9. madātyayacikitsitam

Adhikarana atha madAtyayacikitsitannAma navamo~adhyAyaH adhyAya pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો મદાત્યયચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana madAtyaye doShajayakramaH (2) · Śloka 2

યં દોષમધિકં પશ્યેત્તસ્યાદૌ પ્રતિકારયેત્| કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા વા તુલ્યદોષં મદાત્યયે| પિત્તમારુતપર્યન્તઃ પ્રાયેણહિ મદાત્યયઃ||૨||

Adhikarana madyapAne mAtrAdoShe tadeva samam (3) · Śloka 3

હીનમિથ્યાતિપીતેન યો વ્યાધિરુપજાયતે| સમપીતેન તેનૈવ સ મદ્યેનોપશામ્યતિ||૩||

Adhikarana madye madyamevauShadham (4) · Śloka 4

મદ્યસ્ય વિષસાદૃશ્યાદ્વિષં તૂત્કર્ષવૃત્તિભિઃ| તીક્ષ્ણાદિભિર્ગુણૈયોગાદ્વિષાન્તરમપેક્ષતે||૪||

Adhikarana madyasyauShadhatve upapattiH (5) · Śloka 5

તીક્ષ્ણોષ્ણેનાતિમાત્રેણ પીતેનાન્નવિદાહિના| મદ્યેનાન્નરસક્લેદો વિદગ્ધઃ ક્ષારતાં ગતઃ| યાન્ કુર્યાન્મદતૃણ્મોહજ્વરાન્તર્દાહવિભ્રમાન્| મદ્યોત્ક્લિષ્ટેન દોષેણ રુદ્ધઃ સ્રોતસ્સુ મારુતઃ| સુતીવ્રા વેદના યાશ્ચ શિરસ્યસ્થિષુ સન્ધિષુ| જીર્ણામમદ્યદોષસ્ય પ્રકાંક્ષાલાઘવે સતિ| યૌગિકં વિધિવદ્યુક્તં મદ્યમેવ નિહન્તિ તાન્||૫||

Adhikarana yuktyantara~jca (6) · Śloka 6

ક્ષારો હિ યાતિ માધુર્યં શીઘ્રમમ્લોપસંહિતઃ| મદ્યમમ્લેષુ ચ શ્રેષ્ઠં દોષવિષ્યન્દનાદલમ્| તીક્ષ્ણોષ્ણાદ્યૈઃ પુરા પ્રોક્તૈર્દીપનાદ્યૈસ્તથા ગુણૈઃ| સાત્મ્યત્વાચ્ચ તદેવાસ્ય ધાતુસામ્યકરં પરમ્||૬||

Adhikarana pAnAtyayauShadhakAlaH (7) · Śloka 7

સપ્તાહમષ્ટરાત્રં વા કુર્યાત્પાનાત્યયૌષધમ્| જીર્યત્યેતાવત પાનં કાલેન વિપથાશ્રિતમ્||૭||

Adhikarana anubandhacikitsopakramaH (8) · Śloka 8

પરં તતોઽનુબધ્નાતિ યો રોગસ્તસ્ય ભેષજમ્| યથાયથં પ્રયુઞ્જીત કૃતપાનાત્યયૌષધમ્||૮||

Adhikarana vAtolbaNe pAnAtyaye cikitsA (9) · Śloka 9

તત્ર વાતોલ્બણે મદ્યે દદ્યાત્પિષ્ટકૃતં યુતમ્| બીજપૂરકવૃક્ષામ્લકોલદાડિમદીપ્યકૈઃ| યવાનીહપુષાજાજી વ્યોષત્રિલવણાર્દ્રકૈઃ| શૂલ્યૈર્માંસૈર્હરિતકૈઃ સ્નેહવદ્ભિશ્ચ સક્તુભિઃ| ઉષ્ણસ્નિગ્ધામ્લલવણા મેદ્યમાંસરસા હિતાઃ| આમ્રામ્રાતકપેશીભિઃ સંસ્કૃતા રાગષાડવાઃ| ગોધૂમમાષવિકૃતીર્મૃદુચિત્રા મુખપ્રિયાઃ| આર્દ્રિકાર્દ્રકકુલ્માષશુક્તમાંસાદિગર્ભિણીઃ| સુરભિર્લવણા શીતા નિગદા વાચ્છવારુણી| સ્વરસો દાડિમાત્ક્વાથઃ પઞ્ચમૂલાત્કનીયસઃ| શુણ્ઠીધાન્યાત્તથામસ્તુશુક્તામ્ભોચ્છામ્લકાઞ્જિકમ્| અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનમુષ્ણં પ્રાવરણં ઘનમ્| ઘનશ્ચાગુરુજો ધૂપઃ પઙ્કશ્ચાગુરુકુઙ્કુમાત્| કુચોરુશ્રોણિશાલિન્યો યૌવનોષ્ણાઙ્ગયષ્ટયઃ| હર્ષેણાલિઙ્ગને યુક્તાઃ પ્રિયાઃ સંવાહનેષુ ચ||૯||

Adhikarana pittolbaNe cikitsA (10) · Śloka 10

પિત્તોલ્બણે બહુજલં શાર્કરં મધુ વા યુતમ્| રસૈર્દાડિમખર્જૂરભવ્યદ્રાક્ષાપરૂષજૈઃ| સુશીતં સસિતા સક્તુ યોજ્યં તાદૃક્ચ પાનકમ્| સ્વાદુવર્ગકષાયૈર્વા યુક્તં મદ્યં સમાક્ષિકમ્| શાલિષષ્ટિકમશ્નીયાચ્છશાજૈણકપિઞ્જલૈઃ| સતીનમુદ્ગામલકપટોલીદાડિમૈરપિ||૧૦||

Adhikarana kaPapittolbaNe cikitsA (11) · Śloka 11

કફપિત્તં સમુત્ક્લિષ્ટમુલ્લિખેત્તૃડ્વિદહવાન્| પીત્વામ્બુ શીતં મદ્યં વા ભૂરીક્ષુરસમં યુતમ્| દ્રાક્ષારસં વા સંસર્ગી તર્પણાદિઃ પરં હિતમ્| તથાગ્નિર્દીપ્યતે તસ્ય દોષશેષાન્નપાચકઃ||૧૧||

Adhikarana kAsAdiyukte cikitsA (12) · Śloka 12

કાસે સરક્તનિષ્ઠીવે પાર્શ્વસ્તનરુજાસુ ચ| તૃષ્ણાયાં સવિદાહાયાં સોત્ક્લેશે હૃદયોરસિ| ગુડૂચીભદ્રમુસ્તાનાં પટોલસ્યાથવા રસમ્| સનાગરં યોજયેત તિત્તિરિપ્રતિભોજનમ્||૧૨||

Adhikarana tRuShNAyukte cikitsA (13) · Śloka 13

તૃષ્યતે ચાતિબલવદ્વાતપિત્તે સમુદ્ધતે| દદ્યાદ્ દ્રાક્ષારસં પાનં શીતં દોષાનુલોમનમ્| જીર્ણેઽદ્યાન્મધુરામ્લેન છાગમાંસરસેન ચ| તૃષ્યલ્પશઃ પિબેન્મદ્યં મદં રક્ષન્ બહૂદકમ્| મુસ્તદાડિમલાજામ્બુ જલં વા પર્ણિનીશૃતમ્| પારસ્યુત્પલકન્દૈર્વા સ્વભાવાદેવ વા હિમમ્||૧૩||

Adhikarana tRuShANAtivRuddhau tasya samprAptiH cikitsA ca (14) · Śloka 14

મદ્યાતિપાનાદબ્ધાતૌ ક્ષીણે તેજસિ ચોદ્ધતે| યઃ શુષ્કગલતાલ્વોષ્ઠૌ જિહ્વાં નિષ્ક્રમ્ય વેષ્ટતે| પાયયેત્ કામતોઽમ્ભસ્તં નિશીતપવનાહતમ્| કોલદાડિમવૃક્ષામ્લચુક્રીકાચુક્રિકારસઃ| પઞ્ચામ્લકો મુખાલેપઃ સદ્યતૃષ્ણાં નિયચ્છતિ||૧૪||

Adhikarana pAnAtyayajadAhasamprAptiH tasya saMprAptiH (15) · Śloka 15

ત્વચં પ્રાપ્તશ્ચ પાનોષ્મા પિત્તરક્તાભિમૂર્ચ્છિતઃ| દાહં પ્રકુરુતે ઘોરં વિહ્વલો યેન મુહ્યતિ||૧૫||

Adhikarana tatra cikitsAkramaH (16) · Śloka 16

તૃષ્ણાદાહપરીતસ્ય તસ્ય દાહજ્વરાપહમ્| વિધિં યથોક્તં યુઞ્જીત બાહ્યાન્તઃ પરિમાર્જનમ્||૧૬||

Adhikarana candanasya dAhanASakatvam (17) · Śloka 17

પ્રભાતમારુતોદ્ધૂતાઃ પ્રાલેયજલવર્ષિણઃ| સ્મર્યમાણા અપિ ઘ્નન્તિ દાહં મલયપાદપાઃ||૧૭||

Adhikarana muktAkalApAdInAM tRuDdAhAdinASanatvam (18) · Śloka 18

મુક્તાકલાપાઃ શશિરશ્મિશુભ્રાઃ મૃણાલપદ્મોત્પલપત્રરમ્યાઃ| સેકાવગાહાઃ સજલાજલાર્દ્રા વાતાઃ સુશીતા મણયો મહાર્હાઃ| અલિઞ્જરાઃ પદ્મપુટાભિધાનાઃ પ્રવાલવર્ણાહિમવારિપૂર્ણાઃ| પરિસ્રવન્તો દૃતયોમહાન્તઃ પુત્રાઃ પ્રિયાદર્પણમણ્ડલાનિ| નાર્યશ્ચ નેત્રોત્પલકર્ણપૂરા મધ્યં વયઃ કિઞ્ચિદિવસ્પૃશન્ત્યઃ| મનોનુકૂલા હરિચન્દનાર્દ્રા સ્તૃડ્દાહમૂર્ચ્છાદવથૂઞ્જયન્તિ||૧૮||

Adhikarana sindhusmaraNAdikam (19) · Śloka 19

કરેણુકાભિઃ પરિવારિતેન વિક્ષોભણં વરણયૂથપેન| આસ્ફાલનં શીકરવર્ષણઞ્ચ સિન્ધોઃ સ્મરન્દાહતૃષોરગમ્યઃ| સરિદ્ધ્રદાનાં હિમવદ્યરીણાઞ્ચન્દ્રોદયાનાં કમલાકરાણામ્| મનોરમાન્યાપિ કથા પ્રવૃત્તદાહઞ્ચ તૃષ્ણાઞ્ચ નિહન્તિ સદ્યઃ||૧૯||

Adhikarana lAjAdyambupAnam (20) · Śloka 20

લાજોત્પલોશીરકુચન્દનામ્બુશીતાભિધાનં મધુશર્કરાઢ્યમ્| મદ્યોદ્ભવાં પિત્તકૃતાઞ્ચ તૃષ્ણાં સદાહશોષાં વિનિહન્તિ પીતમ્||૨૦||

Adhikarana priya~ggvAdilepaH (21) · Śloka 21

પ્રિયઙ્ગુપત્રપ્લવલોધ્સેવ્યહ્રીબેરકલેયકનાગપુષ્પૈઃ| શીતામ્બુપિષ્ટૈર્નવકર્પરસ્થૈસ્તૃડ્દાહહા સર્વશરીરલેપઃ||૨૧||

Adhikarana sirAvyadhaH (22) · Śloka 22

અશામ્યત્યથવા દાહે રસૈસ્તૃપ્તસ્ય જાઙ્ગલૈઃ| શાખાશ્રયાં યથાન્યાયં રોહિણીં વ્યધ્યેત્સિરામ્||૨૨||

Adhikarana kaPaje madAtyaye cikitsA tatra kramaH (23) · Śloka 23

ઉલ્લેખનોપવાસાભ્યાં વિજયેત કફોલ્બણમ્||૨૩||

Adhikarana jalapAnam (24) · Śloka 24

તૃષિતોઽમ્બુ પિબેચ્છીતં મુસ્તયા પર્પટેન વા| સ્થિરાશુણ્ઠીબલોદીચ્યદુસ્પર્શાન્યતમેન વા| સિદ્ધમેતચ્ચ સર્વેષુ પાનદોષેષુ શસ્યતે||૨૪||

Adhikarana nirAme~ariShTapAnAdi (25) · Śloka 25

નિરામં ક્ષુધિતં કાલે પાયયેદ્બહુમાક્ષિકમ્| શાર્કરં મધુ વા જીર્ણમરિષ્ટં શીધુમેવ વા| રૂક્ષતર્પણસંયુક્તં યવાનીનાગરાન્વિતમ્||૨૫||

Adhikarana yUShAdyannam (26) · Śloka 26

યૂષેણ યવગોધૂમં તનુનાઽલ્પેન ભોજયેત્| ઉષ્ણામ્લકટુતિક્તેન કૌલત્થેનાલ્પસર્પિષા| શુષ્કમૂલકજૈશ્છાગૈ રસૈર્વા ધન્વચારિણામ્| સામ્લવેતસવૃક્ષામ્લપટોલીવ્યોષદાડિમૈઃ||૨૬||

Adhikarana mAMsamadyAdyannam (27) · Śloka 27

પ્રભૂતશુણ્ઠીમરિચહરિતાર્દ્રકપેશિકમ્| બીજપૂરરસાદ્યમ્લં ભૃષ્ટં નીરસવર્તિતમ્| કરીરકરમર્દાદિ રોચિષ્ણુ બહુશાવનમ્| પ્રવ્યક્તાષ્ટાઙ્ગલવણંવિકલ્પિતનિમર્દકમ્| યથાગ્નિ ભક્ષયન્માંસં માધવં નિગદં પિબેત્||૨૭||

Adhikarana aShTA~ggalavaNam (28) · Śloka 28

સિતાસૌવર્ચલાજાજિતિન્તિણીકામ્લવેતસમ્| ત્વગેલામરિચાર્ધાંશમષ્ટાઙ્ગલવણં હિતમ્| સ્રોતોવિશુદ્ધ્યગ્નિકરં કફપ્રાયે મદાત્યયે||૨૮||

Adhikarana mRudvIkArAgaH (29) · Śloka 29

કટુસ્કન્ધયુતાં શ્વેતાં મૃદ્વીકાં નિષ્કુલીકૃતામ્| રસેન માતુલુઙ્ગસ્ય કલ્કયેદ્દાડિમસ્ય વા| તયા ક્ષૌદ્રયુતો રાગઃ કૃતો દીપનપાચનઃ||૨૯||

Adhikarana kAravyAH rAgaH (30) · Śloka 30

સૌવર્ચલૈલામરિચદીપ્યકાજાજિચોચવત્| કારવ્યાઃ કલ્પયેદેવં શુક્તં મત્સ્યણ્ડિકાન્વિતમ્| આમ્રામલકપેશીભિઃ કુર્યાદ્રાગાન્ પૃથક્ પૃથક્| ધાન્યસૌવર્ચલાજાજી કારવી મરિચાચિતાન્| સગુડાન્ મધુયુક્તેન વ્યક્તામ્લાન્ મરિચોત્કટાન્||૩૦||

Adhikarana udvartanAdyupacArAH (31) · Śloka 31

રૂક્ષોષ્ણોદ્વર્તનોદ્ઘર્ષસ્નાનભોજનલઙ્ગનૈઃ| સકામાભિઃ સહ સ્ત્રીભિર્યુક્ત્યા જાગરણેન ચ||૩૧||

Adhikarana sannipAtamadAtyaye (32) · Śloka 32

યદિદં કર્મ નિર્દિષ્ટં પૃથગ્દોષબલં પ્રતિ| સન્નિપાતે દશવિધે તચ્છેષેઽપિ વિકલ્પયેત્||૩૨||

Adhikarana trayaH pAnakayogAH (33) · Śloka 33

ત્વઙ્નાગપુષ્પમગધામરિચાજાજિધાન્યકૈઃ| પરૂષકમધુકૈલાસુરાહ્વૈશ્ચ સિતાન્વિતૈઃ| સકપિત્થરસં હૃદ્યં પાનકં શશિબોધિતમ્| મદાત્યયેષુ સર્વેષુ પેયં રુચ્યગ્નિદીપનમ્| તદ્વદ્દાડિમમૃદ્વીકાકણાકાશ્મર્યદારુભિઃ| સબીજપૂરકરસૈર્બિડસૌવર્ચલાન્વિતમ્| ફલૈર્વા વિવિધૈરમ્લૈઃ સન્નિવૃચ્ચૂર્ણશર્કરમ્||૩૩||

Adhikarana kacCudArA~gkurAdicUrNam (34) · Śloka 34

કચ્છુદારાઙ્કુરદ્રાક્ષાવર્ષાભૂજીરકદ્વયમ્| મધૂકયષ્ટીત્વક્કૃષ્ણાકેસરં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્| પિબેદાલોડ્ય દુગ્ધેન સૂક્ષ્મતાન્તવગાલિતમ્||૩૪||

Adhikarana madAtyayeShu harShaNI kriyA (35) · Śloka 35

નાક્ષોભ્ય હિ મનો મદ્યં શરીરમવિહન્ય વા| કુર્યાન્મદાત્યયં તસ્માદિષ્યતે હર્ષણી ક્રિયા| સેવ્યાઃ સર્વેન્દ્રિયસુખા ધર્મકલ્પદ્રુમાઙ્કુરાઃ| વિષયાતિશયાઃ પઞ્ચ શરાઃ કુસુમધન્વનઃ||૩૫||

Adhikarana madAtyaye kShIraviShayaH (36) · Śloka 36

સંશુદ્ધિશમનાદ્યેષુ મદદોષઃ કૃતેષ્વપિ| ન ચેચ્છામ્યેત્કફે ક્ષીણે જાતે દૌર્બલ્યલાઘવે| તસ્ય મદ્યવિદગ્ધસ્ય વાતપિત્તાધિકસ્ય ચ| ગ્રીષ્મોપતપ્તસ્ય તરોર્યથા વર્ષં તથા પયઃ| મદ્યક્ષીણસ્ય હિ ક્ષીરઃ ક્ષીણમાશ્વેવ પુષ્યતિ| ઓજસ્તુલ્યં ગુણૈઃ સર્વૈર્વિપરીતં ચ મદ્યતઃ||૩૬||

Adhikarana tataH krameNa madyasevanam (37) · Śloka 37

પયસા વિહતે રોગે બલે જાતે નિવર્તયેત્| ક્ષીરપ્રયોગં મદ્યં ચ ક્રમેણાલ્પાલ્પમાચરેત્| ન વિક્ષયધ્વંસકોત્થૈઃ સ્પૃશેતોપદ્રવૈર્યથા| તયોસ્તુ સ્યાત્ ઘૃતં ક્ષીરં બસ્તયો બૃંહણાઃ શિવાઃ| અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનાન્યન્નપાનં ચ વાતજિત્||૩૭||

Adhikarana yuktamadyasevanam (38) · Śloka 38

યુક્તમદ્યસ્ય મદ્યોત્થો ન વ્યાધિરુપજાયતે| અતોઽસ્ય વક્ષ્યતે યોગો યઃ સુખાયૈવ કેવલમ્||૩૮||

Adhikarana madyapraSaMsA (39) · Śloka 39

આશ્વિનં યા મહત્તેજો બલે સારસ્વતં ચ યા| દધાત્યૈન્દ્રં ચ યા વીર્યં પ્રભાવં વૈષ્ણવઞ્ચ યા| અસ્ત્રં મકરકેતોર્યા પુરુષાર્થો બલસ્ય યા| સૌત્રામણ્યાં દ્વિજમુખે હુતાશે હૂતયે ચ યા| યા સર્વૌષધિસમ્પૂર્ણાન્મથ્યમાનાત્સુરાસુરૈઃ| મહોદધેઃ સમુદ્ભૂતા શ્રીશશાઙ્કામૃતૈઃ સહ| મધુમાધવમૈરેયસીધુગૌડાસવાદિભિઃ| મદશક્તિમનુજ્ઞન્તી યા રૂપૈર્બહુભિઃ સ્થિતા| યામાસ્વાદ્ય વિલાસિન્યો યથાર્થં નામ બિભ્રતિ| કુલાઙ્ગનાપિ યાં પીત્વા નયત્યુદ્ધતમાનસા| અનઙ્ગાલિઙ્ગિતૈરઙ્ગૈઃ ક્વાપિ ચેતો મુનેરપિ| તરઙ્ગભઙ્ગભ્રુકુટીતર્જનૈર્માનિનીમનઃ| એકં પ્રસાદ્ય કુરુતે યા દ્વયોરપિ નિર્વૃતિમ્| યથાકામભટાવાપ્તિપરિહૃષ્ટાપ્સરોગણે| તૃણવત્પુરુષા યુદ્ધે યામાસ્વાદ્ય જહત્યસૂન્| યાં શીલયિત્વાપિ ચિરં બહુધા બહુવિગ્રહામ્| નિત્યં હર્ષાતિવેગેન તત્ પૂર્વમિવ સેવતે| શોકોદ્વેગરતિભયૈર્યા દૃષ્ટ્વા નાભિભૂયતે| ગોષ્ઠીમહોત્સવોદ્યાનં ન યસ્યાઃ શોભતે વિના| સ્મૃત્વા સ્મૃત્વા ચ બહુશો વિયુક્તઃ શોચતે યયા| અપ્રસન્નાપિ યા પ્રીત્યૈ પ્રસન્ના સ્વર્ગ એવ યા| અપીન્દ્રં મન્યતે દુસ્સ્થં હૃદયસ્થિતયા યયા| અનિર્દેશ્યસુખાસ્વાદા સ્વસંવેદ્યૈવ યા પરમ્| ઇતિ ચિત્રાસ્વવસ્થાસુ પ્રિયામનુકરોતિ યા| પ્રિયાતિપ્રિયતાં યાતિ યત્પ્રિયસ્ય વિશેષતઃ| યા પ્રીતિર્યા રતિર્યા વાગ્યા પુષ્ટિરિતિ ચ સ્તુતા| દેવદાનવગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસમાનુષૈઃ| પાનપ્રવૃતૌ સત્યાં તુ તાં સુરાં વિધિના પિબેત્||૩૯||

Adhikarana medorogasya vidhipItayA surayA nivRuttiH (40) · Śloka 40

સમ્ભવન્તિ ન તે રોગા મેદાનિલકફોદ્ભવાઃ| વિધિયુક્તાદૃતે મદ્યાદ્યે ન સિદ્ધ્યન્તિ દારુણાઃ||૪૦||

Adhikarana vidhiyuktamadyapAne~apavAdaH (41) · Śloka 41

અસ્તિ દેહસ્ય સાઽવસ્થા યસ્યાં પાનં નિવાર્યતે| અન્યત્ર મદ્યાન્નિગદાદ્વિવિધૌષધસમ્ભૃતાન્||૪૧||

Adhikarana madyasaMskArAH (42) · Śloka 42

આનૂપં જાઙ્ગલં માંસં વિધિનાઽપ્યુપકલ્પિતમ્| મદ્યં સહાયમપ્રાપ્ય સમ્યક્ પરિણમેત્કથમ્| સુતીવ્રમારુતવ્યાધિઘતિનો લશુનસ્ય ચ| મદ્યમાંસવિયુક્તસ્ય પ્રયોગે સ્યાક્તિયાન્ ગુણઃ| નિગૂઢશલ્યાહરણે શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મણિ| પીતમદ્યો વિષહતે સુખં વૈદ્યવિકત્થનામ્| અનલોત્તેજનં રુચ્યં શોકશ્રમવિનાશનમ્| ન ચાતઃ પરમસ્ત્યન્યદારોગ્યબલપુષ્ટિકૃત્||૪૨||

Adhikarana jIvitaM rakShatA madyaM peyam (43) · Śloka 43

રક્ષતા જીવિતં તસ્માત્પેયમાત્મવતા સદા| આશ્રિતોપાશ્રિતહિતં પરમં ધર્મસાધનમ્||૪૩||

Adhikarana vasumatAM madyapAnavidhiH (44) · Śloka 44

સ્નાતઃ પ્રણમ્ય સુરવિપ્રગુરૂન્યથાસ્વં વૃત્તિં વિધાય ચ સમસ્તપરિગ્રહસ્ય| આપાનભૂમિમથ ગન્ધજલભિષિક્તામાહારમણ્ડપસમીપગતાં શ્રયેત| સ્વાતૃતેઽથ શયને કમનીયે મિત્રભૃત્યરમણીસમવેતઃ| સ્વં યશઃ કથકચારણસઙ્ઘૈરુદ્ધતં નિશમયન્નતિલોકમ્| વિલાસિનીનાઞ્ચ વિલાસશોભિગીતં સનૃત્તં કલતૂર્યઘોષૈઃ| કાઞ્ચીકલાપૈશ્ચલકિઙ્કિણીકૈઃ ક્રીડાવિહઙ્ગૈશ્ચ કૃતાનુનાદમ્| મણિકનકસમુત્યૈરાવનેયૈર્વિચિત્રૈઃ સજલવિવિધભક્તિક્ષૌમવસ્ત્રાવૃતાઙ્ગૈઃ| અપિ મુનિજનચિત્તક્ષોભસમ્પાદનીભિશ્ચકિતહરિણલોલપ્રેક્ષણીભિઃ પ્રિયાભિઃ| સ્તનનિતમ્બકૃતાદતિગૌરવાદલસમાકુલમીશ્વરસંશ્રયાત્| ઇતિ ગતં દધતીભિરસંસ્થિતં તરુણચિત્તવિલોભનકાર્મણમ્| યૌવનાસવમત્તાભિર્વિલાસાધિષ્ઠિતાત્મભિઃ| સઞ્ચાર્યમાણં યુગપત્તન્વઙ્ગીભિરિતસ્તતઃ| તાલવૃન્તનલિનીદલાનિલૈઃ શીતલીકૃતમતીવ શિતલૈઃ| દર્શનેઽપિ વિદધદ્વશાનુગં સ્વાદિતં કિમુત ચિત્તજન્મનઃ| ચૂતરસેન્દુમૃગૈઃ કૃતવાસં મલ્લિકોજ્જ્વલતયા ચ સનાથમ્| સ્ફટિકશુક્તિગતં સતરઙ્ગં કાન્તમનઙ્ગમિવોદ્વહદઙ્ગમ્| તાલીસાદ્યં ચૂર્ણમેલાદિકં વા હૃદ્યં પ્રાશ્ય પ્રાગ્વયઃસ્થાપનં વા| તત્પ્રાર્થિભ્યો ભૂમિભાગે સુમૃષ્ટે તોયોન્મિશ્રં દાપયિત્વા તતશ્ચ| ધૃતિમાન્ સ્મૃતિમાન્ નિત્યમનૂનાધિકમાચરન્| ઉચિતેનોપચારેણ સર્વમેવોપપાલયન્| જિતવિકસિતાસિતસરોજનયનસઙ્ક્રાન્તિવર્ધિતશ્રીકમ્| કાન્તામુખમિવ સૌરભહૃતમધુપગણં પિબેન્મદ્યમ્||૪૪||

Adhikarana madyapAnottaraM Bojanam (45) · Śloka 45

પીત્વૈવં ચષકત્રયં પરિજનં સમ્માન્ય સર્વં તતો| ગત્વાહારભુવં પુરઃ સુભિષજો ભુઞ્જીત ભૂયોઽત્ર ચ| માંસાપૂપઘૃતાર્દ્રકાદિહરિતૈર્યુક્તં સસૌવર્ચલૈઃ| દ્વિસ્ત્રિર્વા નિશિ ચાલ્પમેવ વનિતાસંવલ્ગનાર્થં પિબેત્||૪૫||

Adhikarana tataH krIDA Sayana~jca (46) · Śloka 46

રહસિ દયિતામઙ્કે કૃત્વા ભુજાન્તરપીડનાત્ પુલકિતતનું જાતસ્વેદાં સકમ્પપયોધરામ્| યદિ સરભસં સીધોર્વારં ન પાયયતે કૃતી કિમનુભવતિ ક્લેશપ્રાયં તદા ગૃહતન્ત્રતામ્| વરતનુવક્ત્રં સઙ્ગતિસુગન્ધિતરં સરકં દ્રુતમિવ પદ્મરાગમણિમાસવરૂપધરમ્| ભવતિ રતિશ્રમેણ ચ મદઃ પિબેતોઽલ્પમપિ ક્ષયમત ઓજસઃ પરિહરન્ સ શયીત પરમ્||૪૬||

Adhikarana vidhivanmadyapAnasya Palam (47) · Śloka 47

ઇત્થં યુક્ત્યા પિબન્મદ્યં ન ત્રિવર્ગાદ્વિહીયતે| અસારસંસારસુખં પરમં ચાધિગચ્છતિ| એશ્વર્યસ્યોપભોગોઽયં સ્પૃહણીયઃ સુરૈરપિ| અન્યથા હિ વિપત્સુ સ્યાત્પશ્ચાત્તાપેન્ધનં ધનમ્| ઉપભોગેન રહિતો ભોગવાનિતિ નિન્દ્યતે| નિર્મિતોઽતિકદર્યોઽયં વિધિના નિધિપાવકઃ| ત્સ્માદ્વ્યવસ્થયા પાનં પાનસ્ય સતતં હિતમ્| જિત્વા વિષયલુબ્ધાનામિન્દ્રિયાણાં સ્વતન્ત્રતામ્| વિધિર્વસુમતામેષ ભવિષ્યદ્વસવસ્તુ યે| યથોપપત્તિતૈર્મદ્યં પાતવ્યં માત્રયા હિતમ્||૪૭||

Adhikarana madyapAnamaryAdA (48) · Śloka 48

યાવદ્દૃષ્ટેર્ન સમ્ભ્રાન્તિર્યાવન્ન ક્ષોભ્યતે મનઃ| તાવદેવ વિરન્તવ્યં મદ્યાદાત્મવતા સદા||૪૮||

Adhikarana doShAnusAraM madyapAnavidhiH (49) · Śloka 49

અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનવાસધૂપાનુલેપનૈઃ| સ્નિગ્ધોષ્ણૈર્ભાવિતૈશ્ચાન્નૈઃ પાનં વાતોત્તરઃ પિબેત્| શીતોપચારૈર્વિવિધૈર્મધુરસ્નિગ્ધશીતલૈઃ| પૈત્તિકો ભાવિતશ્ચાન્નૈઃ પિબન્મદ્યં ન સીદતિ| ઉપચારૈરશિશિરૈર્યવગોધૂમભુક્ પિબેત્| શ્લૈષ્મિકો ધન્વજૈર્માંસૈર્મદ્યં મારિચિકૈઃ સહ||૪૯||

Adhikarana doShAnusAraM madyaprakArAH kAlaSca (50) · Śloka 50

તત્ર વાતે હિતં મદ્યં પ્રાયઃ પૈષ્ટિકગૌડિકમ્| પિત્તે સામ્ભો મધુ કફે માર્દ્વિકારિષ્ટમાધવમ્| પ્રાક્પિબેચ્છ્લૈષ્મિકો મદ્યં ભુક્તસ્યોપરિ પૈત્તિકઃ| વાતિકસ્તુ પિબેન્મધ્યે સમદોષો યથેચ્છતિ||૫૦||

Adhikarana madamUrcCAyayoScikitsA (51) · Śloka 51

મદેષુ વાતપિત્તઘ્નં પ્રાયો મૂર્ચ્છાસુ ચેષ્યતે| સર્વત્રાપિ વિશેષેણ પિત્તમેવોપલક્ષયેત્| શીતાઃ પ્રદેહાઃ મણયઃ સેકા વ્યજનમારુતાઃ| સિતાદ્રાક્ષેક્ષુખર્જૂરકાશ્મર્યસ્વરસાઃ પયઃ| સિદ્ધા મધુરવર્ગેણ રસા યૂષાઃ સદાડિમાઃ| ષષ્ટિકાઃ શાલયો મુદ્ગા યવાઃ સર્પિશ્ચ જીવનમ્| કલ્યાણકં પઞ્ચગવ્યં ષટ્પલં પયસાગ્નિકમ્| પિપ્પલ્યો વા શિલાહ્વં વા રસાયનવિધાનતઃ| ત્રિફલા વા પ્રયોક્તવ્યા સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરા||૫૧||

Adhikarana prasaktavegeShu viSeShaH (52) · Śloka 52

પ્રસક્તવેગેષુ હિતં મુખનાસાવરોધનમ્| પિબેદ્વા માનુષીક્ષીરં તેન દદ્યાચ્ચ નાવનમ્||૫૨||

Adhikarana vogottarakAlInA cikitsA (53) · Śloka 53

મૃણાલબિસકૃષ્ણા વા લિહ્યાત્ક્ષૌદ્રેણ સાભયાઃ| દુરાલભાં વા મુસ્તાં વા શીતેન સલિલેન વા| પિબેન્મરિચકોલાસ્થિમજ્જોશીરાહિકેસરમ્| ધાત્રીફલરસે સિદ્ધં પથ્યા ક્વાથેન વા ઘૃતમ્| કુર્યાત્ ક્રિયાં જ્વરોક્તાઞ્ચ યથાદોષબલોદયામ્| પઞ્ચ કર્માણિ શસ્તાનિ તથા રક્તાવસેચનમ્| સત્ત્વસ્યાલમ્બનં જ્ઞાનમગૃદ્ધિર્વિષયેષુ ચ||૫૩||

Adhikarana atipravRuddhAdiShu viSeShaH (54) · Śloka 54

મદેષ્વતિપ્રવૃદ્ધેષુ મૂર્ચ્છાયેષુ ચ યોજયેત્| તીક્ષ્ણં સંન્યાસવિહિતં વિષજં વિષજેષુ ચ||૫૪||

Adhikarana saMnyAsacikitsA (55) · Śloka 55

આશુ પ્રયોજ્યં સંન્યાસે સુતીક્ષ્ણં નસ્યમઞ્જનમ્| ધૂમં પ્રધમનં તોદઃ સૂચીભિશ્ચ નખાન્તરે| કેશાનાં લુઞ્ચનં દાહો દંશો દશનવૃશ્ચિકૈઃ| કદ્વમ્લગાલનં વક્ત્રે કપિકચ્છ્વાવઘર્ષણમ્| ઉત્થિતો લબ્ધસંજ્ઞશ્ચ લશુનસ્વરસં પિબેત્| ખાદેત્સવ્યોષલવણં બીજપૂરકકેસરમ્| લઘ્વન્નં કટુતીક્ષ્ણોષ્ણમદ્યાત્ સ્રોતોવિશુદ્ધયે||૫૫||

Adhikarana pralayahetoScittasaMrakShaNam (56-9) · Śloka 9

વિસ્માપનૈઃ સંસ્મરણૈઃ પ્રિયશ્રવણદર્શનૈઃ| પટુભિર્ગીતવાદિત્રશબ્દૈર્વ્યાયામશીલનૈઃ| સ્રંસનોલ્લેખનૈર્ધૂમૈઃ શોણિતસ્યાવસેચનૈઃ| ઉપાચરેત્તં પ્રતતમનુબન્ધભયાત્ પનઃ| તસ્ય સંરક્ષિતવ્યં ચ મનઃ પ્રલયહેતુતઃ||૫૬|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને મદાત્યયચિકિત્સિતન્નામ નવમોઽધ્યાયઃ||૯||