત્તોલ્બણે બહુજલં શાર્કરં મધુ વા યુતમ્| રસૈર્દાડિમખર્જૂરભવ્યદ્રાક્ષાપરૂષજૈઃ| સુશીતં સસિતા સક્તુ યોજ્યં તાદૃક્ચ પાનકમ્| સ્વાદુવર્ગકષાયૈર્વા યુક્તં મદ્યં સમાક્ષિકમ્| શાલિષષ્ટિકમશ્નીયાચ્છશાજૈણકપિઞ્જલૈઃ| સતીનમુદ્ગામલકપટોલીદાડિમૈરપિ||૧૦||

પિત્તોલ્બણે મદત્યયે બહુના જલેન મિશ્રિતં શાર્કરં મધુ માર્દ્વીકં વા બહુજલં દાડિમાદિજૈ રસૈર્યુક્તં ઉભયમપિ યોજ્યમ્| પાનકમપિ તાદૃક્સશર્કરં સસક્તુ ચ||૧૦||

Adhikarana kaPapittolbaNe cikitsA (11) · Śloka 11

કફપિત્તં સમુત્ક્લિષ્ટમુલ્લિખેત્તૃડ્વિદહવાન્| પીત્વામ્બુ શીતં મદ્યં વા ભૂરીક્ષુરસમં યુતમ્| દ્રાક્ષારસં વા સંસર્ગી તર્પણાદિઃ પરં હિતમ્| તથાગ્નિર્દીપ્યતે તસ્ય દોષશેષાન્નપાચકઃ||૧૧||

કફપિત્તમિત્યાદિ સુબોધમ્| સંસર્ગી શોધનક્રમાખ્યા તર્પણાદિકા હિતા| તર્પણાઃ સક્તવઃ પેયાસ્થાને તત્ર યોજ્યાઃ ન તુ પેયાઃ| તથા શોધનસંસર્ગીક્રમેણાગ્નિર્દીપ્યતે યોઽગ્નિર્દોષશેષમન્નં ચ પચતિ||૧૧||

Adhikarana kAsAdiyukte cikitsA (12) · Śloka 12

કાસે સરક્તનિષ્ઠીવે પાર્શ્વસ્તનરુજાસુ ચ| તૃષ્ણાયાં સવિદાહાયાં સોત્ક્લેશે હૃદયોરસિ| ગુડૂચીભદ્રમુસ્તાનાં પટોલસ્યાથવા રસમ્| સનાગરં યોજયેત તિત્તિરિપ્રતિભોજનમ્||૧૨||

કાસાદિકે ગુડૂચ્યાદીનાં ક્વાથઃ સનાગરઃ| ભોજનં તિત્તિરિણાં રસાદિપ્રયુક્તેન||૧૨||

Adhikarana tRuShNAyukte cikitsA (13) · Śloka 13

તૃષ્યતે ચાતિબલવદ્વાતપિત્તે સમુદ્ધતે| દદ્યાદ્ દ્રાક્ષારસં પાનં શીતં દોષાનુલોમનમ્| જીર્ણેઽદ્યાન્મધુરામ્લેન છાગમાંસરસેન ચ| તૃષ્યલ્પશઃ પિબેન્મદ્યં મદં રક્ષન્ બહૂદકમ્| મુસ્તદાડિમલાજામ્બુ જલં વા પર્ણિનીશૃતમ્| પારસ્યુત્પલકન્દૈર્વા સ્વભાવાદેવ વા હિમમ્||૧૩||

તૃષ્યત ઇતિ સુબોધમ્| જીર્ણ ઇતિ દ્રાક્ષારસે| તૃષિ સત્યાં અલ્પમલ્પં મદ્યં પિબેત્| યદા પિબેત્તદા બહુનોદકેન યુક્તં પિબેત્| મદં રક્ષન્ મુસ્તાદ્યમ્બુના પર્ણિનીચતુષ્ટયકૃતં વા જલમ્| કેવલમેવ વા સ્વભાવશીતમ્||૧૩|

Adhikarana tRuShANAtivRuddhau tasya samprAptiH cikitsA ca (14) · Śloka 14

મદ્યાતિપાનાદબ્ધાતૌ ક્ષીણે તેજસિ ચોદ્ધતે| યઃ શુષ્કગલતાલ્વોષ્ઠૌ જિહ્વાં નિષ્ક્રમ્ય વેષ્ટતે| પાયયેત્ કામતોઽમ્ભસ્તં નિશીતપવનાહતમ્| કોલદાડિમવૃક્ષામ્લચુક્રીકાચુક્રિકારસઃ| પઞ્ચામ્લકો મુખાલેપઃ સદ્યતૃષ્ણાં નિયચ્છતિ||૧૪||

મદ્યાતિપાનાદિત્યાદિ સુબોધમ્| કામતો યથેચ્છં તમાતુરમમ્ભઃ પયયેદ્રાત્રૌ પ્રવાતસ્થિતમ્| કોલદિકો મુખાલેપો નામ્ના પઞ્ચામ્લકસ્તૃષ્ણાં સદ્યો નિયચ્છતિ||૧૪||

Adhikarana pAnAtyayajadAhasamprAptiH tasya saMprAptiH (15) · Śloka 15

ત્વચં પ્રાપ્તશ્ચ પાનોષ્મા પિત્તરક્તાભિમૂર્ચ્છિતઃ| દાહં પ્રકુરુતે ઘોરં વિહ્વલો યેન મુહ્યતિ||૧૫||

પાનકૃત ઊષ્મા પિત્તરક્તાભ્યાં મિશ્રિતઃ સન્ ત્વચં પ્રાપ્તો ઘોરં દાહં પ્રકુરુતે| યેન દાહેન વિહ્વલો યેન મુહ્યતિ||૧૫||

Adhikarana tatra cikitsAkramaH (16) · Śloka 16

તૃષ્ણાદાહપરીતસ્ય તસ્ય દાહજ્વરાપહમ્| વિધિં યથોક્તં યુઞ્જીત બાહ્યાન્તઃ પરિમાર્જનમ્||૧૬||

તસ્ય તૃષ્ણયા દાહેન ચ પરીતસ્ય યથોક્તં બાહ્યાન્તઃ પરિમાર્જનં દાહજ્વરહરં વિધિં કુર્વીત||૧૬||

Adhikarana candanasya dAhanASakatvam (17) · Śloka 17

પ્રભાતમારુતોદ્ધૂતાઃ પ્રાલેયજલવર્ષિણઃ| સ્મર્યમાણા અપિ ઘ્નન્તિ દાહં મલયપાદપાઃ||૧૭||

મલયગિરૌ યે ચન્દનાદયઃ પાદપાઃ તે સ્મર્યમાણા અપિ દાહં ઘ્નન્તિ| કિમ્ભૂતાઃ પ્રભાતમારુતેન નિશાન્તવાતેનોદ્ધૂતાઃ કમ્પિતાસ્તથા પ્રાલેયજલમવશ્યાયામ્ભો યે વર્ષન્તિ તે તથાવિધાઃ||૧૭||

Adhikarana muktAkalApAdInAM tRuDdAhAdinASanatvam (18) · Śloka 18

મુક્તાકલાપાઃ શશિરશ્મિશુભ્રાઃ મૃણાલપદ્મોત્પલપત્રરમ્યાઃ| સેકાવગાહાઃ સજલાજલાર્દ્રા વાતાઃ સુશીતા મણયો મહાર્હાઃ| અલિઞ્જરાઃ પદ્મપુટાભિધાનાઃ પ્રવાલવર્ણાહિમવારિપૂર્ણાઃ| પરિસ્રવન્તો દૃતયોમહાન્તઃ પુત્રાઃ પ્રિયાદર્પણમણ્ડલાનિ| નાર્યશ્ચ નેત્રોત્પલકર્ણપૂરા મધ્યં વયઃ કિઞ્ચિદિવસ્પૃશન્ત્યઃ| મનોનુકૂલા હરિચન્દનાર્દ્રા સ્તૃડ્દાહમૂર્ચ્છાદવથૂઞ્જયન્તિ||૧૮||

મુક્તાકલાપાદયસ્તૃડ્દાહાદીન્ જયન્તિ| શશિરશ્મિવદ્ધિમરશ્મિ કિરણવચ્છુભ્રાઃ શુક્લાઃ| સેકાવગાહાશ્ચ મૃણાલાદિભિશ્ચિત્રાઃ રમ્યાઃ તે ચ સજલાઃ બલાહકાઃ| તથા જલાર્દ્રા સિક્તાપરા| મહાર્હા ઉત્કૃષ્ટાઃ| અલિઞ્જરા મણિકા મહામૃન્મયા જલાધારાઃ| તે ચ પક્વત્વાત્ પ્રવાલવર્ણાઃ| મહાન્તશ્ચ જલપૂર્ણત્વાત્ સ્રવન્તો દૃતયઃ| નેત્રાણ્યેવોત્પલાનિ તાન્યેવાયતત્વાત્ કર્ણપૂરા યાસામ્| મધ્યં વયઃ કિઞ્ચિદિવ સ્પૃષન્ત્યઃ ઈષદ્વિલસિતનવયૌવનાઃ| દવથુશ્ચક્ષુરાદિદાહઃ||૧૮||

Adhikarana sindhusmaraNAdikam (19) · Śloka 19

કરેણુકાભિઃ પરિવારિતેન વિક્ષોભણં વરણયૂથપેન| આસ્ફાલનં શીકરવર્ષણઞ્ચ સિન્ધોઃ સ્મરન્દાહતૃષોરગમ્યઃ| સરિદ્ધ્રદાનાં હિમવદ્યરીણાઞ્ચન્દ્રોદયાનાં કમલાકરાણામ્| મનોરમાન્યાપિ કથા પ્રવૃત્તદાહઞ્ચ તૃષ્ણાઞ્ચ નિહન્તિ સદ્યઃ||૧૯||

તસ્ય સિન્ધૌસ્તસ્માદ્વા સિન્ધોર્વારણયૂથપેન કરિયૂથપતિના વિક્ષોભણં જલાસ્ફાલનં કરેણ ચ શીકરવર્ષણં સ્મરન્ પુરુષો દાહતૃષ્ણોરગમ્યો ભવતિ| કિમ્ભૂતેન કરેણુકાભિર્વારણવધૂભિઃ પરિવારિતેન| સરિદ્ધ્રદાદીનાં કથા અન્યાશ્ચ મનોરમાઃ કથાઃ સદ્યો દાહં તૃષ્ણાઞ્ચ નિયચ્છન્તિ| હ્રદઃ નદીપ્રવાહેષ્વન્તરાન્તરા મહાન્તો દૂરાવગાઢાઃ| શિશિરમન્દમન્દસઞ્ચારજલાશયાઃ| દરયો ગિરિગુહાઃ||૧૯||

Adhikarana lAjAdyambupAnam (20) · Śloka 20

લાજોત્પલોશીરકુચન્દનામ્બુશીતાભિધાનં મધુશર્કરાઢ્યમ્| મદ્યોદ્ભવાં પિત્તકૃતાઞ્ચ તૃષ્ણાં સદાહશોષાં વિનિહન્તિ પીતમ્||૨૦||

લાજાદિમિશ્રમમ્બુ પ્રભૂતઘૃતશર્કરં નામ્ના શીતં મદ્યાદિતૃષ્ણાં નિહન્તિ||૨૦||

Adhikarana priya~ggvAdilepaH (21) · Śloka 21

પ્રિયઙ્ગુપત્રપ્લવલોધ્સેવ્યહ્રીબેરકલેયકનાગપુષ્પૈઃ| શીતામ્બુપિષ્ટૈર્નવકર્પરસ્થૈસ્તૃડ્દાહહા સર્વશરીરલેપઃ||૨૧||

પ્રિયઙ્ગ્વાદિભિઃ શીતામ્બુપિષ્ટૈર્નવકર્પરસ્થૈશ્ચ સર્વશરીરલેપઃ તૃડ્દાહહા| પત્રં ગન્ધપત્રમ્| સેવ્યમુશીરમ્| કર્પરગ્રહણં વાતાહતિયોગ્યપાત્રોપલક્ષણાર્થમ્||૨૧||

Adhikarana sirAvyadhaH (22) · Śloka 22

અશામ્યત્યથવા દાહે રસૈસ્તૃપ્તસ્ય જાઙ્ગલૈઃ| શાખાશ્રયાં યથાન્યાયં રોહિણીં વ્યધ્યેત્સિરામ્||૨૨||

એવમપ્યશામ્યતિ દાહે જાઙ્ગલૈ રસૈઃ કૃતતૃપ્તેઃ પુરુષસ્ય રોહિણીં શુદ્ધશોણિતવહાં સિરાં શાખાશ્રાયાં વ્યધયેત્| યથાન્યાયં સિરાવ્યધં શાસ્ત્રોક્તેન વિધાનેન||૨૨||

Adhikarana kaPaje madAtyaye cikitsA tatra kramaH (23) · Śloka 23

ઉલ્લેખનોપવાસાભ્યાં વિજયેત કફોલ્બણમ્||૨૩||

કફોલ્બણં તુ મદાત્યયમુલ્લેખનોપવાસાભ્યાં જયેત્| ઉલ્લેખનં વમનમ્| દોષાદ્યપેક્ષયૈતયોરુપયોગઃ||૨૩||

Adhikarana jalapAnam (24) · Śloka 24

તૃષિતોઽમ્બુ પિબેચ્છીતં મુસ્તયા પર્પટેન વા| સ્થિરાશુણ્ઠીબલોદીચ્યદુસ્પર્શાન્યતમેન વા| સિદ્ધમેતચ્ચ સર્વેષુ પાનદોષેષુ શસ્યતે||૨૪||

તૃષિતશ્ચ સન્ કફમદાત્યયી મુસ્તયા પર્પટકેન વા સિદ્ધમમ્બુ શીતં પિબેત્| સ્થિરાદીનામન્યતમેન વા સિદ્ધમ્| એતચ્ચામ્બુ સર્વત્ર મદાત્યયે શુદ્ધસ્ય દોષશેષે શસ્યતે||૨૪||

Adhikarana nirAme~ariShTapAnAdi (25) · Śloka 25

નિરામં ક્ષુધિતં કાલે પાયયેદ્બહુમાક્ષિકમ્| શાર્કરં મધુ વા જીર્ણમરિષ્ટં શીધુમેવ વા| રૂક્ષતર્પણસંયુક્તં યવાનીનાગરાન્વિતમ્||૨૫||

નિરામં મદાત્યયિનં ક્ષુધિતં રૂક્ષૈરસ્નેહૈસ્તર્પણૈર્લાજસક્તુભિઃ સંયુક્તં શાર્કરં વા જીર્ણં Vવા મધુ દ્રાક્ષારસમરિષ્ટં સીધુમેવ વા બહુના માક્ષિકેણ યુક્તં કાલે પાયયેત્| તચ્ચ સર્વં યવાનીનાગરાભ્યાં સમન્વિતમ્||૨૫||

Adhikarana yUShAdyannam (26) · Śloka 26

યૂષેણ યવગોધૂમં તનુનાઽલ્પેન ભોજયેત્| ઉષ્ણામ્લકટુતિક્તેન કૌલત્થેનાલ્પસર્પિષા| શુષ્કમૂલકજૈશ્છાગૈ રસૈર્વા ધન્વચારિણામ્| સામ્લવેતસવૃક્ષામ્લપટોલીવ્યોષદાડિમૈઃ||૨૬||

કૌલત્થેન ચ યૂષેણ તનુના સ્વલ્પેન ચોષ્ણાદિગુણેનાલ્પસર્પિષા યવગોધૂમં ભોજયેત્| રસૈર્વા ભોજયેત્| કૈરિત્યાહ- શુષ્કમૂલકચ્છાગકૃતૈર્ધન્વચારિણાં સમ્બન્ધિભિઃ||૨૬||

Adhikarana mAMsamadyAdyannam (27) · Śloka 27

પ્રભૂતશુણ્ઠીમરિચહરિતાર્દ્રકપેશિકમ્| બીજપૂરરસાદ્યમ્લં ભૃષ્ટં નીરસવર્તિતમ્| કરીરકરમર્દાદિ રોચિષ્ણુ બહુશાવનમ્| પ્રવ્યક્તાષ્ટાઙ્ગલવણંવિકલ્પિતનિમર્દકમ્| યથાગ્નિ ભક્ષયન્માંસં માધવં નિગદં પિબેત્||૨૭||

તસ્મિંશ્ચ મદાત્યયે યથાગ્નિ માંસં ભક્ષયન્નિગદં નિર્દોષં માધવં પિબેત્| તચ્ચ માંસં પ્રભૂતશુણ્ઠ્યાદિકમ્| આર્દ્રકપેશિકા આર્દ્રકદલાનિ| બીજપૂરરસાદિના ચામ્લમ્| ભૃષ્ટં ઘૃતે| નીરસવર્તિતં નિર્ગતો રસોઽસ્યેતિ નીરસં વર્તિતં વૃત્તતાં યાતં પરિશુષ્કવ્યઞ્જનમિતિ યાવત્ - ઇતિ જેજ્જટઃ| નીરસવર્તિતં સમચિક્કણપક્વમ્| કરીરાદિકં રોચિષ્ણુ બહુ ચ શાવનમુપદંશો યસ્મિન્ માંસે| તથા પ્રવ્યક્તં પ્રભૂતમષ્ટાઙ્ગાખ્યં વક્ષ્યમાણં લવણં યત્ર| વિકલ્પિતા વિમર્દકા યેન માંસેન| માંસહરિતકવર્ગાદિનાનારસોઽચ્છાગોધૂમવેષ્ટિતો વટકાકૃત્યા છિન્નો નિમર્દક ઉચ્યતે||૨૭||

Adhikarana aShTA~ggalavaNam (28) · Śloka 28

સિતાસૌવર્ચલાજાજિતિન્તિણીકામ્લવેતસમ્| ત્વગેલામરિચાર્ધાંશમષ્ટાઙ્ગલવણં હિતમ્| સ્રોતોવિશુદ્ધ્યગ્નિકરં કફપ્રાયે મદાત્યયે||૨૮||

સિતાદિકમષ્ટાઙ્ગં લવણાખ્યં કફપ્રાયે મદાત્યયે હિતં સ્રોતોવિશુદ્ધ્યગ્નિકરઞ્ચ| એકો ભાગઃ સિતાદીનાં તતોઽર્ધેન દ્વિતીયસ્ત્વગાદીનામ્||૨૮||

Adhikarana mRudvIkArAgaH (29) · Śloka 29

કટુસ્કન્ધયુતાં શ્વેતાં મૃદ્વીકાં નિષ્કુલીકૃતામ્| રસેન માતુલુઙ્ગસ્ય કલ્કયેદ્દાડિમસ્ય વા| તયા ક્ષૌદ્રયુતો રાગઃ કૃતો દીપનપાચનઃ||૨૯||

(કટુસ્કન્ધયુતામિત્યત્ર યુતગ્રહણેન કટુસ્કન્ધાનામલ્પમાત્રત્વં દર્શયતીતિ જેજ્જટઃ ) શ્વેતાં મૃદ્વીકાં નિષ્કુલીકૃતાં ત્વગસ્થિરહિતાં કટુસ્કન્ધેન સંયોજ્ય માતુલુઙ્ગરસેન દાડિમરસેન વા કલ્કયેત્| તયા કલ્કિતયા ક્ષૌદ્રયુતો રાગઃ કૃતો રોચનો દીપનશ્ચ ભવતિ|

Adhikarana kAravyAH rAgaH (30) · Śloka 30

સૌવર્ચલૈલામરિચદીપ્યકાજાજિચોચવત્| કારવ્યાઃ કલ્પયેદેવં શુક્તં મત્સ્યણ્ડિકાન્વિતમ્| આમ્રામલકપેશીભિઃ કુર્યાદ્રાગાન્ પૃથક્ પૃથક્| ધાન્યસૌવર્ચલાજાજી કારવી મરિચાચિતાન્| સગુડાન્ મધુયુક્તેન વ્યક્તામ્લાન્ મરિચોત્કટાન્||૩૦||

કારવ્યાઃ કલ્કેન સૌવર્ચલાદિયુતં શુક્તં મત્સ્યણ્ડિકાન્વિતં રાગં કલ્પયેત્| આમ્રામલકખણ્ડૈઃ પૃથગ્ધાન્યાદ્યન્વિતાન્ રાગાન્ કલ્પયેત્| મધુ માક્ષિકમ્| કારવી દ્રાક્ષીવિશેષો યા ગોસ્તનિકેત્યુચ્યતે- ઇતિ જેજ્જટઃ||૩૦||

Adhikarana udvartanAdyupacArAH (31) · Śloka 31

રૂક્ષોષ્ણોદ્વર્તનોદ્ઘર્ષસ્નાનભોજનલઙ્ગનૈઃ| સકામાભિઃ સહ સ્ત્રીભિર્યુક્ત્યા જાગરણેન ચ||૩૧||

મદાત્યયઃ કફપ્રાયઃ શીઘ્રં સમુપશામ્યતિ| રૂક્ષોષ્ણાદિભિઃ કફપ્રાયો મદાત્યયઃ શીઘ્રં સમુપશામ્યતિ||૩૧||

Adhikarana sannipAtamadAtyaye (32) · Śloka 32

યદિદં કર્મ નિર્દિષ્ટં પૃથગ્દોષબલં પ્રતિ| સન્નિપાતે દશવિધે તચ્છેષેઽપિ વિકલ્પયેત્||૩૨||

પૃથગ્વાતાદિદોષબલં પ્રતિ નિર્દિષ્ટં યત્ કર્મ તન્મિશ્રીકૃત્ય તારતમ્યવિકલ્પેન ચ શેષે દશવિધે સન્નિપાતેઽપિ વિકલ્પયેત્| પૂર્વં હિ ત્રયોદશવિધઃ સન્નિપાત ઉક્તઃ| તત્ર એકદોષાતિશયેન યઃ સોઽત્ર પ્રદર્શિતઃ| દ્વ્યતિશયેન ત્રયસ્તુલ્યાધિકૈશ્ચૈકઃ સન્નિપાતઃ તારતમ્યવિકલ્પનાચ્ચ ષટ્ત્વમિત્યેતદ્દશકમ્||૩૨||

Adhikarana trayaH pAnakayogAH (33) · Śloka 33

ત્વઙ્નાગપુષ્પમગધામરિચાજાજિધાન્યકૈઃ| પરૂષકમધુકૈલાસુરાહ્વૈશ્ચ સિતાન્વિતૈઃ| સકપિત્થરસં હૃદ્યં પાનકં શશિબોધિતમ્| મદાત્યયેષુ સર્વેષુ પેયં રુચ્યગ્નિદીપનમ્| તદ્વદ્દાડિમમૃદ્વીકાકણાકાશ્મર્યદારુભિઃ| સબીજપૂરકરસૈર્બિડસૌવર્ચલાન્વિતમ્| ફલૈર્વા વિવિધૈરમ્લૈઃ સન્નિવૃચ્ચૂર્ણશર્કરમ્||૩૩||

ત્વગાદિના શશિબોધિતં નામ પાનકમ્| શશીકર્પૂરમ્| દાડિમાદિભિઃ સૌવર્ચલાન્વિતં દ્વિતીયં પાનકમ્|વિવિધૈઃ ફલૈસ્તૃતીયમ્||૩૩||

Adhikarana kacCudArA~gkurAdicUrNam (34) · Śloka 34

કચ્છુદારાઙ્કુરદ્રાક્ષાવર્ષાભૂજીરકદ્વયમ્| મધૂકયષ્ટીત્વક્કૃષ્ણાકેસરં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્| પિબેદાલોડ્ય દુગ્ધેન સૂક્ષ્મતાન્તવગાલિતમ્||૩૪||

કચ્છુદારાઙ્કુરાદિકં દુગ્ધેનાલોડ્ય સૂક્ષ્મવસ્ત્રગાલિતં પિબેત્||૩૪||

Adhikarana madAtyayeShu harShaNI kriyA (35) · Śloka 35

નાક્ષોભ્ય હિ મનો મદ્યં શરીરમવિહન્ય વા| કુર્યાન્મદાત્યયં તસ્માદિષ્યતે હર્ષણી ક્રિયા| સેવ્યાઃ સર્વેન્દ્રિયસુખા ધર્મકલ્પદ્રુમાઙ્કુરાઃ| વિષયાતિશયાઃ પઞ્ચ શરાઃ કુસુમધન્વનઃ||૩૫||

સર્વસ્મિન્ મદાત્યયે હર્ષણી ક્રિયેષ્યતે યસ્માન્મદ્યં મનો નાક્ષોભ્ય અપિ તુ સંક્ષોભ્ય મદાત્યયં કુરુતે| શરીરં ચાવિહન્યાપિ તુ વિહન્ય ઉભયત્રાપિ હર્ષણી ક્રિયા હિતા| તથા પઞ્ચવિષયાણાં શબ્દાદીનામતિશયાઃ સેવ્યાઃ ત એવ પઞ્ચ કુસુમચાપસ્ય શરાઃ| ધર્મ એવ કલ્પદ્રુમઃ તસ્યાઙ્કુરાઃ ફલપ્રરોહાસ્તે||૩૫||

Adhikarana madAtyaye kShIraviShayaH (36) · Śloka 36

સંશુદ્ધિશમનાદ્યેષુ મદદોષઃ કૃતેષ્વપિ| ન ચેચ્છામ્યેત્કફે ક્ષીણે જાતે દૌર્બલ્યલાઘવે| તસ્ય મદ્યવિદગ્ધસ્ય વાતપિત્તાધિકસ્ય ચ| ગ્રીષ્મોપતપ્તસ્ય તરોર્યથા વર્ષં તથા પયઃ| મદ્યક્ષીણસ્ય હિ ક્ષીરઃ ક્ષીણમાશ્વેવ પુષ્યતિ| ઓજસ્તુલ્યં ગુણૈઃ સર્વૈર્વિપરીતં ચ મદ્યતઃ||૩૬||

સંશુદ્ધીત્યાદિના ક્ષીરસ્ય વિષય ઉચ્યતે| મદ્યેન ક્ષીણસ્ય પુરુષસ્ય યત્કિઞ્ચિત્ ક્ષીણમોજસ્તત્ ક્ષીરં શીઘ્રમેવ પુષ્યતિ| યતસ્તત્ક્ષીરમોજસો ગુણૈઃ સર્વૈસ્તુલ્યં મદ્યસ્ય ચ વિપરીતમ્||૩૬||

Adhikarana tataH krameNa madyasevanam (37) · Śloka 37

પયસા વિહતે રોગે બલે જાતે નિવર્તયેત્| ક્ષીરપ્રયોગં મદ્યં ચ ક્રમેણાલ્પાલ્પમાચરેત્| ન વિક્ષયધ્વંસકોત્થૈઃ સ્પૃશેતોપદ્રવૈર્યથા| તયોસ્તુ સ્યાત્ ઘૃતં ક્ષીરં બસ્તયો બૃંહણાઃ શિવાઃ| અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનાન્યન્નપાનં ચ વાતજિત્||૩૭||

તતઃ ક્ષીરેણ મદ્યરોગે વિહતે બલે ચ જાતે ક્ષીરપ્રયોગં ક્રમેણ નિવર્તયેત્ ક્રમેણૈવ ચાલ્પાલ્પં મદ્યમાચરેત્| સહસા મદ્યપાનાત્ ધ્વંસકવિક્ષયોપદ્રવોદ્ભવઃ| તયોસ્તુ ધ્વંસકવિક્ષયયોર્ઘૃતાદિકં વાતજિત્ સ્યાત્||૩૭||

Adhikarana yuktamadyasevanam (38) · Śloka 38

યુક્તમદ્યસ્ય મદ્યોત્થો ન વ્યાધિરુપજાયતે| અતોઽસ્ય વક્ષ્યતે યોગો યઃ સુખાયૈવ કેવલમ્||૩૮||

ઉપયુક્તમદ્યસ્ય પુંસો મદ્યોત્થો વ્યાધિર્નોપજાયત એવ યતોઽતઃ કારણાદસ્ય મદ્યસ્ય યોગો વક્ષ્યતે યઃ સુખાયૈવ કેવલમ્||૩૮||

Adhikarana madyapraSaMsA (39) · Śloka 39

આશ્વિનં યા મહત્તેજો બલે સારસ્વતં ચ યા| દધાત્યૈન્દ્રં ચ યા વીર્યં પ્રભાવં વૈષ્ણવઞ્ચ યા| અસ્ત્રં મકરકેતોર્યા પુરુષાર્થો બલસ્ય યા| સૌત્રામણ્યાં દ્વિજમુખે હુતાશે હૂતયે ચ યા| યા સર્વૌષધિસમ્પૂર્ણાન્મથ્યમાનાત્સુરાસુરૈઃ| મહોદધેઃ સમુદ્ભૂતા શ્રીશશાઙ્કામૃતૈઃ સહ| મધુમાધવમૈરેયસીધુગૌડાસવાદિભિઃ| મદશક્તિમનુજ્ઞન્તી યા રૂપૈર્બહુભિઃ સ્થિતા| યામાસ્વાદ્ય વિલાસિન્યો યથાર્થં નામ બિભ્રતિ| કુલાઙ્ગનાપિ યાં પીત્વા નયત્યુદ્ધતમાનસા| અનઙ્ગાલિઙ્ગિતૈરઙ્ગૈઃ ક્વાપિ ચેતો મુનેરપિ| તરઙ્ગભઙ્ગભ્રુકુટીતર્જનૈર્માનિનીમનઃ| એકં પ્રસાદ્ય કુરુતે યા દ્વયોરપિ નિર્વૃતિમ્| યથાકામભટાવાપ્તિપરિહૃષ્ટાપ્સરોગણે| તૃણવત્પુરુષા યુદ્ધે યામાસ્વાદ્ય જહત્યસૂન્| યાં શીલયિત્વાપિ ચિરં બહુધા બહુવિગ્રહામ્| નિત્યં હર્ષાતિવેગેન તત્ પૂર્વમિવ સેવતે| શોકોદ્વેગરતિભયૈર્યા દૃષ્ટ્વા નાભિભૂયતે| ગોષ્ઠીમહોત્સવોદ્યાનં ન યસ્યાઃ શોભતે વિના| સ્મૃત્વા સ્મૃત્વા ચ બહુશો વિયુક્તઃ શોચતે યયા| અપ્રસન્નાપિ યા પ્રીત્યૈ પ્રસન્ના સ્વર્ગ એવ યા| અપીન્દ્રં મન્યતે દુસ્સ્થં હૃદયસ્થિતયા યયા| અનિર્દેશ્યસુખાસ્વાદા સ્વસંવેદ્યૈવ યા પરમ્| ઇતિ ચિત્રાસ્વવસ્થાસુ પ્રિયામનુકરોતિ યા| પ્રિયાતિપ્રિયતાં યાતિ યત્પ્રિયસ્ય વિશેષતઃ| યા પ્રીતિર્યા રતિર્યા વાગ્યા પુષ્ટિરિતિ ચ સ્તુતા| દેવદાનવગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસમાનુષૈઃ| પાનપ્રવૃતૌ સત્યાં તુ તાં સુરાં વિધિના પિબેત્||૩૯||

આશ્વિનમિત્યાદેસ્તાં સુરાં વિધિના પિબેદિત્યનેન સમ્બન્ધઃ| એવમિતિહાસેષુ શ્રૂયતે યથા કિલ સુરયા અશ્વિભ્યાં સ્વતેજો દત્તમ્| સરસ્વત્યા ચ બલમ્| ઇન્દ્રેણ વીર્યમ્| વિષ્ણુના પ્રભાવઃ| યા ચ સુરા મકરકેતોઃ કામસ્યાસ્ત્રં; બલસ્ય ચ હલભૃતો યા પુરુષાર્થઃ| યા ચ સૌત્રામણ્યાધ્વરે દ્વિજમુખે બ્રાહ્મણપ્રત્યક્ષમગ્નૌ હૂયતે| યા ચ મહોદધેઃ સર્વૌષધિસમ્પૂર્ણાત્ સુરાસુરૈર્મથ્યમાનાત્ શ્ય્રાદિભિઃ સહોત્પન્ના| યા ચ મધ્વાદિભિર્બહુભી રૂપૈર્મદશક્તિમનુજ્ઝન્તિ સ્થિતા| યાં ચાસ્વાદ્ય વિલાસિન્યઃ કત્રર્યો વિલાસિનીતિ નામ યથાર્થં બિભ્રતિ| સુરયા વિલાસસ્યાગમનાત્| યાં સુરાં પીત્વા કુલાઙ્ગનાપિ લજ્જાદિમત્વાદલલિતાપિ મુનેરભ્યસ્તધૈર્યસ્યાપિ ક્વાપિ ચેતો નયત્યનઙ્ગેન કામેનાલિઙ્ગિતૈરઙ્ગૈઃ કરણભૂતૈઃ| યા ચ સુરા એકં માનિનીમનઃ પ્રસાદ્ય દ્વયોરપિ માનિનીવલ્લભયોર્નિવૃતિં કુરુતે| અતિનિવેડમાનાવષ્ટમ્ભપરવશાપ્યાસ્વાદિતકાદમ્બરીરસા માનં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા અવધીરિતપૂર્વમપિ પ્રયાંસં પ્રાર્થયિતું યતતે| યત્ર ચૈવમુત્પ્રેક્ષ્યતે યસ્યાઃ સુરાયા યે તરઙ્ગભાસૈવ ભ્રુકુટી તયા તર્જનેન સખીવ સખ્યા વલ્લભાવધીરણાનુતાપભિયેવ માનિન્યા માનમવધીર્ય મનઃ પ્રસાદયતિ| તયા ચ પ્રસન્નમનસા દ્વિતીયો માનિન્યા માનમવધીર્ય મનઃ પ્રસાદયતિ| તયા ચ પ્રસન્નમનસા દ્વિતીયો નિર્વૃતિમાસાદયતિ| તદિદં સુરાયા મહત્ કૌશલમ્| યદેકત્ર પ્રસાદમાપાદ્યાન્યત્ર નિર્વૃતિમાપ્નોતિ| યાં ચ સુરામાસ્વાદ્ય યુદ્ધે પુરુષસ્તૃણવદસૂન્ પ્રાણાંસ્ત્યજન્તિ| કિમ્ભૂતે યુદ્ધે આહ-યથેત્યાદિ| યથાકામં યથેચ્છં યા ભટાનામવાપ્તિસ્તયા પરિહૃષ્ટોઽપ્સરોગણો યસ્મિન્યુદ્ધે| ઇતિ ચિત્રાવસ્વસ્થાસુ પ્રિયામનુકરોતિ યેતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્સર્વત્રાપીતઃપ્રભૃતિ પ્રિયાયાઃ સુરાયાશ્ચ શ્લેષઃ| તથા ચ યેનૈવ પ્રિયા આસ્વાદિતા ભવતિ સ એવાપ્સરોવિષયેઽતિશયં પશ્યંસ્તલ્લાભોપાયે યુદ્ધે તૃણવદસૂંસ્ત્યજતિ| યાં સુરાં બહુધા મધ્વાદિના બહુવિગ્રહાં ચિરં શીલયિત્વાપિ પુરુષો નિત્યં તામ્ અપૂર્વમિવ સેવતે| સદૈવાભિનવામેવાતિપ્રિયત્વાજ્જાનાતીત્યર્થઃ| પ્રિયપિ બહુધા રતિપ્રયોગૈર્બહુવિગ્રહાનેકશઃ કૃતપ્રણયકલહાપિ નિત્યં હર્ષાતિવેગેનાભિનવેવ સેવ્યતે| યાઞ્ચ સુરાં દૃષ્ટ્વા શોકાદિભિર્નાભિભૂયતે| પ્રિયામપિ દૃષ્ટ્વા શોકાદિભિર્નાભિભૂયતે| દર્શનાભિભવયોઃ શોકાદય એવં કર્ત્તૃત્વેન નીયન્તે યેન સમાનકર્ત્તૃકત્વં ભવતિ| તત્સન્નિધાને શોકાદયો ન ભવન્તીતિ તાત્પર્યમ્| યસ્યાશ્ચ સુરાયા વના ગોષ્ઠ્યાદિકં ન શોભતે| પ્રિયયા વા વિના ન શોભતે| યયા ચ સુરયા વિયુક્તસ્તાં સ્મૃત્વાઽઽત્માનાં શોચતે પ્રિયયા વિયુક્તશ્ચ શોયતે| યા સુરા અપ્રસન્નાપિ ઘનાપિ પ્રીત્યૈ ભવતિ| પ્રસન્ના ચ સ્વર્ગ એવ| પ્રિયાપ્યકૃતપ્રસાદાપિ પ્રીત્યૈ ભવતિ| પ્રસન્ના પુનઃ સ્વર્ગ એવ| યથા ચ સુરયા હૃદયસ્થિતયા પીતયા પુરુષ ઇન્દ્રમપિ દુઃસ્થં મન્યતે આત્માનમેવ સુસ્થમ્| તદ્વત્ પ્રિયયાપિ હૃદયસ્થિતયા મનસિ ગૃહીતયા| યા ચ સુરા અનિર્દેશ્ય સુખાસ્વાદા સુખમાસ્વાદશ્ચ યસ્યાઃ પરસ્ય નિર્દેષ્ટુમિદન્તયા ન પાર્યતે| પ્રિયાઽપ્યેવમ્| યા ચ સુરા પરં સ્વસંવેદ્યૈવ| પ્રિયાપિ તદ્વત્| ઇત્યેવમનન્તરોક્તપ્રકારેણ ચિત્રાસુ વિછિત્રાસ્વવસ્થાસુ યા સુરા પ્રિયામનુકરોતિ તાં સુરાં વિધિના પિબેદિતિ સુરયાઃ પ્રત્યવમર્શઃ| યસ્ય હિ સુરા પ્રિયા તસ્ય પીતમાત્રાયામેવ તસ્યાં વલ્લભાપિ નિતરાં વલ્લભાત્વં યાતિ| પ્રીત્યાદિશબ્દૈશ્ચ યા દેવાદિભિઃ સ્તુતા| તાં સુરાં મદ્યપાનપ્રવૃત્તૌ સત્યાં પિબેદ્વક્ષ્યમાણેન વિધિના; ન તુ યથેચ્છમ્||૩૯||

Adhikarana medorogasya vidhipItayA surayA nivRuttiH (40) · Śloka 40

સમ્ભવન્તિ ન તે રોગા મેદાનિલકફોદ્ભવાઃ| વિધિયુક્તાદૃતે મદ્યાદ્યે ન સિદ્ધ્યન્તિ દારુણાઃ||૪૦||

કિં તયા સુરયા વિધિના પીતયા ભવતીત્યાહ-સમ્ભવન્તીત્યાદિ| યે રોગા મેદોપ્રભૃતિજા દારુણાસ્તે વિધિયુક્તાન્મદ્યાદૃતે દ્રવ્યાન્તરેણ ન સિદ્ધ્યન્તિ| વિધિયુક્તેન મદ્યેનૈવ સિદ્ધ્યન્તિ| તે રોગા વિધિવિપરીતયા સુરયા ન સમ્ભવન્તિ ન જાયન્તે||૪૦||

Adhikarana vidhiyuktamadyapAne~apavAdaH (41) · Śloka 41

અસ્તિ દેહસ્ય સાઽવસ્થા યસ્યાં પાનં નિવાર્યતે| અન્યત્ર મદ્યાન્નિગદાદ્વિવિધૌષધસમ્ભૃતાન્||૪૧||

એવંવિધમપિ વિધિયુક્તં પાનં ન સર્વત્ર પ્રયોજ્યમિતિ પ્રદર્શનાર્થમાહ-અસ્તીત્યાદિ| સુબોધમ્||૪૧||

Adhikarana madyasaMskArAH (42) · Śloka 42

આનૂપં જાઙ્ગલં માંસં વિધિનાઽપ્યુપકલ્પિતમ્| મદ્યં સહાયમપ્રાપ્ય સમ્યક્ પરિણમેત્કથમ્| સુતીવ્રમારુતવ્યાધિઘતિનો લશુનસ્ય ચ| મદ્યમાંસવિયુક્તસ્ય પ્રયોગે સ્યાક્તિયાન્ ગુણઃ| નિગૂઢશલ્યાહરણે શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મણિ| પીતમદ્યો વિષહતે સુખં વૈદ્યવિકત્થનામ્| અનલોત્તેજનં રુચ્યં શોકશ્રમવિનાશનમ્| ન ચાતઃ પરમસ્ત્યન્યદારોગ્યબલપુષ્ટિકૃત્||૪૨||

આનૂપેત્યાદિના મદ્યસંસ્કારા ઉચ્યન્તે| મદ્યેન સહાયેન માંસં સમ્યક્ પરિણતિં યાતીતિ તાત્પર્યાર્થઃ| મહાગુણસ્ય ચ લશુનસ્ય મદ્યમાંસસંયુક્તસ્યૈવ સફલત્વમ્| નિગૂઢસ્ય દેહે દૂરપ્રાપ્તસ્યાદૃશ્યસ્ય શલ્યસ્યાહરણે શસ્ત્રાદિકર્મણિ વૈદ્યવિકત્થનાં વૈદ્યકદર્થનાં પીતમદ્ય એવ સુખં વિષહતે સાધુ સોઢું શક્નોતિ સુબોધમ્| અત ઇતિ મદ્યાન્||૪૨||

Adhikarana jIvitaM rakShatA madyaM peyam (43) · Śloka 43

રક્ષતા જીવિતં તસ્માત્પેયમાત્મવતા સદા| આશ્રિતોપાશ્રિતહિતં પરમં ધર્મસાધનમ્||૪૩||

તસ્માન્મદ્યમાત્મવતા બુદ્ધિમતા જીવિતે રક્ષાં કુર્વતા સદા પેયમ્| મદ્યે ત્વનેકધા જીવિતાપાય આશઙ્ક્યતે| આશ્રિતેત્યાદિ મદ્યવિશેષણમ્| આશ્રિતા ઉપકૃતા ભૃત્યબાન્ધવાદ્યાઃ| ઉપાશ્રિતાઃ આશ્રિતાશ્રિતાઃ||૪૩||

Adhikarana vasumatAM madyapAnavidhiH (44) · Śloka 44

સ્નાતઃ પ્રણમ્ય સુરવિપ્રગુરૂન્યથાસ્વં વૃત્તિં વિધાય ચ સમસ્તપરિગ્રહસ્ય| આપાનભૂમિમથ ગન્ધજલભિષિક્તામાહારમણ્ડપસમીપગતાં શ્રયેત| સ્વાતૃતેઽથ શયને કમનીયે મિત્રભૃત્યરમણીસમવેતઃ| સ્વં યશઃ કથકચારણસઙ્ઘૈરુદ્ધતં નિશમયન્નતિલોકમ્| વિલાસિનીનાઞ્ચ વિલાસશોભિગીતં સનૃત્તં કલતૂર્યઘોષૈઃ| કાઞ્ચીકલાપૈશ્ચલકિઙ્કિણીકૈઃ ક્રીડાવિહઙ્ગૈશ્ચ કૃતાનુનાદમ્| મણિકનકસમુત્યૈરાવનેયૈર્વિચિત્રૈઃ સજલવિવિધભક્તિક્ષૌમવસ્ત્રાવૃતાઙ્ગૈઃ| અપિ મુનિજનચિત્તક્ષોભસમ્પાદનીભિશ્ચકિતહરિણલોલપ્રેક્ષણીભિઃ પ્રિયાભિઃ| સ્તનનિતમ્બકૃતાદતિગૌરવાદલસમાકુલમીશ્વરસંશ્રયાત્| ઇતિ ગતં દધતીભિરસંસ્થિતં તરુણચિત્તવિલોભનકાર્મણમ્| યૌવનાસવમત્તાભિર્વિલાસાધિષ્ઠિતાત્મભિઃ| સઞ્ચાર્યમાણં યુગપત્તન્વઙ્ગીભિરિતસ્તતઃ| તાલવૃન્તનલિનીદલાનિલૈઃ શીતલીકૃતમતીવ શિતલૈઃ| દર્શનેઽપિ વિદધદ્વશાનુગં સ્વાદિતં કિમુત ચિત્તજન્મનઃ| ચૂતરસેન્દુમૃગૈઃ કૃતવાસં મલ્લિકોજ્જ્વલતયા ચ સનાથમ્| સ્ફટિકશુક્તિગતં સતરઙ્ગં કાન્તમનઙ્ગમિવોદ્વહદઙ્ગમ્| તાલીસાદ્યં ચૂર્ણમેલાદિકં વા હૃદ્યં પ્રાશ્ય પ્રાગ્વયઃસ્થાપનં વા| તત્પ્રાર્થિભ્યો ભૂમિભાગે સુમૃષ્ટે તોયોન્મિશ્રં દાપયિત્વા તતશ્ચ| ધૃતિમાન્ સ્મૃતિમાન્ નિત્યમનૂનાધિકમાચરન્| ઉચિતેનોપચારેણ સર્વમેવોપપાલયન્| જિતવિકસિતાસિતસરોજનયનસઙ્ક્રાન્તિવર્ધિતશ્રીકમ્| કાન્તામુખમિવ સૌરભહૃતમધુપગણં પિબેન્મદ્યમ્||૪૪||

તચ્ચ મદ્યમેવં પિબેદિતિ પ્રદર્શનાર્થમાહ-સ્નાત ઇત્યાદિ| સર્વસ્ય પરિગ્રહસ્ય યથાસ્વં વૃત્તિં વિધાય, ન તુ ભૃત્યાદેરસંવિભજ્ય| એતત્કૃત્વા પ્રથમેવાપાનભૂમિમાશ્રયેત્| કિમ્ભૂતામાહ-ગન્ધજલાભિષિક્તામાહારમણ્ડપનિકટવર્તિનીમ્| અથ સ્વાતૃતે શયને સ્થિત ઇદમિદં કુર્વન્ પિબેત્| કમનીયે કાન્તે| સ્વં યશો નિશમયન્ મનસા ગૃહ્ણન્| ઉત્કર્ષેણ લોકમતિક્રાન્તમતિલોકમ્| વિલાસિનીનાઞ્ચ સનૃત્તાદિકં ગીતં નિશમયન્| તચ્ચ ગીતં કાઞ્ચીકલાપાદિભિઃ કૃતાનુનાદમ્| તચ્ચ મદ્યમેવંવિધમેવંવિધાભિસ્તન્વઙ્ગીભિઃ સઞ્ચાર્યમાણમ્| કિમ્ભૂતં મદ્યમાહ-મણીત્યાદિ| આવરેયૈર્ભાણ્ડવિશેષૈર્મણિમયૈઃ કનકમયૈર્વા| વિચિત્રૈઃ રમણીયસંસ્થાનાદિભિઃ| અન્યચ્ચ કિમ્ભૂતૈરાવરેયૈઃ સજલાનિ જલાર્દ્રાણિ વિવિધભક્તીનિ નાનિવિધરચિતશકુનિપત્રાદિવિચ્છેદાનિ યાનિ ક્ષૌમાણિ તૈરાચ્છાદિતશરીરૈઃ| કિમ્ભૂતાભિસ્તન્વઙ્ગીભિઃ અપિ મુનિજનચિત્તક્ષોભસમ્પાદનીભિસ્તથા ચકિતહરિણવત્ લોલપ્રેક્ષણીભિ- શ્ચઞ્ચલપ્રેક્ષણીભિસ્તથા પ્રિયાભિસ્તાભિશ્ચ તન્વઙ્ગીભિર્ગતં દધતીભિર્ગમનં ધારયન્તીભિઃ| કિમ્ભૂતં સ્તનાભ્યાં નિતમ્બેન ચ યત્કૃતં દેહસ્ય ગૌરવં તેનાલસમ્| ઈશ્વરહેતુકાચ્ચ સમ્ભ્રમાદાકુલમ્| તથા અસંસ્થિતમનેકરૂપમ્| તરુણચિત્તસ્ય વિલોભને કાર્મણં વશીકરણપ્રયોગમ્| યૌવનમેવ મદહેતુત્વાદાસવસ્તેન મત્તાભિસ્તન્વઙ્ગીભિસ્તથા વિલાસેનાધિષ્ઠિત આત્મા સ્વભાવો યાસાં તાભિર્યુગપદ્બહ્વીભિઃ| તચ્ચ મદ્યં તાલવૃન્તાદ્યનિલૈશ્ચન્દનાદ્યમ્બુસંયોગાદતીવ શીતલૈઃ શિતલી-કૃતમ્| તાલવૃન્તં વ્યજનમ્| તથા યન્મદ્યં દર્શનમાત્રેઽપિ ચિત્તજન્મનઃ કામસ્ય સર્વં વશાનુગં વિદધત્| કિમુત સ્વાદિતમ્| ચૂતરસાદિભિઃ કૃતવાસનમ્| ચૂતરસઃ સહકારઃ| ઇન્દુઃ કર્પૂરમ્| મૃગઃ કસ્તૂરિકા| મલ્લિકા પ્રસિદ્ધઃ પુષ્પવિશેષઃ| તત્કાન્તં મદ્યમનઙ્ગમિવ કામમિવોદ્વહદઙ્ગં સશરીરમ્| સુબોધમ્| વયઃસ્થાપનં યત્કિઞ્ચિજ્જરાપહારકૃત્| તતોઽનન્તરમિદં કૃત્વૈવ મદ્યં પિબેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કિં કૃત્વેત્યાહ-તત્પ્રાર્થિભ્ય ઇત્યાદિ| તન્મદ્યં યે પ્રાર્થયન્ત્યભિલષન્તિ ભૂતવિશેષાઃ તેભ્યસ્તોયોન્મિશ્રં તોયમિશ્રિતં તચ્ચ દાપયિત્વા ધૃતિમત્વાદિયુતઃ પિબેત્| અનૂનાધિકં તત્ર મદ્યપાને આચરન્| તથાવિધેનોપચારેણ સર્વમેવ પરિવારમુપલાલયન્ સાન્ત્વયન્| તચ્ચ મદ્યં જિતાનિ શોભાતિશયેન પરાભૂતાનિ વિકસિતાન્યસિતસરોજાનિ નીલોત્પલાનિ યાભ્યાં નયનાભ્યાં વિવર્ધિતશ્રીકમ્| કાન્તામુખસદૃશં યતઃ સૌરભેણ હતો મધુપગણોઽલિસમૂહો યેન એવમ્ભૂતં મદ્યં પિબેત્||૪૪||

Adhikarana madyapAnottaraM Bojanam (45) · Śloka 45

પીત્વૈવં ચષકત્રયં પરિજનં સમ્માન્ય સર્વં તતો| ગત્વાહારભુવં પુરઃ સુભિષજો ભુઞ્જીત ભૂયોઽત્ર ચ| માંસાપૂપઘૃતાર્દ્રકાદિહરિતૈર્યુક્તં સસૌવર્ચલૈઃ| દ્વિસ્ત્રિર્વા નિશિ ચાલ્પમેવ વનિતાસંવલ્ગનાર્થં પિબેત્||૪૫||

એવમનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ ચષકત્રયં પીત સર્વઞ્ચ પરિજનમુચિતેન પ્રકારેણ સમ્માન્ય તત આહારભુવં ગત્વા સુભિષજઃ પુર ઉત્કૃષ્ટવૈદ્યસ્યાગ્રતઃ સ્થિતો ભુઞ્જીત| અત્ર ચ ભોજને ભૂયઃ પુનર્માંસાદિયુક્તં સદ્ દ્વૌ વારૌ ત્રીન્ વા વારાન્ પિબેત્| નિશિ રાત્રાવલ્પં વનિતાસંવલ્ગાહમાત્રં પિબેદ્યાવતા ચિત્તોલ્લાસેન કેલિસુખં ભવતિ||૪૫||

Adhikarana tataH krIDA Sayana~jca (46) · Śloka 46

રહસિ દયિતામઙ્કે કૃત્વા ભુજાન્તરપીડનાત્ પુલકિતતનું જાતસ્વેદાં સકમ્પપયોધરામ્| યદિ સરભસં સીધોર્વારં ન પાયયતે કૃતી કિમનુભવતિ ક્લેશપ્રાયં તદા ગૃહતન્ત્રતામ્| વરતનુવક્ત્રં સઙ્ગતિસુગન્ધિતરં સરકં દ્રુતમિવ પદ્મરાગમણિમાસવરૂપધરમ્| ભવતિ રતિશ્રમેણ ચ મદઃ પિબેતોઽલ્પમપિ ક્ષયમત ઓજસઃ પરિહરન્ સ શયીત પરમ્||૪૬||

રહસ્યેકાન્તે દયિતામઙ્કે ઉત્સઙ્ગે કૃત્વા યદા સીધોર્વારમેકં ચષકં ન પાયયતે તદા ગૃહતન્ત્રતાં ગૃહવિષમતાં સ કૃતી કિમર્થમનુભવતિ| ક્લેશપ્રાયં બહુક્લેશમ્| કિમ્ભૂતાં દયિતામાહ-ભુજાન્તરપીડનાત્ પુલકિતતનું તથા જાતસ્વેદાં રતિશ્રમાત્ સકમ્પૌ પયોધરૌ યસ્યાસ્તથાવિધામ્| વરતન્વિત્યાદિના નત્કુટકાહ્વયેન સુરાફલમ્| તચ્ચ સરકમેવમ્ભૂતં સદલ્પમપિ પિબતો રતિશ્રમેણૈવ મદો ભવત્યતોઽનન્તરં સ પુમાન્ ઓજસઃ ક્ષયં પરિહરન્ શયીત| કિમ્ભૂતં સકરં વરતનોઃ કાન્તાયા વક્ત્રસઙ્ગત્યા સ્વભાવસુગન્ધ્યપિ સુગન્ધિતરમ્| એવમુત્પ્રેક્ષતે દ્રુતમિવ પદ્મરાગમણિમાસવરૂપધરમ્||૪૬||

Adhikarana vidhivanmadyapAnasya Palam (47) · Śloka 47

ઇત્થં યુક્ત્યા પિબન્મદ્યં ન ત્રિવર્ગાદ્વિહીયતે| અસારસંસારસુખં પરમં ચાધિગચ્છતિ| એશ્વર્યસ્યોપભોગોઽયં સ્પૃહણીયઃ સુરૈરપિ| અન્યથા હિ વિપત્સુ સ્યાત્પશ્ચાત્તાપેન્ધનં ધનમ્| ઉપભોગેન રહિતો ભોગવાનિતિ નિન્દ્યતે| નિર્મિતોઽતિકદર્યોઽયં વિધિના નિધિપાવકઃ| ત્સ્માદ્વ્યવસ્થયા પાનં પાનસ્ય સતતં હિતમ્| જિત્વા વિષયલુબ્ધાનામિન્દ્રિયાણાં સ્વતન્ત્રતામ્| વિધિર્વસુમતામેષ ભવિષ્યદ્વસવસ્તુ યે| યથોપપત્તિતૈર્મદ્યં પાતવ્યં માત્રયા હિતમ્||૪૭||

ઇત્થમનયા યુક્ત્યા મદ્યં પિબન્ પુરુષઃ ત્રિવર્ગાદ્ધર્માર્થકામાન્ન હીયતે ન તસ્ય ત્રિવર્ગહાનિર્ભવતીત્યર્થઃ| અસારસ્ય ચ સંસારસ્ય યત્ પરમં સ્વાદુ વિષયોપભોગાખ્યં સુખં તદધિગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ| અયઞ્ચ યો મદ્યસ્ય વિધિરુક્તઃ સ એશ્વર્યસ્યોપભોગઃ સુરૈરપિ સ્પૃહણીયઃ| અન્યથા યો ધનવાનૈશ્વર્યવાન્નોપભુઙ્ક્તે તસ્ય વિપત્સુ રાજોપદ્રવાદિષુ ધનં પશ્ચાત્તાપેન્ધનં પશ્ચાત્તાપસ્યેન્ધનમુદ્બોધકં સ્યાત્| યશ્ચ ધનસ્યોપભોગેન રહિતો ભોગવાનિતિ જનૈર્નિન્દ્યન્તે| કથમેવં યથાયમતિકદર્યો વિધિના નિધિપાવકો નિર્મિતઃ| તસ્માદ્વિષયેષુ લુબ્ધાનામિન્દ્રિયાણાં સ્વતન્ત્રતાં જિત્વા પાનસ્ય મદ્યસ્ય પાનં વ્યવસ્થયા હિતં ન ત્વનિયમેન| એષ ચ યથોક્તો વિધિર્વસુમતાં ધનિનાં વિજ્ઞેયઃ યે પુનર્ભવિષ્ય- દ્વસવસ્તૈર્મદ્યં યથોપપત્તિ યથાસમ્ભવમુપચારેણ માત્રયા પાતવ્યમ્| હિતં પથ્યમ્| ભવિષ્યદ્વસુશબ્દેન વ્યુત્પત્ત્યા દરિદ્રા ઉક્તાઃ| ભવિષ્યન્તિ વસૂનિ યેષામિતિ કૃત્વા||૪૭||

Adhikarana madyapAnamaryAdA (48) · Śloka 48

યાવદ્દૃષ્ટેર્ન સમ્ભ્રાન્તિર્યાવન્ન ક્ષોભ્યતે મનઃ| તાવદેવ વિરન્તવ્યં મદ્યાદાત્મવતા સદા||૪૮||

યાવદિત્યાદિના મદ્યપાનવિધિઃ સુબોધઃ||૪૮||

Adhikarana doShAnusAraM madyapAnavidhiH (49) · Śloka 49

અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનવાસધૂપાનુલેપનૈઃ| સ્નિગ્ધોષ્ણૈર્ભાવિતૈશ્ચાન્નૈઃ પાનં વાતોત્તરઃ પિબેત્| શીતોપચારૈર્વિવિધૈર્મધુરસ્નિગ્ધશીતલૈઃ| પૈત્તિકો ભાવિતશ્ચાન્નૈઃ પિબન્મદ્યં ન સીદતિ| ઉપચારૈરશિશિરૈર્યવગોધૂમભુક્ પિબેત્| શ્લૈષ્મિકો ધન્વજૈર્માંસૈર્મદ્યં મારિચિકૈઃ સહ||૪૯||

તચ્ચ મદ્યમભ્યઙ્ગાદિભિર્ભાવિત અહિતસંસ્કારઃ સન્ વાતાધિકઃ પુરુષઃ પિબેત્| વાસઃ પટવાસઃ| શિતોપચારાદિભિઃ પૈત્તિકો મદ્યં પિબન્ ન સીદતિ| અશિશિરોપચારાદિના શ્લૈષ્મિકો મદ્યં પિબેત્| અશિશિરશબ્દેનાતિશિશિરસ્ય પ્રતિષેધઃ| નોષ્ણવિધાનમ્| ઉષ્ણોપ-ચારસ્ય મદ્યે પ્રતિષેધાત્ મરિચેન સંસ્કૃતં મારિચિકમ્| ધન્વજં જાઙ્ગલમ્||૪૯||

Adhikarana doShAnusAraM madyaprakArAH kAlaSca (50) · Śloka 50

તત્ર વાતે હિતં મદ્યં પ્રાયઃ પૈષ્ટિકગૌડિકમ્| પિત્તે સામ્ભો મધુ કફે માર્દ્વિકારિષ્ટમાધવમ્| પ્રાક્પિબેચ્છ્લૈષ્મિકો મદ્યં ભુક્તસ્યોપરિ પૈત્તિકઃ| વાતિકસ્તુ પિબેન્મધ્યે સમદોષો યથેચ્છતિ||૫૦||

તત્રેત્યાદિ સુબોધમ્| શાલિપિષ્ટેન પૈષ્ટિકમ્| ગુડેન ગૌડિકમ્| પિત્તે મધુ માક્ષિકં સામ્ભઃ| કફે માર્દ્વિકમ્| પ્રાગિત્યાદિના મદ્યસ્ય દોષવિશેષાશ્રયેણ કાલનિયમઃ સુબોધઃ||૫૦||

Adhikarana madamUrcCAyayoScikitsA (51) · Śloka 51

મદેષુ વાતપિત્તઘ્નં પ્રાયો મૂર્ચ્છાસુ ચેષ્યતે| સર્વત્રાપિ વિશેષેણ પિત્તમેવોપલક્ષયેત્| શીતાઃ પ્રદેહાઃ મણયઃ સેકા વ્યજનમારુતાઃ| સિતાદ્રાક્ષેક્ષુખર્જૂરકાશ્મર્યસ્વરસાઃ પયઃ| સિદ્ધા મધુરવર્ગેણ રસા યૂષાઃ સદાડિમાઃ| ષષ્ટિકાઃ શાલયો મુદ્ગા યવાઃ સર્પિશ્ચ જીવનમ્| કલ્યાણકં પઞ્ચગવ્યં ષટ્પલં પયસાગ્નિકમ્| પિપ્પલ્યો વા શિલાહ્વં વા રસાયનવિધાનતઃ| ત્રિફલા વા પ્રયોક્તવ્યા સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરા||૫૧||

મદેષ્વિત્યાદિના ક્રમપ્રાપ્તાનાં મદમૂર્ચ્છાસંન્યાસાનાં ચિકિત્સા| પ્રાયોગ્રહણં વ્યભિચારસૂચનાર્થમ્| સર્વસ્યપિ મદ્યવિકારેષુ પિત્તમેવ ચિકિત્સ્યત્વેનોપલક્ષયેત્| સર્વત્ર શીતાઃ પ્રદેહાદયઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ| તથા સિતાદિમધુરસ્કન્ધેન શૃતં પયઃ| સુબોધમ્| કલ્યાણકાદીનિ વક્ષ્યન્તે| ષટ્પલમુક્તં યક્ષ્મણિ||૫૧||

Adhikarana prasaktavegeShu viSeShaH (52) · Śloka 52

પ્રસક્તવેગેષુ હિતં મુખનાસાવરોધનમ્| પિબેદ્વા માનુષીક્ષીરં તેન દદ્યાચ્ચ નાવનમ્||૫૨||

પ્રસક્તવેગેષુ સન્તતવેગેષુ મદમૂર્ચ્છાયેષુ મુખનાસયોઃ પાણ્યાદિકેનાવરોધનં હિતમ્| તેન માનુષીક્ષીરેણ નસ્યમ્||૫૨||

Adhikarana vogottarakAlInA cikitsA (53) · Śloka 53

મૃણાલબિસકૃષ્ણા વા લિહ્યાત્ક્ષૌદ્રેણ સાભયાઃ| દુરાલભાં વા મુસ્તાં વા શીતેન સલિલેન વા| પિબેન્મરિચકોલાસ્થિમજ્જોશીરાહિકેસરમ્| ધાત્રીફલરસે સિદ્ધં પથ્યા ક્વાથેન વા ઘૃતમ્| કુર્યાત્ ક્રિયાં જ્વરોક્તાઞ્ચ યથાદોષબલોદયામ્| પઞ્ચ કર્માણિ શસ્તાનિ તથા રક્તાવસેચનમ્| સત્ત્વસ્યાલમ્બનં જ્ઞાનમગૃદ્ધિર્વિષયેષુ ચ||૫૩||

મૃણાલાદ્યભયાન્તં ક્ષૌદ્રેણ લેહઃ દુરાલભાં વા ક્ષૌદ્રેણ| મુસ્તાં વા| મરિચાદિકં શીતેન સલિલેન પિબેત્| ધાત્રીફલરસેન વા ચતુર્ગુણેન સિદ્ધં ઘૃતમ્| પથ્યા ક્વાથેન વા સ્નેહસમે સિદ્ધં ઘૃતં પિબેત્| દોષબલાનતિક્રમેણ ચ મદમૂર્ચ્છાયયોઃ જ્વરોક્તાં ક્રિયાં કુર્યાત્| સુબોધમ્| સત્ત્વસ્યાલમ્બનં ધૈર્યસ્યાવષ્ટમ્ભઃ| ગૃદ્ધિર્લોલુપતા વિષયેષુ દ્વારાદિષુ||૫૩||

Adhikarana atipravRuddhAdiShu viSeShaH (54) · Śloka 54

મદેષ્વતિપ્રવૃદ્ધેષુ મૂર્ચ્છાયેષુ ચ યોજયેત્| તીક્ષ્ણં સંન્યાસવિહિતં વિષજં વિષજેષુ ચ||૫૪||

સંન્યાસવિહિતં તીક્ષ્ણં નસ્યાદિ યત્તત્સર્વમતિપ્રવૃદ્ધેષુ સર્વેષુ મદેષુ મૂર્ચ્છાયેષુ ચ યોજયેત્| વિષયજેષુ મદેષુ વિષઘ્નઞ્ચ યોજયેત્||૫૪||

Adhikarana saMnyAsacikitsA (55) · Śloka 55

આશુ પ્રયોજ્યં સંન્યાસે સુતીક્ષ્ણં નસ્યમઞ્જનમ્| ધૂમં પ્રધમનં તોદઃ સૂચીભિશ્ચ નખાન્તરે| કેશાનાં લુઞ્ચનં દાહો દંશો દશનવૃશ્ચિકૈઃ| કદ્વમ્લગાલનં વક્ત્રે કપિકચ્છ્વાવઘર્ષણમ્| ઉત્થિતો લબ્ધસંજ્ઞશ્ચ લશુનસ્વરસં પિબેત્| ખાદેત્સવ્યોષલવણં બીજપૂરકકેસરમ્| લઘ્વન્નં કટુતીક્ષ્ણોષ્ણમદ્યાત્ સ્રોતોવિશુદ્ધયે||૫૫||

દુર્જયત્વેન પ્રાધાન્યાત્સંન્યાસસ્ય ચિકિત્સાં પૃથગુચ્યતે-આશ્વિત્યાદિ| સંન્યાસે શીઘ્રમેવ સુતીક્ષ્ણં નસ્યાદિકં પ્રયોજ્યમ્| પ્રધમનાન્તાનાં સુતીક્ષ્ણશબ્દેન સમ્બન્ધઃ| પ્રધમનં નાસાયાં ચૂર્ણેન| નખમાંસયોર્મધ્યે સૂચીભિસ્તોદઃ| લુઞ્ચનમવનયનમ્| દાહોઽઙ્ગેષ્વગ્ન્યાદિના| દન્તૈર્વૃશ્ચિકૈશ્ચાઙ્ગદંશઃ| વક્ત્રે કટૂનાં મરિચાદિરમ્લાનાં મદ્યાદીનાં ગાલનં સ્રાવણમ્||૫૫||

Adhikarana pralayahetoScittasaMrakShaNam (56-9) · Śloka 9

વિસ્માપનૈઃ સંસ્મરણૈઃ પ્રિયશ્રવણદર્શનૈઃ| પટુભિર્ગીતવાદિત્રશબ્દૈર્વ્યાયામશીલનૈઃ| સ્રંસનોલ્લેખનૈર્ધૂમૈઃ શોણિતસ્યાવસેચનૈઃ| ઉપાચરેત્તં પ્રતતમનુબન્ધભયાત્ પનઃ| તસ્ય સંરક્ષિતવ્યં ચ મનઃ પ્રલયહેતુતઃ||૫૬|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને મદાત્યયચિકિત્સિતન્નામ નવમોઽધ્યાયઃ||૯||

તસ્ય ચ નિવૃત્તસંન્યાસસ્ય પ્રલયહેતોશ્ચિત્તક્લેશાત્મનો વિસ્માપનાદિભિઃ સંરક્ષિતવ્યં પુનરનુબન્ધં ન ગૃહ્ણાતીતિ||૫૬|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને નવમોઽધ્યાયઃ