13. mūtrāghātacikitsitam

Adhikarana atha mUtrAghAtacikitsitannAma trayodasho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો મૂત્રાઘાતચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana vAtaje mUtrakRucchre (2) · Śloka 2

વાતાન્મૂત્રકૃચ્છ્રે વાતહરતૈલાભ્યક્તગાત્રસ્યાધોનાભેઃ સર્વ મઙ્ગં પિણ્ડેન સેકાવગાહૈશ્ચ વાતઘ્નૈઃ કમ્ભીસ્વેદેન ચ સ્વેદયેત્| દશમૂલબલૈરણ્ડમૂલપુનર્નવાશતાવરીવૃશ્ચીવપત્તૂરપાષા ણભેદકકોલકુલત્થયવક્વાથેન તત્કલ્કેન ચ તૈલં સર્પિઃ સૂકરર્ક્ષવસાલવણપઞ્ચકોપેતં સિદ્ધં પાનાય દદ્યાત્| એતાન્યેવ ચૌષધાન્યન્નપાને પિણ્ડોપનાહસ્વેદયાંશ્ચ તૈલ ફલસ્નેહામ્લયુક્તાનિ કલ્પયેત્| પ્રસન્નાં ચ સૌવર્ચલાઢ્યાં પિબેત્||૨||

Adhikarana pittaje mUtrakRucchre (3) · Śloka 3

પિત્તજે શીતસેકાવગાહપ્રદેહાન્ પ્રયુઞ્જીત| તૃણપઞ્ચમૂલ શ્વદંષ્ટ્રાભીરુવિદારીકશેરુકક્વાથં શીતં સમધુશર્કરં પિબેત્| તદ્વચ્ચ કાણ્ડેક્ષુરકમૂલમ્| કમલોત્પલવિદારી શૃઙ્ગાટકાનિ વા| દ્રાક્ષારસેન વા ત્રપુસકુસુમ્ભોર્વારૂ બીજવૃષકકુઙ્કુમકલ્કં સર્વમૂત્રાઘાતઘ્નમ્| મધુકદાર્વ્યુ ર્વારૂબીજાનિ વા તણ્ડુલધાવનેન| સમાક્ષિકાં વા દાર્વી મામલકરસેન| મૃદ્વીકાકલ્કં વા પર્યુષિતામ્ભસા||૩||

Adhikarana kaphaje mUtrakRucchre (4) · Śloka 4

કફજે યથાસ્વં સ્વેદો વમનં કટુતીક્ષ્ણોષ્ણક્ષારમન્ન પાનં યવાન્નં તક્રં ચ| પિબેચ્ચ મદ્યેન સૂક્ષ્મૈલામામલકરસેન વા મધુયુતાં વા કદલીરસેન કૈડર્યકરસેન વા| શીતિ વારકબીજં વા તક્રેણ| પ્રવાલચૂર્ણં વા તણ્ડુલામ્બુના| ધવકુટજકરઞ્જામૃતાકેબુકૈલારગ્વધસપ્રચ્છદક્વાથં વા શીતં સક્ષૌદ્રમ્| તત્સિદ્ધાં વા યવાગૂમ્| કણ્ટકારિ કાસ્વરસં વા સમાક્ષિકમ્| વ્યોષૈલાગોક્ષુરકસારસા સ્થીનિ વા મધુમૂત્રયુક્તાનિ| પાટલીક્ષારં વા બહુકૃત્વઃ પરિસ્રુતં તૈલયુક્તમ્| તિલપાટલીપા્રિભદ્રયાવશૂક ક્ષારોદકાનુવિદ્ધાં વા ત્વગેલોષકચૂર્ણયુક્તાં પ્રસન્નામ્| તિલાદીનાં વા પૃથક્ક્ષારં ગુડોપદંશમશ્નીયાત્| તીક્ષ્ણો ષ્ણદ્રવ્યસિદ્ધં વ તૈલં પાનાભ્યઙ્ગાર્થે||૪||

Adhikarana sAnnipAtike mUtrakRucchre (5) · Śloka 5

સન્નિપાતાત્મકે વાતાદીનાં સ્થાનાનુપૂર્વ્યા યથાસન્નં પ્રતિ કુર્વીત| યથોલ્બણં વા સર્વેષુ સમસ્થિતેષુ વા સમસિતં યવક્ષારં ભક્ષયેત્| અપિ ચ એલાશ્મભેદકશિલાજતુપિપ્લીનાં ચૂર્ણાનિ તણ્ડુલજલાલુડિતાનિ પીત્વા| તદ્વદ્ગુડેન સહિતાન્યુપયુજ્ય માસ માસન્નમૃત્યુરપિ જીવતિ મૂત્રકૃચ્છ્રી| એલોપકુલ્યામધુકાશ્મભેદકૌન્તીશ્વદંષ્ટ્રાવૃષકોરુપૂગૈઃ| ક્વાથં પિબેચ્છર્કરયાવગાઢં કૃચ્છ્રે સદાહે સરુજે વિબન્ધે| હરીતકીગોક્ષુરરાજવૃક્ષપાષાણાભિદ્ધન્વયવાસકાનામ્| ક્વાથં પિબેદશ્મજતુપ્રધાનં સશર્કરે સાશ્મરિમૂત્રકૃચ્છ્રે||૫||

Adhikarana ashmaryAdiShvatideshaH (6) · Śloka 6

અશ્મર્યામચિરોત્થિતાયાં વાતબસ્ત્યાદિષુ ચ યથાદોષ મિદમેવાચરેત્||૬||

Adhikarana tatra vAtAshmaryAm (7) · Śloka 7

પાષાણભેદકવસુકવસિરાશ્મન્તકશતાવરીશ્વદંષ્ટ્રાબૃહતી દ્વયકપોતપઙ્કાબલાતિબલાકચ્છુરોશીરગુન્ધુવૃક્ષાદની ભલ્લૂકવરણયવકોલકુલત્થશાકફલકતકફલક્વાથે સર્પિરૂષકાદિપ્રતીવાપં વિપાચ્ય પીતમાશુ વાતાશ્મરીં ભિનત્તિ, એભિરેવ ચ દ્રવ્યૈઃ કષાયક્ષારાન્નપાનાનિ કલ્પ યેત્| સિંહીવ્યાઘ્રીગોક્ષુરકેક્ષુરકોરૂબૂકમૂલકલ્કોઽમધુરેણ દધ્ના પીતઃ સપ્તાહાદશ્મરીં ભિનત્તિ| શિગ્રુમૂલકલ્કેન દધિલવણયકસિદ્ધો યૂષઃ||૭||

Adhikarana pittAshmaryAm (8) · Śloka 8

વીરતરાદિગુન્દ્રેત્કટપત્તૂરવારાહીપાઠાપાટલીશિરીષશાલિ મૂલવિદારીદ્વિપુનર્નવક્વાથે ત્રપુસકુસુમ્ભૈર્વારૂર્કારૂબીજ મધુકશિલાજતુપ્રતીવાપં સર્પિર્વિપાચ્ય પીતમાશુ પિત્તા શ્મરીં ભિનત્તિ| પૂર્વવચ્ચ કષાયાદીનેભિઃ કલ્પયેત્||૮||

Adhikarana shleShmAshmaryAm (9) · Śloka 9

વરણાદિભદ્રદાર્વાદિગુગ્ગુલ્વેલાદ્વયકુષ્ઠમરિચચિત્રક મુસ્તાસુરસાહ્વયૈઃ કલ્કીકૃતૈઃ સાધિતમૂષકાદિપ્રતીવાપં સર્પિઃ શ્લેષ્માશ્મરીં ભિન્નત્તિતિ સમાનં પૂર્વેણ| મસ્તુના બહુશઃ પાટલીભસ્મ ગાલયિત્વા ભસ્મ વિસ ર્જયેત્| તતસ્તન્મસ્તુ ગૃહીત્વા કુલત્થૈઃ સહ ક્વાથયેત્| તં ક્વાથં ગોક્ષુરકમૂલૈલાત્રપુસકુટજબીજપાષાણભેદ કચૂર્ણં ક્ષૌદ્રેણ લીઢ્વાઽનુપિબેત્| તથા શીઘ્રમેવાશ્મરી ભિદ્યતે ચ્યવતે ચ||૯||

Adhikarana pUrvoktauShadhAnAM kShArakalpanA (10) · Śloka 10

અશ્મરીભેષજાનાં ઘૃતાક્તાનામન્તર્ધૂમદગ્ધાનાં ક્ષારં ગ્રામ્ય પશુશકૃત્ક્ષારઞ્ચ ગોમૂત્રેણ બહુકૃત્વો ગાલયિત્વા તમચ્છ મગ્નૌ સાધયેત્| ઘનીભવતિ ચ તસ્મિંસ્ત્ર્યૂષણોષકાદિચૂર્ણં દદ્યાદ્દર્વીપ્રલેપં ચાવતારયેત્| એષ ક્ષીરાશિનઃ ક્ષારાવ લેહોઽશ્મરીમ્ ભિનત્તિ પાતયતિ ચ શર્કરામ્||૧૦||

Adhikarana tilAdyanye kShArAH (11) · Śloka 11

તિલકદલીયવાપામાર્ગપલાશક્ષારોઽવિમૂત્રેણ પીતઃ સમાનઃ પૂર્વેણ| કેતકપત્રક્વાથેન હિઙ્ગુક્રૌઞ્ચસ્થિક્ષાર યુતઃ પાટલીકરવીરક્ષારશ્ચ ક્રૌઞ્ચોષ્ટ્રગર્દભાસ્થિશ્વદંષ્ટ્રા કદમ્બમૂલતાલપત્રિકાજમોદનાગરચૂર્ણશ્ચ સુરામણ્ડોષ્ણો દકાન્યતરપ્રયુક્તઃ||૧૧||

Adhikarana picukAdiphalakvAthAdyAH prayogAH (12) · Śloka 12

પિચુકાઙ્કોલશાકકતકેન્દીવરફલક્વાથશ્ચ સુખોષ્ણો ગુડયુક્તઃ| નૃત્યકુણ્ડકબીજચૂર્ણશ્ચ સમાક્ષિકોઽવિક્ષીર યુક્તઃ| કપોતવઙ્કામૂલઞ્ચ સુરયા| તત્સિદ્ધં વા પયોઽશ્મ રીવેદનાર્ત્તઃ પિબેત્| સિદ્ધં વાભયાસ્થિભિઃ પુનર્નવેન વા||૧૨||

Adhikarana sheShamUtrAghAteShvetadeva yojyam (13) · Śloka 13

શેષેષ્વેવં મૂત્રાઘાતેષ્વત એવ ચિકિત્સાં વિભજેત્||૧૩||

Adhikarana sarveShu kecana sAmAnyaprayogAH (14) · Śloka 14

હ્રસ્વપઞ્ચમૂલેન દ્વિગુણત્રિકણ્ટકેન સાધિતં તોયં પયો વા કેવલં ઘૃતમિશ્રં વા પિબેત્ સર્વમુત્રાઘાતઘ્નમ્| ગોક્ષુરકકણ્ટકારિકાકૃતાં વા સફાણિતાં યવાગૂમ્| તામ્રચૂડરસસિદ્ધાં વા| વીરતરાદિક્વાથેન વા| તેન વા તદ્ભાવિતં શિલાજતુ| વાજિરાસભાન્યતરશકૃદ્રસં વા| દુરાલભાસ્વરસં વા| કકુભકષાયં વા| મૂર્વાભયામુ સ્તદેવદારૂમધુકકલ્કં વા| વારુણીક્ષીરોષ્ણોદકાન્ય તમેન ત્રિફલાકલ્કં વા સસૈન્ધવં સુખામ્ભસા| કેવલ મેવ વા બિભીતકબીજં સુરયા| વિહગપિશિતોપદંશં વા નિગદમદિરામણ્ડં માર્દ્વીકમાસવાન્ વા વિવિધાન્ પિબેત્| પીતમદ્યશ્ચ શીઘ્રવેગેન વાજિના રથેન વા યાયાત્| એવમશ્મરી શર્કરા ચ પ્રચ્યવતે| સર્વેષુ ચ મૂત્રાઘાતેષુ વિશેષતોઽશ્મરીશર્કરાસુ વીરતરાદિઃ સર્વથા પ્રયોજ્યઃ તિલ્વકઘૃતં ચ વિરેકાર્થમ્| બસ્તિકર્મ ચાભીક્ષ્ણં વિશે ષેણોત્તરબસ્તિઃ||૧૪||

Adhikarana nirUho~anuvAsanashca (15) · Śloka 15

તત્ર શ્યામાદિરર્ધાર્ધવિહિતો ગોમૂત્રસિદ્ધો નિરૂહઃ| બિલ્વા દિમૂલૈશ્ચ સુરાસૌવીરકાદિસિદ્ધૈસ્તૃણપઞ્ચમૂલશ્વદંષ્ટ્રાશૃત ક્ષીરવાંશ્ચ ત્રપુસૈર્વારૂકશતાહ્વબીજકર્ષભકયવાની કલ્કિતઃ| પીતદારૂસિદ્ધં તૈલમનુવાસનમ્||૧૫||

Adhikarana uttarabastyAdika~jca (16) · Śloka 16

શતાવરીગોક્ષુરકબૃહતીદ્વયપુનર્નવોશીરમધુકદ્વિસારિવા શ્રેયસીલોધ્રતૃણપઞ્ચમૂલકષાયે ક્ષીરચતુર્ગુણં બલાવૃક્ષક ખરાહ્વોપકુઞ્ચિકાવત્સકત્રપુસોર્વારૂબીજશીતિવારકમધુ કષડ્ગ્રન્થાશતાહ્વાશ્મભેદમદનહપુષાકલ્કગર્ભતૈલમુત્તર બસ્તિઃ| તદ્વિશુદ્ધસ્રોતસા ચ પુનઃ શુક્રાશ્મર્યા શુક્રાશય શોધનાર્થં બલસ્થેન પુંસા વૃષ્યાણાં માંસાનાં કુક્કુટ માંસસ્ય ચ તૃપ્તેનાનુકૂલાઃ પ્રકર્ષેણ પ્રિયાઃ પ્રમદા યથા કાલમસેવ્યા ઇતિ||૧૬||

Adhikarana shastrAvacaraNAvasthA (17) · Śloka 17

ક્રિયાભિરાભિઃ સિદ્ધામિર્ન ચેચ્છાન્તિસ્તતો ભિષક્| ઇતિ રાજાનમાપૃચ્છ્ય શસ્તં સાધ્વવચારયેત્| અક્રિયાયાં ધ્રુવો મૃત્યુઃ ક્રિયાયાં સંશયો ભવેત્| નિશ્ચિતસ્યાપિ વૈદ્યસ્ય બહુશઃ સિદ્ધકર્મણઃ||૧૭||

Adhikarana shastrAvacAraNavidhiH (18) · Śloka 18

અથાતુરમુપસ્નિગ્ધમપકૃષ્ટદોષમીષત્કર્શિતમભ્યક્તસ્વિન્ન શરીરમભુક્તવન્તં કૃતમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનમુપકલ્પિત સમ્ભારમાશ્વાસ્ય તતો બલવન્તમવિક્લવમાજાનુસમે ફલકે પ્રાગુપવેશ્ય પુરુષં તસ્યોત્સઙ્ગે સુનિષણ્ણપૂર્વ કાયમુત્તાનં વસ્ત્રચુમ્બલોપવિષ્ટં સઙ્કુચિતજાનુકૂર્પરમિત રેણ પુંસા સહ બદ્ધં સૂત્રૈઃ શાટકેન વા તતોઽસ્ય સ્વભ્યક્તં નાભિપ્રદેશં વામપાર્શ્વે વિમૃદ્ય મુષ્ટિનાવપીડયેત્| અધોનાભેર્યાવદશ્મર્યધઃ પ્રતિપન્ના તતસ્તૈલાભ્યક્તે કૃત્ત નખે વામહસ્તપ્રદેશિનીમધ્યમે પાયૌ પ્રણિધાયાનુસેવ ન્યાસાદ્ય ચ પ્રયત્નબલાભ્યામશ્મરીં મેઢ્રગુદયોરન્તરમાનીય નિર્વલીકમનયાયતવિષમં ચ બસ્તિં સન્નિવેશ્ય ભૃશમુ ત્પીડયેદઙ્ગુલીભ્યાં યાવત્ ગ્રન્થિરિવોન્નતં શલ્યં ભવતિ| તતઃ સેવન્યાઃ સવ્યે પાર્શ્વે સેવનીં યવમાત્રં મુક્ત્વા નિદધ્યાચ્છસ્ત્રમશ્મરીપ્રમાણેન| દક્ષિણતો વા ક્રિયાસૌ કર્યહેતોરિત્યેકે| યથા ન વિભિદ્યતે વિચૂર્ણ્યતે વા તથા પ્રયતેત| તચ્ચૂર્ણમલ્પમપ્યવસ્થિતં પુનઃ પરિવૃદ્ધિમેતિ| તસ્માત્ સમગ્રામગ્રવક્રેણાદદીત||૧૮||

Adhikarana strINAM visheShaH (19) · Śloka 19

સ્ત્રીણાં તુ બસ્તિઃ પાર્શ્વગતો ગર્ભાશયસન્નિકૃષ્ટઃ તસ્માત્તા સામુત્સઙ્ગવદધઃ શસ્ત્રં પાતયેત્| અતોઽન્યથા ખલ્વાસાં મૂત્રસ્રાવી વ્રણો ભવતિ, પુરુષસ્ય ચ મૂત્રપ્રસેકક્ષણનાત્| અશ્મરીનિમિત્તમેકતો ભિન્નો બસ્તિઃ સિધ્યતિ| ક્રિયાભ્યા સાચ્છસ્રવિહિતચ્છેદાદનિષ્પન્દપરિવૃદ્ધત્વાચ્ચ શલ્યસ્યેતિ| ન તુ દ્વિધા ભિન્નબસ્તિરશ્મરીમાનપિ||૧૯||

Adhikarana shastrakarmottaraM karma (20) · Śloka 20

ઉદ્ધૃતશલ્યં તૂષ્ણોદકદ્રોણ્યામવગાહ્ય સ્વેદયેત્| તથા બસ્તિરસૃજા નાપૂર્યતે| પૂર્ણે તુ ક્ષીરિવૃક્ષકષાયં પુષ્પનેત્રેણ વિદધ્યાત્| સ હિ તથા બસ્તિગતમશ્મરીચૂર્ણં રક્તં ચ નિર્હરતિ| મૂત્રવિશુદ્ધ્યર્થં ચ ગુડસૌહિત્યં કારયેત્||૨૦||

Adhikarana AhAravidhAnam (21) · Śloka 21

ઉત્થાપ્ય ચૈનં મધુઘૃતાભ્યક્તવ્રણં મૂત્રવિશોધનદ્રવ્યસિદ્ધ મુષ્ણાં યવાગૂં સઘૃતાં પાયયેદુભયકાલં ત્રિરાત્રમ્| ત્રિરાત્રા દૂર્ધ્વં ગુડપ્રગાઢેન પયસા મૃદુમોદનમલ્પં ભોજયેદાદશ રાત્રાત્| અત ઊર્ધ્વં ફલામ્લૈર્જાઙ્ગલરસૈઃ||૨૧||

Adhikarana vraNopacArAH (22) · Śloka 22

વ્રણઞ્ચ ક્ષીરિવૃક્ષકષાયેણ પ્રક્ષાલ્ય લોધ્રમધુકમઞ્જિષ્ઠા પ્રપૌણ્ડરીકકલ્કેન લેપયેત્| દ્વાદશરાત્રં ચૈનમપ્રમત્તઃ સ્વેદ યેત્| એતેષ્વેવ ચ હરિદ્રાયુક્તેષુ તૈલં વિપક્વં વ્રણા ભ્યઞ્જનમ્| સપ્તરાત્રાચ્ચ સ્વમાર્ગમપ્રતિપદ્યમાને મૂત્રે યથો ક્તમગ્નિના વ્રણં દહેત્| સ્વમાર્ગપ્રતિપન્ને ચોત્તરબસ્ત્યા સ્થાપનાનુવાસનૈ-ર્મધુરપ્રાયૈરુપાચરેત્||૨૨||

Adhikarana shukrAshmarIharaNam (23) · Śloka 23

યદૃચ્છયા મૂત્રમાર્ગપ્રતિપન્નામન્તરાસક્તાં શુક્રાશ્મરીં શર્કરાં વા સ્રોતસાપહરેત્| વિદાર્ય વા નાડીં બડિશેનો દ્ધરેત્| રૂઢવ્રણશ્ચ વર્ષમઙ્ગનાશ્ચ નગનાગરથદ્રુમાન્ નારો હેત્| નાપ્સુ પ્લવેત ભુઞ્જીત વા ગુરૂણિ||૨૩||

Adhikarana shastrakarmaNi parihartavyamaShTakam (24-13) · Śloka 13

કર્મણિ તુ મૂત્રવહશુક્રવહમુષ્કસ્રોતો મૂત્રપ્રસેકસેવ નીયોનિગુદબસ્તયોઽષ્ટૌ પરિહર્તવ્યાઃ| તત્ર મૂત્રવહચ્છેદાત્ મૂત્રપૂર્ણબસ્તેર્મરણમ્| શુક્રવહચ્છેદાન્મરણં ક્લૈબ્યં વા| મુષ્કસ્રોતસોરુપઘાતાત્ ધ્વજભઙ્ગઃ| મૂત્રપ્રસેકચ્છેદાન્મૂત્ર સ્રવણમ્| સેવનીયોનિચ્છેદનાદ્રુજાપ્રાદુર્ભાવઃ| ગુદબસ્તિ વિદ્ધસ્ય સદ્યોમરણમુક્તં પ્રાગિતિ| ભવતિ ચાત્ર- મર્માણ્યમૂન્યવિજ્ઞાય સ્રોતોજાનિ શરીરિણામ્| શસ્ત્રપાણિધ્રુવં હન્તિ સાહસાત્કેવલો યથા| ઇતિ||૨૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવ ષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને મૂત્રા ઘાતચિકિત્સિતન્નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૩||