13. mūtrāghātacikitsitam

Adhikarana atha mUtrAghAtacikitsitannAma trayodasho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો મૂત્રાઘાતચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ક્રમપ્રાપ્તસ્ય મૂત્રાઘાતસ્ય ચિકિત્સાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે||૧||

Adhikarana vAtaje mUtrakRucchre (2) · Śloka 2

વાતાન્મૂત્રકૃચ્છ્રે વાતહરતૈલાભ્યક્તગાત્રસ્યાધોનાભેઃ સર્વ મઙ્ગં પિણ્ડેન સેકાવગાહૈશ્ચ વાતઘ્નૈઃ કમ્ભીસ્વેદેન ચ સ્વેદયેત્| દશમૂલબલૈરણ્ડમૂલપુનર્નવાશતાવરીવૃશ્ચીવપત્તૂરપાષા ણભેદકકોલકુલત્થયવક્વાથેન તત્કલ્કેન ચ તૈલં સર્પિઃ સૂકરર્ક્ષવસાલવણપઞ્ચકોપેતં સિદ્ધં પાનાય દદ્યાત્| એતાન્યેવ ચૌષધાન્યન્નપાને પિણ્ડોપનાહસ્વેદયાંશ્ચ તૈલ ફલસ્નેહામ્લયુક્તાનિ કલ્પયેત્| પ્રસન્નાં ચ સૌવર્ચલાઢ્યાં પિબેત્||૨||

વાતમૂત્રકૃચ્છ્રે વાતહરદ્રવ્યસિદ્ધેન તૈલેનાભ્યક્તગાત્રસ્ય નાભેરધઃ સર્વમઙ્ગં શરીરં વાતહરદ્રવ્યકૃતૈરેવ પિણ્ડસ્વેદાદિભિઃ સ્વેદયેત્| દશમૂલાદીનાં ક્વાથેન તૈલાચ્ચતુર્ગુણેન સર્પિરાદિના ચ મિશ્રીભૂતેન તૈલસમેન ચ દશમૂલાદીન્યેવ ચ ગર્ભે કલ્કપરિભાષયા યુક્ત્યા ચ લવણપઞ્ચકં દત્વા સાધિતં તૈલં પાનાય દદ્યાત્| એતાન્યેવ દશમૂલાન્યૌષધાનિ તૈલાદિયુક્તાન્યન્નાદિકે કલ્પયેત્| ફલશબ્દેન સ્નેહો વિશિષ્યતે| સ્નેહાનામનેકયોનિત્વાત્| યદ્વા યેભ્યસ્તૈલમુત્પદ્યતે તાનિ તૈલફલાનીત્યર્થઃ| અમ્લાનિ દાડિમાદીનિ| સૌવર્ચલેનાઢ્યા પ્રભૂતસૌવર્ચલા પ્રસન્ના પેયા|| ૨||

Adhikarana pittaje mUtrakRucchre (3) · Śloka 3

પિત્તજે શીતસેકાવગાહપ્રદેહાન્ પ્રયુઞ્જીત| તૃણપઞ્ચમૂલ શ્વદંષ્ટ્રાભીરુવિદારીકશેરુકક્વાથં શીતં સમધુશર્કરં પિબેત્| તદ્વચ્ચ કાણ્ડેક્ષુરકમૂલમ્| કમલોત્પલવિદારી શૃઙ્ગાટકાનિ વા| દ્રાક્ષારસેન વા ત્રપુસકુસુમ્ભોર્વારૂ બીજવૃષકકુઙ્કુમકલ્કં સર્વમૂત્રાઘાતઘ્નમ્| મધુકદાર્વ્યુ ર્વારૂબીજાનિ વા તણ્ડુલધાવનેન| સમાક્ષિકાં વા દાર્વી મામલકરસેન| મૃદ્વીકાકલ્કં વા પર્યુષિતામ્ભસા||૩||

પિત્તજે શીતાન્ સેકાદીન્ પ્રયુઞ્જીત| તૃણપઞ્ચમૂલાદિકસ્ય ક્વાથં સમાક્ષિકં સશર્કરં પિબેત્| કશેરૂકં પ્રસિદ્ધં મધ્યદેશે| કાણ્ડેક્ષુરકમૂલં વા તદ્વત્| કમલાદીનિ વા તદ્વદિતિ સમધુશર્કરાણિ| કાણ્ડેક્ષુરકં પ્રસિદ્ધમ્| ત્રપુસાદિકલ્કો દ્રાક્ષારસેન સર્વમૂત્રાઘાતઘ્નઃ| ત્રપુસાદીનાં ત્રયાણાં બીજમ્| ઉર્વારૂઃ કર્કટિકા| મધુકાદીનિ તણ્ડુલામ્બુના| દાર્વી સમાક્ષિકા આમલકરસેન| દ્રાક્ષાકલ્કં પર્યુષિતોદકેન| પર્યુષિતં યત્ક્વથિતં સદ્રાત્રિસ્થિતમ્||૩||

Adhikarana kaphaje mUtrakRucchre (4) · Śloka 4

કફજે યથાસ્વં સ્વેદો વમનં કટુતીક્ષ્ણોષ્ણક્ષારમન્ન પાનં યવાન્નં તક્રં ચ| પિબેચ્ચ મદ્યેન સૂક્ષ્મૈલામામલકરસેન વા મધુયુતાં વા કદલીરસેન કૈડર્યકરસેન વા| શીતિ વારકબીજં વા તક્રેણ| પ્રવાલચૂર્ણં વા તણ્ડુલામ્બુના| ધવકુટજકરઞ્જામૃતાકેબુકૈલારગ્વધસપ્રચ્છદક્વાથં વા શીતં સક્ષૌદ્રમ્| તત્સિદ્ધાં વા યવાગૂમ્| કણ્ટકારિ કાસ્વરસં વા સમાક્ષિકમ્| વ્યોષૈલાગોક્ષુરકસારસા સ્થીનિ વા મધુમૂત્રયુક્તાનિ| પાટલીક્ષારં વા બહુકૃત્વઃ પરિસ્રુતં તૈલયુક્તમ્| તિલપાટલીપા્રિભદ્રયાવશૂક ક્ષારોદકાનુવિદ્ધાં વા ત્વગેલોષકચૂર્ણયુક્તાં પ્રસન્નામ્| તિલાદીનાં વા પૃથક્ક્ષારં ગુડોપદંશમશ્નીયાત્| તીક્ષ્ણો ષ્ણદ્રવ્યસિદ્ધં વ તૈલં પાનાભ્યઙ્ગાર્થે||૪||

કફજે મૂત્રાઘાતે યથાસ્વં દોષાદ્યપેક્ષયા સ્વેદવમનાદિકં હિતમ્| સૂક્ષ્મૈલા મદ્યેન વામલકરસેન વા| અથવા મધુયુક્તાં સૂક્ષ્મૈલાં કદલીરસકૈડર્યરસયોરન્યતેરણ| સુબોધમ્| શીતીવારકં કુરુણ્ટકમ્| ધવાદીનાં ક્વાથઃ શીતઃ સન્ સમાક્ષિક ઉપયોજ્યઃ| અથવા તત્સિદ્ધાં ધવાદિક્વાથસિદ્ધાં યવાગૂં શીતાં સમાક્ષિકાં ચ| સારસાસ્થિ સરસિભવપ્રાણિનામસ્થિ| પાટલ્યાઃ ભસ્મના બહુકૃત્વઃ સ્રુતમુદકં નાતિઘાનાચ્છ તૈલસંયુક્તં હિતમ્| તિલાદિક્ષારેણાનુબિદ્ધાં સંસ્કૃતાં ત્વગાદિચૂર્ણયુક્તાં સુરામ્| ઉપદંશો યમુપદશ્યાન્નં ભુજ્યતે|| ૪||

Adhikarana sAnnipAtike mUtrakRucchre (5) · Śloka 5

સન્નિપાતાત્મકે વાતાદીનાં સ્થાનાનુપૂર્વ્યા યથાસન્નં પ્રતિ કુર્વીત| યથોલ્બણં વા સર્વેષુ સમસ્થિતેષુ વા સમસિતં યવક્ષારં ભક્ષયેત્| અપિ ચ એલાશ્મભેદકશિલાજતુપિપ્લીનાં ચૂર્ણાનિ તણ્ડુલજલાલુડિતાનિ પીત્વા| તદ્વદ્ગુડેન સહિતાન્યુપયુજ્ય માસ માસન્નમૃત્યુરપિ જીવતિ મૂત્રકૃચ્છ્રી| એલોપકુલ્યામધુકાશ્મભેદકૌન્તીશ્વદંષ્ટ્રાવૃષકોરુપૂગૈઃ| ક્વાથં પિબેચ્છર્કરયાવગાઢં કૃચ્છ્રે સદાહે સરુજે વિબન્ધે| હરીતકીગોક્ષુરરાજવૃક્ષપાષાણાભિદ્ધન્વયવાસકાનામ્| ક્વાથં પિબેદશ્મજતુપ્રધાનં સશર્કરે સાશ્મરિમૂત્રકૃચ્છ્રે||૫||

સન્નિપાતાત્મકે મૂત્રાઘાતે ય એવં દોષ આસન્નો બસ્તૌ તસ્યૈવ પ્રથમં પ્રતિકુર્વીત| અથવા ય એવાધિકઃ| સર્વેષ્વિતિ મૂત્રાઘાતેષુ| અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| એલાદીનાં ચૂર્ણાનિ તણ્ડુલજલેન ગુડેન ચ માસમુપયુજ્ય મૂત્રકૃચ્છ્રી આસન્નમૃત્યુરપિ જીવતિ| પુનરેલાદીનાં ક્વાથઃ શર્કરયાવગાઢો ઘનઃ| હરીતક્યાદીનાં ક્વાથોઽશ્મજતુપ્રધાનો યઃ શિલાજતુનો લોડનાયોપકરોતિ|| ૫||

Adhikarana ashmaryAdiShvatideshaH (6) · Śloka 6

અશ્મર્યામચિરોત્થિતાયાં વાતબસ્ત્યાદિષુ ચ યથાદોષ મિદમેવાચરેત્||૬||

અશ્મર્યાં નવોત્થિતાયાં વાતબસ્ત્યાદિકેષુ ચ નિદાનસ્થાનપ્રદર્શિતેષ્વભિનવોત્થિતેષ્વિદમેવાનન્તરોક્તં ચિકિત્સિતં દોષાનતિક્રમેણાચરેત્|| ૬||

Adhikarana tatra vAtAshmaryAm (7) · Śloka 7

પાષાણભેદકવસુકવસિરાશ્મન્તકશતાવરીશ્વદંષ્ટ્રાબૃહતી દ્વયકપોતપઙ્કાબલાતિબલાકચ્છુરોશીરગુન્ધુવૃક્ષાદની ભલ્લૂકવરણયવકોલકુલત્થશાકફલકતકફલક્વાથે સર્પિરૂષકાદિપ્રતીવાપં વિપાચ્ય પીતમાશુ વાતાશ્મરીં ભિનત્તિ, એભિરેવ ચ દ્રવ્યૈઃ કષાયક્ષારાન્નપાનાનિ કલ્પ યેત્| સિંહીવ્યાઘ્રીગોક્ષુરકેક્ષુરકોરૂબૂકમૂલકલ્કોઽમધુરેણ દધ્ના પીતઃ સપ્તાહાદશ્મરીં ભિનત્તિ| શિગ્રુમૂલકલ્કેન દધિલવણયકસિદ્ધો યૂષઃ||૭||

પાષાણભેદાદીનાં ક્વાથેનોષકાદિગણગર્ભેણ ચ વિપક્વં ઘૃતં વાતાશ્મય્રાં ભેદનમ્| વસુકં બુકઃ| કાશ્મીરે મુસૂરઃ| વસિરઃ પાર્વતેયઃ| અશ્મન્તક ઇન્દ્રકઃ| સ એવ માલુપર્ણઃ| કપોતપઙ્કા બ્રહ્મસુવર્ચલા| કચ્છુરં તુનિકં રઙ્ગદ્રવ્યમ્| ગુન્ધુસ્તૃણવિશેષઃ| ભલ્લૂકઃ સલ્લકો ફલ્ગુર્વૃત્તકો જમ્બુકો નતઃ| શાકવૃક્ષસ્ય ફલાનિ| કતકવૃક્ષસ્ય ચ| એભિરિતિ પાષાણભેદાદિભિઃ| સુબોધમ્| સિંહ્યાદીનાં કલ્કોઽમ્લેન દધ્ના પીતઃ સપ્તાહમશ્મરીં હન્તિ| સિંહી કણ્ટકારિકા| વ્યાઘ્રી નિદિગ્ધિકા| ઇક્ષુરક ઇક્ષુવિશેષઃ| ઊરૂબૂક એરણ્ડઃ| શિગ્રુકલ્કાદિભિશ્ચ સિદ્ધો યૂષોઽશ્મરીં ભિનત્તીતિ સમ્બન્ધઃ|| ૭||

Adhikarana pittAshmaryAm (8) · Śloka 8

વીરતરાદિગુન્દ્રેત્કટપત્તૂરવારાહીપાઠાપાટલીશિરીષશાલિ મૂલવિદારીદ્વિપુનર્નવક્વાથે ત્રપુસકુસુમ્ભૈર્વારૂર્કારૂબીજ મધુકશિલાજતુપ્રતીવાપં સર્પિર્વિપાચ્ય પીતમાશુ પિત્તા શ્મરીં ભિનત્તિ| પૂર્વવચ્ચ કષાયાદીનેભિઃ કલ્પયેત્||૮||

વીરતરાદિગણગુન્દ્રાદીનાં ક્વાથે ત્રપુસબીજાદિપ્રતીવાપં ઘૃતમ્| ગુન્દ્રેત્કટે વીરતરાદિત્વેન દત્તે અપિ પુનર્દીયતે| ગુન્દ્રા ગુચ્છપુષ્પિકા નામ| ઇત્કટઃ શરવિશેષઃ પ્રસિદ્ધઃ| પત્તૂરો મત્સ્યાક્ષકઃ| મત્સ્યાક્ષકસ્તુ પત્તૂરો પત્તુનઃ પ્રિય ઇત્યપિ| વારાહી ગૃષ્ટિઃ| વિષ્વક્સેના કારા| વારાહી ગૃષ્ટિકાકારા| એભિરિતિ વીરતરાદિભિઃ કશાયાદીન્ કલ્પયેત્| પૂર્વવદિતિ વાતાશ્મરીવત્| પિત્તાશ્મર્યામપિ|| ૮||

Adhikarana shleShmAshmaryAm (9) · Śloka 9

વરણાદિભદ્રદાર્વાદિગુગ્ગુલ્વેલાદ્વયકુષ્ઠમરિચચિત્રક મુસ્તાસુરસાહ્વયૈઃ કલ્કીકૃતૈઃ સાધિતમૂષકાદિપ્રતીવાપં સર્પિઃ શ્લેષ્માશ્મરીં ભિન્નત્તિતિ સમાનં પૂર્વેણ| મસ્તુના બહુશઃ પાટલીભસ્મ ગાલયિત્વા ભસ્મ વિસ ર્જયેત્| તતસ્તન્મસ્તુ ગૃહીત્વા કુલત્થૈઃ સહ ક્વાથયેત્| તં ક્વાથં ગોક્ષુરકમૂલૈલાત્રપુસકુટજબીજપાષાણભેદ કચૂર્ણં ક્ષૌદ્રેણ લીઢ્વાઽનુપિબેત્| તથા શીઘ્રમેવાશ્મરી ભિદ્યતે ચ્યવતે ચ||૯||

વરણાદિગણભદ્રદાર્વાદિગણયોઃ ગુગ્ગુલ્વાદીનાં ચ કલ્કે જલપિષ્ટે ઊષકાદિગણપ્રતીવાપં સર્પિઃ સાધિતં શ્લેષ્માશ્મરીભેદનમ્| સુરસાહ્વયો મૂર્વા કદરશ્ચ| પીતમાશુ નિહન્તીતિ| મસ્તુનેત્યાદિ સુબોધમ્| ગાલનં પટેન સ્રાવણમ્| વિસર્જયેદ્ભસ્મ ત્યજેત્| ક્ષારમસ્ત્વઘનાચ્છમ્| કુરુણ્ટકઃ શીતિવારકઃ| ગોક્ષુરકાદીનાં ચૂર્ણં માક્ષિકેણ લીઢ્વા તં ક્વાંથમનુ પિબેત્| ચ્યવતે ભિન્ના બહિર્નિસ્સરતિ|| ૯||

Adhikarana pUrvoktauShadhAnAM kShArakalpanA (10) · Śloka 10

અશ્મરીભેષજાનાં ઘૃતાક્તાનામન્તર્ધૂમદગ્ધાનાં ક્ષારં ગ્રામ્ય પશુશકૃત્ક્ષારઞ્ચ ગોમૂત્રેણ બહુકૃત્વો ગાલયિત્વા તમચ્છ મગ્નૌ સાધયેત્| ઘનીભવતિ ચ તસ્મિંસ્ત્ર્યૂષણોષકાદિચૂર્ણં દદ્યાદ્દર્વીપ્રલેપં ચાવતારયેત્| એષ ક્ષીરાશિનઃ ક્ષારાવ લેહોઽશ્મરીમ્ ભિનત્તિ પાતયતિ ચ શર્કરામ્||૧૦||

અશ્મરીભેષજાન્યનન્તરોક્તાનિ સર્વાણિ યથાલાભં દહ્યન્તે| અચ્છમિતિ ક્ષારસ્રુતગોમૂત્રમ્| શર્કરા ભિન્ના અશ્મરી બહ્વવયવા||૧૦||

Adhikarana tilAdyanye kShArAH (11) · Śloka 11

તિલકદલીયવાપામાર્ગપલાશક્ષારોઽવિમૂત્રેણ પીતઃ સમાનઃ પૂર્વેણ| કેતકપત્રક્વાથેન હિઙ્ગુક્રૌઞ્ચસ્થિક્ષાર યુતઃ પાટલીકરવીરક્ષારશ્ચ ક્રૌઞ્ચોષ્ટ્રગર્દભાસ્થિશ્વદંષ્ટ્રા કદમ્બમૂલતાલપત્રિકાજમોદનાગરચૂર્ણશ્ચ સુરામણ્ડોષ્ણો દકાન્યતરપ્રયુક્તઃ||૧૧||

અવેર્મેષસ્ય મૂત્રેણ તિલાદીનાં ક્ષારઃ પૂર્વેણ સમાનોઽશ્મરીભેદનઃ શર્કરાપાતનશ્ચ| પાટલીકરવીરયોઃ ક્ષારો હિઙ્ગુના ક્રૌઞ્ચાસ્થ્ના ચ યુક્તઃ કેતકવૃક્ષપત્રાણાં ક્વાથેન| ક્રૌઞ્ચાસ્થ્યાદીનિ ચૂર્ણિતાનિ સુરામણ્ડેન વોષ્ણોદકેન વા| શ્વદંષ્ટ્રા ગોક્ષુરકઃ| તાલપત્રિકા મિશ્રેયઃ|| ૧૧||

Adhikarana picukAdiphalakvAthAdyAH prayogAH (12) · Śloka 12

પિચુકાઙ્કોલશાકકતકેન્દીવરફલક્વાથશ્ચ સુખોષ્ણો ગુડયુક્તઃ| નૃત્યકુણ્ડકબીજચૂર્ણશ્ચ સમાક્ષિકોઽવિક્ષીર યુક્તઃ| કપોતવઙ્કામૂલઞ્ચ સુરયા| તત્સિદ્ધં વા પયોઽશ્મ રીવેદનાર્ત્તઃ પિબેત્| સિદ્ધં વાભયાસ્થિભિઃ પુનર્નવેન વા||૧૨||

પિચુકાદીનાં ફલક્વાથ ઉષ્ણો ગુડમિશ્રઃ| પિચુકઃ શ્રીહસ્તિની| કુરુણ્ટકઃ પિચુકઃ શીતિવારકઃ| 'અઙ્કોટોઽઙ્કોલકો રેચી નિર્દિષ્ટો દીર્ઘકાલકઃ|' શાકકતકૌ વૃક્ષૌ સર્વેષામેષાં ફલાનિ| 'મધૂલિકા ગુડતૃણો નૃત્યકુણ્ડો મલિઞ્ચકઃ|' તસ્ય બીજમવિક્ષીરેણ| સુરયા વા કપોતવઙ્કામૂલમ્| કપોતવઙ્કા બ્રહ્મસુવર્ચલા| તત્સિદ્ધં કપોતવઙ્કામૂલસિદ્ધં ક્ષીરમ્| અભયાસ્થિભિર્વા સિદ્ધં પયઃ| પુનર્નવેન વા સિદ્ધમ્|| ૧૨||

Adhikarana sheShamUtrAghAteShvetadeva yojyam (13) · Śloka 13

શેષેષ્વેવં મૂત્રાઘાતેષ્વત એવ ચિકિત્સાં વિભજેત્||૧૩||

શેષેષુ મૂત્રાઘાતેષુ વાતબસ્ત્યાદિષુ દોષાદિસમન્વયેન સંયોગવિભાગૈરનન્તરોક્તામેવ ચિકિત્સાં વિકલ્પયેત્|| ૧૩||

Adhikarana sarveShu kecana sAmAnyaprayogAH (14) · Śloka 14

હ્રસ્વપઞ્ચમૂલેન દ્વિગુણત્રિકણ્ટકેન સાધિતં તોયં પયો વા કેવલં ઘૃતમિશ્રં વા પિબેત્ સર્વમુત્રાઘાતઘ્નમ્| ગોક્ષુરકકણ્ટકારિકાકૃતાં વા સફાણિતાં યવાગૂમ્| તામ્રચૂડરસસિદ્ધાં વા| વીરતરાદિક્વાથેન વા| તેન વા તદ્ભાવિતં શિલાજતુ| વાજિરાસભાન્યતરશકૃદ્રસં વા| દુરાલભાસ્વરસં વા| કકુભકષાયં વા| મૂર્વાભયામુ સ્તદેવદારૂમધુકકલ્કં વા| વારુણીક્ષીરોષ્ણોદકાન્ય તમેન ત્રિફલાકલ્કં વા સસૈન્ધવં સુખામ્ભસા| કેવલ મેવ વા બિભીતકબીજં સુરયા| વિહગપિશિતોપદંશં વા નિગદમદિરામણ્ડં માર્દ્વીકમાસવાન્ વા વિવિધાન્ પિબેત્| પીતમદ્યશ્ચ શીઘ્રવેગેન વાજિના રથેન વા યાયાત્| એવમશ્મરી શર્કરા ચ પ્રચ્યવતે| સર્વેષુ ચ મૂત્રાઘાતેષુ વિશેષતોઽશ્મરીશર્કરાસુ વીરતરાદિઃ સર્વથા પ્રયોજ્યઃ તિલ્વકઘૃતં ચ વિરેકાર્થમ્| બસ્તિકર્મ ચાભીક્ષ્ણં વિશે ષેણોત્તરબસ્તિઃ||૧૪||

અસ્મિન્ ગ્રન્થે આચાર્યેણં તોયપયસોરેવ પક્ષે ઘૃતમિશ્રિતયોઃ| પ્રયોગઃ પ્રદર્શિતઃ| હૃદયે તુ તોયપ્રયોગવત્| ઘૃતમપિ પઞ્ચમૂલેન દ્વિગુણગોક્ષુરકેણ સાધ્યમિતિ પ્રદર્શિતમ્| ગોક્ષુરકકણ્ટકારીભ્યાં સક્ષુદ્રગુડાં યવાગૂં તામ્રચૂડસ્ય રસેન વા સિદ્ધાં યવાગૂમ્| સુબોધમ્| સસૈન્ધવં ત્રિફલાકલ્કમુષ્ણામ્બુના| બિભીતકબીજં કેવલમેવ સુરયા| વિહઙ્ગાનાં પક્ષિણાં માંસમુપદશ્ય યઃ પીયતે સુરામણ્ડઃ સ તથોક્તઃ| નિગદો નિર્દોષઃ| તથૈવ માર્દ્વીકમાસવાંશ્ચ વિવિધાન્| સુબોધમ્| સર્વથેતિ ક્વાથાદિનાન્નાદિષુ ચ| તિલ્વકઘૃતં વાતવ્યાધૌ વક્ષ્યતે|| ૧૪||

Adhikarana nirUho~anuvAsanashca (15) · Śloka 15

તત્ર શ્યામાદિરર્ધાર્ધવિહિતો ગોમૂત્રસિદ્ધો નિરૂહઃ| બિલ્વા દિમૂલૈશ્ચ સુરાસૌવીરકાદિસિદ્ધૈસ્તૃણપઞ્ચમૂલશ્વદંષ્ટ્રાશૃત ક્ષીરવાંશ્ચ ત્રપુસૈર્વારૂકશતાહ્વબીજકર્ષભકયવાની કલ્કિતઃ| પીતદારૂસિદ્ધં તૈલમનુવાસનમ્||૧૫||

તત્રેત્યાદિ| તત્રેતિ નિરૂહાદિનિર્ધારણે| શ્યામાદિરર્ધશ્લોકવિહિતઃ| શ્યામાત્રિવૃતયોર્મૂલમ્| તથા દન્તી દ્રવન્તી ચેતિ મૂત્રસિદ્ધો નિરૂહઃ| બિલ્વાદિમુલૈરિતિ મહતા પઞ્ચમૂલેન સુરાસૌવીરકાદિભિરમ્લૈસ્તીક્ષ્ણૈશ્ચ સિદ્ધેન તૃણપઞ્ચમૂલાદિસિદ્ધક્ષીરવાન્ ત્રપુસાદિરકલ્કયુક્તઃ| દારુહરિદ્રયા સિદ્ધં તૈલમનુવાસનમ્||૧૫||

Adhikarana uttarabastyAdika~jca (16) · Śloka 16

શતાવરીગોક્ષુરકબૃહતીદ્વયપુનર્નવોશીરમધુકદ્વિસારિવા શ્રેયસીલોધ્રતૃણપઞ્ચમૂલકષાયે ક્ષીરચતુર્ગુણં બલાવૃક્ષક ખરાહ્વોપકુઞ્ચિકાવત્સકત્રપુસોર્વારૂબીજશીતિવારકમધુ કષડ્ગ્રન્થાશતાહ્વાશ્મભેદમદનહપુષાકલ્કગર્ભતૈલમુત્તર બસ્તિઃ| તદ્વિશુદ્ધસ્રોતસા ચ પુનઃ શુક્રાશ્મર્યા શુક્રાશય શોધનાર્થં બલસ્થેન પુંસા વૃષ્યાણાં માંસાનાં કુક્કુટ માંસસ્ય ચ તૃપ્તેનાનુકૂલાઃ પ્રકર્ષેણ પ્રિયાઃ પ્રમદા યથા કાલમસેવ્યા ઇતિ||૧૬||

શતાવર્યાદીનાં ક્વાથે સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણે ક્ષીરે ચ બલાદિગર્ભં સિદ્ધં તૈલમુત્તરબસ્તિઃ| એવં સર્વાંશ્મરીષુ સામાન્યેનોક્ત્વા પુનરિત્યાદિના શુક્રાશ્મર્યાં વિશેષઃ| વૃષ્યાણાં કુક્કુટમાંસસ્ય ચ| ષષ્ઠી તૃપ્ત્યપેક્ષા| પ્રકર્ષેણાતિશયેન સ્ત્રિયઃ પ્રમદાઃ સેવ્યાઃ||૧૬||

Adhikarana shastrAvacaraNAvasthA (17) · Śloka 17

ક્રિયાભિરાભિઃ સિદ્ધામિર્ન ચેચ્છાન્તિસ્તતો ભિષક્| ઇતિ રાજાનમાપૃચ્છ્ય શસ્તં સાધ્વવચારયેત્| અક્રિયાયાં ધ્રુવો મૃત્યુઃ ક્રિયાયાં સંશયો ભવેત્| નિશ્ચિતસ્યાપિ વૈદ્યસ્ય બહુશઃ સિદ્ધકર્મણઃ||૧૭||

આભિરનન્તરોક્તાભિઃ ક્રિયાભિઃ સિદ્ધાભિર્નિસ્સંશયં સ્વકાર્યસમ્પાદિનીભિર્ન ચેચ્છાન્તિરશ્મર્યા ભવતિ| તતો રાજાનં દેશનાયકમાપૃચ્છ્ય શ્રાવયિત્વા સાધુ કૃત્વા શસ્ત્રમવચારયેત્| અક્રિયાયાં શસ્ત્રસ્યાનવચારણે ધ્રુવોઽવશ્યમ્ભાવી મૃત્યુઃ| ક્રિયાયાં પુનર્નિશ્ચિતસ્યાપિ વિષયપ્રવૃત્તસ્યાપ્યનેકશશ્ચાશ્મનિ સુસિદ્ધકર્મણો વૈદ્યસ્ય સુસંશયો ભવેદતો વરં ક્રિયા| ન ત્વક્રિયા| અથવા અક્રિયા દુષ્ક્રિયા|| ૧૭||

Adhikarana shastrAvacAraNavidhiH (18) · Śloka 18

અથાતુરમુપસ્નિગ્ધમપકૃષ્ટદોષમીષત્કર્શિતમભ્યક્તસ્વિન્ન શરીરમભુક્તવન્તં કૃતમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનમુપકલ્પિત સમ્ભારમાશ્વાસ્ય તતો બલવન્તમવિક્લવમાજાનુસમે ફલકે પ્રાગુપવેશ્ય પુરુષં તસ્યોત્સઙ્ગે સુનિષણ્ણપૂર્વ કાયમુત્તાનં વસ્ત્રચુમ્બલોપવિષ્ટં સઙ્કુચિતજાનુકૂર્પરમિત રેણ પુંસા સહ બદ્ધં સૂત્રૈઃ શાટકેન વા તતોઽસ્ય સ્વભ્યક્તં નાભિપ્રદેશં વામપાર્શ્વે વિમૃદ્ય મુષ્ટિનાવપીડયેત્| અધોનાભેર્યાવદશ્મર્યધઃ પ્રતિપન્ના તતસ્તૈલાભ્યક્તે કૃત્ત નખે વામહસ્તપ્રદેશિનીમધ્યમે પાયૌ પ્રણિધાયાનુસેવ ન્યાસાદ્ય ચ પ્રયત્નબલાભ્યામશ્મરીં મેઢ્રગુદયોરન્તરમાનીય નિર્વલીકમનયાયતવિષમં ચ બસ્તિં સન્નિવેશ્ય ભૃશમુ ત્પીડયેદઙ્ગુલીભ્યાં યાવત્ ગ્રન્થિરિવોન્નતં શલ્યં ભવતિ| તતઃ સેવન્યાઃ સવ્યે પાર્શ્વે સેવનીં યવમાત્રં મુક્ત્વા નિદધ્યાચ્છસ્ત્રમશ્મરીપ્રમાણેન| દક્ષિણતો વા ક્રિયાસૌ કર્યહેતોરિત્યેકે| યથા ન વિભિદ્યતે વિચૂર્ણ્યતે વા તથા પ્રયતેત| તચ્ચૂર્ણમલ્પમપ્યવસ્થિતં પુનઃ પરિવૃદ્ધિમેતિ| તસ્માત્ સમગ્રામગ્રવક્રેણાદદીત||૧૮||

અથેતિ મઙ્ગલાર્થશ્ચરકાચાર્યશૈલી| સ્નિગ્ધમેવોપસ્નિગ્ધમ્| તથા શોધનાનન્તરમીષત્કર્શિતમ્| કર્શનેન હ્યશ્મરી સુખસઞ્ચાર્યા ભવતિ| સમ્ભારઃ શીતોદકૌષધાદિ વક્ષ્યમાણમ્| બલવત્વાદિયુક્તમુપાશ્રયપુરુષં ફલક ઉપવેશયેત્| વસ્ત્રચુમ્બલં વસ્ત્રમયમાસનમ્| સઙ્કુચિતકૂર્પરજાનુસમાશ્રયપુરુષેણ સહ રજ્વા શાટકેન બદ્ધમ્| વામહસ્તસમ્બન્ધિન્યૌ પ્રદેશિનીમધ્યમે તથોક્તે| પ્રદેશિન્યઙ્ગુષ્ઠસમીપસ્થાઙ્ગુલી| સેવનીમનુ સેવનીમનુસરન્| તાભ્યામઙ્ગુલીભ્યામન્તર્વસ્તુ તથા કર્તવ્યં યથા તસ્મિન્ પ્રદેશે બલિરહિતત્વાદિ સમ્ભવતિ| બલયઃ સઙ્કોચાઃ વિષયં નિમ્નોક્તમ્| શલ્યમશ્મરી| અશ્મરીપ્રમાણેન સીવન્યા વામે પાર્શ્વે શસ્ત્રકં નિદધ્યાત્| એક આચાર્યા દક્ષિણે પાર્શ્વે સીવન્યાઃ છેદનમિચ્છન્તિ| હેતુર્વૈદ્યસ્ય ક્રિયાયાઃ સુકરતા| તથા ચ વૈદ્યેન શસ્ત્રકર્મ કાર્યં યથા નાશ્મરી ચૂર્ણ્યતે| ચૂર્ણિતાયા અલ્પમપ્યવશિષ્ટં ચૂર્ણં પુનરશ્મરીત્વમેવ પ્રાપ્નોતિ| અગ્રવક્રમશ્મર્યાહરણં સર્પફણવદ્વક્રમગ્રત ઇત્યુક્તમ્||૧૮||

Adhikarana strINAM visheShaH (19) · Śloka 19

સ્ત્રીણાં તુ બસ્તિઃ પાર્શ્વગતો ગર્ભાશયસન્નિકૃષ્ટઃ તસ્માત્તા સામુત્સઙ્ગવદધઃ શસ્ત્રં પાતયેત્| અતોઽન્યથા ખલ્વાસાં મૂત્રસ્રાવી વ્રણો ભવતિ, પુરુષસ્ય ચ મૂત્રપ્રસેકક્ષણનાત્| અશ્મરીનિમિત્તમેકતો ભિન્નો બસ્તિઃ સિધ્યતિ| ક્રિયાભ્યા સાચ્છસ્રવિહિતચ્છેદાદનિષ્પન્દપરિવૃદ્ધત્વાચ્ચ શલ્યસ્યેતિ| ન તુ દ્વિધા ભિન્નબસ્તિરશ્મરીમાનપિ||૧૯||

સ્ત્રીણામુત્સઙ્ગવચ્છસ્રં ન્યસેત્| ઉત્સઙ્ગો મુખમૂલે શસ્ત્રપીઠિકા| યથાવરુદ્ધપ્રવેશં મૂત્રસ્રાવવ્રણકારણાયાસમર્થમ્ ભવતિ| પુરુષસ્યાપિ મૂત્રપ્રસેકક્ષણનાત્ મૂત્રસ્રોતસઃ શસ્ત્રેણ સ્પર્શાત્ મૂત્રસ્રાવી વ્રણો ભવતિ| અશ્મરીનિમિત્તં યો ભિન્નો બસ્તિઃ સ એકસ્યાં દિશિ ભિન્નઃ સિદ્ધ્યતિ| ભિષજોઽકૌશલાદ્ દ્વિધા ભિન્ને ન સિદ્ધ્યતિ| અશ્મરીમાનાદધિકં ભિન્નઃ સુતરાં ન સિદ્ધ્યત્યપિશબ્દસ્યાર્થઃ|| ૧૯||

Adhikarana shastrakarmottaraM karma (20) · Śloka 20

ઉદ્ધૃતશલ્યં તૂષ્ણોદકદ્રોણ્યામવગાહ્ય સ્વેદયેત્| તથા બસ્તિરસૃજા નાપૂર્યતે| પૂર્ણે તુ ક્ષીરિવૃક્ષકષાયં પુષ્પનેત્રેણ વિદધ્યાત્| સ હિ તથા બસ્તિગતમશ્મરીચૂર્ણં રક્તં ચ નિર્હરતિ| મૂત્રવિશુદ્ધ્યર્થં ચ ગુડસૌહિત્યં કારયેત્||૨૦||

અવગાહસ્વેદેનાસૃજા બસ્તિર્નાપૂર્યતે| અથ કદાચિદાપૂર્ણસ્તતઃ પુષ્પનેત્રેણ ક્ષીરિવૃક્ષકષાયં વ્રણપ્રક્ષાલનાય દદ્યાત્| પુષ્પનેત્ર ગ્રહણેનોત્તરબસ્તિર્મેઢ્રપ્રણિધેય ઉક્તો ભવતિ| કુન્દાશ્વમારસુમનઃ પુષ્પવૃન્તોપમં દૃઢં નેત્રં કુર્યાદિત્યુક્તત્વાત્| ગુડસૌહિત્યં ગુડસ્ય તૃપ્તિઃ|| ૨૦||

Adhikarana AhAravidhAnam (21) · Śloka 21

ઉત્થાપ્ય ચૈનં મધુઘૃતાભ્યક્તવ્રણં મૂત્રવિશોધનદ્રવ્યસિદ્ધ મુષ્ણાં યવાગૂં સઘૃતાં પાયયેદુભયકાલં ત્રિરાત્રમ્| ત્રિરાત્રા દૂર્ધ્વં ગુડપ્રગાઢેન પયસા મૃદુમોદનમલ્પં ભોજયેદાદશ રાત્રાત્| અત ઊર્ધ્વં ફલામ્લૈર્જાઙ્ગલરસૈઃ||૨૧||

ઉત્થાપ્ય ચૈનમિત્યાદિ સુબોધમ્||૨૧||

Adhikarana vraNopacArAH (22) · Śloka 22

વ્રણઞ્ચ ક્ષીરિવૃક્ષકષાયેણ પ્રક્ષાલ્ય લોધ્રમધુકમઞ્જિષ્ઠા પ્રપૌણ્ડરીકકલ્કેન લેપયેત્| દ્વાદશરાત્રં ચૈનમપ્રમત્તઃ સ્વેદ યેત્| એતેષ્વેવ ચ હરિદ્રાયુક્તેષુ તૈલં વિપક્વં વ્રણા ભ્યઞ્જનમ્| સપ્તરાત્રાચ્ચ સ્વમાર્ગમપ્રતિપદ્યમાને મૂત્રે યથો ક્તમગ્નિના વ્રણં દહેત્| સ્વમાર્ગપ્રતિપન્ને ચોત્તરબસ્ત્યા સ્થાપનાનુવાસનૈ-ર્મધુરપ્રાયૈરુપાચરેત્||૨૨||

અપ્રમત્ત ઇતિ પ્રમાદેન સ્વેદસ્યાતિયોગો મહતે દોષાય ભવતીત્યુક્તમ્| એતેષ્વિતિ લોધ્રાદિષુ હરિદ્રાગણસંયુક્તેષુ કલ્કપરિભાષયા તૈલં પક્વં વ્રણાભ્યઞ્જને હિતમ્| શસ્ત્રકર્મણઃ સપ્તરાત્રાત્ સ્વમાર્ગમાયાતિ વ| અત ઊર્ધ્વમનાગતં ચિકિત્સેત્|| ૨૨||

Adhikarana shukrAshmarIharaNam (23) · Śloka 23

યદૃચ્છયા મૂત્રમાર્ગપ્રતિપન્નામન્તરાસક્તાં શુક્રાશ્મરીં શર્કરાં વા સ્રોતસાપહરેત્| વિદાર્ય વા નાડીં બડિશેનો દ્ધરેત્| રૂઢવ્રણશ્ચ વર્ષમઙ્ગનાશ્ચ નગનાગરથદ્રુમાન્ નારો હેત્| નાપ્સુ પ્લવેત ભુઞ્જીત વા ગુરૂણિ||૨૩||

યદૃચ્છયેતિ વિના ચિકિત્સયા સ્વસ્થાનાત્ પ્રવૃત્તા શુક્રાશ્મરી યદા અન્તરા મધ્ય આસજ્જતે તદા શલાકાદિના સઞ્ચાલ્ય સ્વ-સ્રોતસૈવાપહરેત્| યદિ તુ સ્રોતસા આહર્તું ન શક્યતે તદા તાં નાડીં પાર્શ્વતો વિદાર્ય બડિશેનોદ્ધરેત્| સુબોધમ્| ભુઞ્જીત વા ગુરૂણિ નેતિ સમ્બધ્યતે|| ૨૩||

Adhikarana shastrakarmaNi parihartavyamaShTakam (24-13) · Śloka 13

કર્મણિ તુ મૂત્રવહશુક્રવહમુષ્કસ્રોતો મૂત્રપ્રસેકસેવ નીયોનિગુદબસ્તયોઽષ્ટૌ પરિહર્તવ્યાઃ| તત્ર મૂત્રવહચ્છેદાત્ મૂત્રપૂર્ણબસ્તેર્મરણમ્| શુક્રવહચ્છેદાન્મરણં ક્લૈબ્યં વા| મુષ્કસ્રોતસોરુપઘાતાત્ ધ્વજભઙ્ગઃ| મૂત્રપ્રસેકચ્છેદાન્મૂત્ર સ્રવણમ્| સેવનીયોનિચ્છેદનાદ્રુજાપ્રાદુર્ભાવઃ| ગુદબસ્તિ વિદ્ધસ્ય સદ્યોમરણમુક્તં પ્રાગિતિ| ભવતિ ચાત્ર- મર્માણ્યમૂન્યવિજ્ઞાય સ્રોતોજાનિ શરીરિણામ્| શસ્ત્રપાણિધ્રુવં હન્તિ સાહસાત્કેવલો યથા| ઇતિ||૨૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવ ષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને મૂત્રા ઘાતચિકિત્સિતન્નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૩||

અશ્મર્યાહરણે ચ શસ્ત્રકર્મણિ મૂત્રવહસ્રોતઃપ્રભૃત્યષ્ટકં ભિષજા શસ્ત્રેણ પરિહર્તવ્યમ્| ધ્વજભઙ્ગો મેઢ્રસ્યાસ્તબ્ધતા ઉક્તં પ્રાઙ્ મર્મવિભાગે| અમૂન્યનન્તરોક્તાન્યષ્ટૌ મર્માણિ સ્રોતોજાન્યવિજ્ઞાય અશ્મર્યાહરણે યઃ શસ્ત્રપાણિર્ભવતિ સ ધ્રુવમવશ્યમાતુરં હન્તિ| યથા કેવલઃ શસ્ત્રપાણિર્ધ્રુવં હન્તિ| કેવલ ઇત્યુન્મત્તવાચી ભાષાશબ્દ ઇતિ| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગ સંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિત સ્થાને ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ