3. raktapittacikitsitam

Adhikarana adhyAya pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો રક્તપિત્તચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

અથ ક્રમપ્રાપ્તસ્ય રક્તપિત્તસ્ય ચિકિત્સાં દર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે||૧||

Adhikarana mArgaBedAnusAraM sAdhyAsAdhyatA (2) · Śloka 2

ઊર્ધ્વગં બલિનોઽવેગમેકદોષાનુગં નવમ્| રક્તપિત્તં સુખે કાલે સાધયેન્નિરુપદ્રવમ્| અધોગં યાપયેદ્રક્તં યચ્ચદોષદ્વયાનુગમ્| શાન્તં શાન્તં પુનઃ કુપ્યન્માર્ગાન્માર્ગાન્તરઞ્ચ યત્| અતિપ્રવૃત્તં મન્દાગ્નેસ્તિદોષં દ્વિપથં ત્યજેત્||૨||

ઊર્ધ્વગમિત્યાદિવિશિષ્ટં રક્તપિત્તં સાધયેત્ ચિકિત્સેત્| અધોગમિત્યાદિયુક્તઞ્ચ યાપયેત્| યદ્ વ્રજન્ અતિપ્રવૃત્તત્વાદિયુક્તન્તુ ત્યજેત્ ચિકિત્સેદિત્યર્થઃ| સુખઃ કાલો દ્વિવિધોઽપ્યભિભતઃ| ઉપદ્રવાઃ વિકૃતવ્યાધિવિજ્ઞાનીયે પ્રદર્શિતાઃ||૨||

Adhikarana cikitsAsUtram (3) · Śloka 3

જ્ઞાત્વા નિદાનમયનં મલાવનુબલૌ બલમ્| દેશકાલાદ્યવસ્થાઞ્ચ રક્તપિત્તે પ્રયોજયેત્| લઙ્ઘનં બૃંહણં ચાદૌ શોધનં શમનં તથા||૩||

સાધ્યે ચ રક્તપિત્તે નિદાનાદિકં જ્ઞાત્વા તદાનુગુણ્યેન કદાચિદાદાવેવ લઙ્ઘનં યોજયેત્| કદાચિત્ બૃંહણમિતિ| તથા કદાચિચ્છોધનં કદાચિચ્છમનમ્| અનુબલૌ મલૌ વાતકફૌ||૩||

Adhikarana shodhanashamanayorviShayavisheShaH (4) · Śloka 4

સન્તર્પણોત્થં બલિનો બહુદોષસ્ય સાધયેત્| ઊર્ધ્વભાગં વિરેકેણ વમનેન ત્વધોગતમ્| શમનૈર્બૃંહણૈશ્ચાન્યલ્લઙ્ઘ્યબૃંહ્યાનવેક્ષ્ય ચ||૪||

શોધનાદેઃ સામાન્યેનોક્તત્વાત્ સંતર્પણોત્થમિત્યાદિના વિશેષ ઉચ્યતે| `તુ'શબ્દાત્ સન્તર્પણોત્થત્વાદિયુક્તમેવાધોભાગં વમનેન| અન્યદિત્યપતર્પણોત્થં અબલસ્યાલ્પદોષસ્ય ચ યદ્રક્તપિત્તં તચ્છમનૈ્બૃંહણૈશ્ચ સાધયેત્| લઙ્ઘ્યબૃંહ્યાનવેક્ષ્ય ચ રક્તપિત્તં સાધયેદિતિ| અનેનૈતદુક્તં વ્યાધિકર્શિતાદયો બૃંહ્યત્વેન યે પૂર્વમુક્તાસ્તેષાં સન્તર્પણોત્થત્વાદિયુક્તમ્ શોધનેન તથા સાધયેદ્યથા બૃંહત્વાત્ લઙ્ઘનં ન દોષાય ભવતિ| તથા યેઽપિ મેહ્યાદયો લઙ્ઘ્યત્વેન પઠિતાસ્તેષામપતર્પણોત્થત્વાદિત્યુક્તં તથાવિધાભ્યાં શમનબૃંહણાભ્યાં સાધયેદ્યથાવિધાભ્યાં લઙ્ઘ્યસ્ય બાધા ન સમ્પદ્યત ઇતિ||૪||

Adhikarana mArgaBedAnusAraM SamanaviShayaH (5) · Śloka 5

ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તે શમનૌ રસૌ તિક્તકષાયકૌ| ઉપવાસશ્ચ નિશ્શુણ્ઠીષડઙ્ગોદકપાયિનઃ| અધોગે રક્તપિત્તે તુ બૃંહણો મધુરો રસઃ||૫||

ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્ત ઇત્યાદિના શમનબૃહણયોર્માર્ગવિશેષેણ વિષયપ્રદર્શનમ્| ષડઙ્ગં ઘનદિસાધિતમુદકં જ્વરપઠિતમ્| મધુરો રસો નાનાવિધયા ભક્ષ્યાદિકલ્પનયા||૫||

Adhikarana tarpaNaM peyA~jca (6) · Śloka 6

ઊર્ધ્વગે તર્પણં યોજ્યં પેયાપૂર્વમધોગતે||૬||

ઊર્ધ્વગે યદાઽન્નં પ્રયુજ્યતે તદા પ્રથમં તર્પણં લાજસક્તવઃ| અધોગે તુ પેયા પ્રયોજ્યા||૬||

Adhikarana avidhAraNIyaM vidhAraNIya~jca raktapittam (7) · Śloka 7

અશ્નતો બલિનોઽશુદ્ધં ન ધાર્યં તદ્ધિ રોગકૃત્| ધારયેદન્યથા શીઘ્રમગ્નિવચ્છીઘ્રકારિ તત્||૭||

અશુદ્ધં રક્તમશ્નતોઃ બલિનશ્ચ પ્રવૃત્તં નૈવ ધાર્યં સ્તમ્ભનાદિના તદ્વિધારિતં રોગકૃદ્ભવતિ| અન્યથા પુનર્યદ્ભોજનરહિતસ્યાબલસ્ય ચ પ્રવૃત્તં શુદ્ધઞ્ચ તચ્છીઘ્રં ધારયેત્| યતસ્તદ્રક્તપિત્તામગ્નિવચ્છીઘ્રકારિ રક્તક્ષયાચ્છીઘ્રં મારયતીત્યર્થઃ||૭||

Adhikarana virecanaprayogAH (8) · Śloka 8

ત્રિવૃતાત્રિફલાધાત્રીત્રાયન્ત્યારગ્વધાભયાઃ| ગવાક્ષીક્ષુરસક્ષીરદ્રાક્ષાક્ષોદ્રાસિતોત્કટાઃ| યથાસ્વં કલ્પવિહિતા વિરેકાર્થં પ્રયોજયેત્| ત્રિવૃચ્છ્યામાકષાયેણ કલ્કેન ચ સશર્કરમ્| સાધયેદ્વિધિવલ્લેહં લિહ્યાત્ પાણિતલં તતઃ| ત્રિફલાત્રિવૃતાશ્યામાપિપ્પલીશર્કરામધુ| મોદકઃ સન્નિપાતોર્ધ્વરક્તપિત્તજ્વરપહઃ| ત્રિવૃત્સમસિતા તદ્વત્ પિપ્પલીપાદસંયુતા||૮||

ત્રિવૃત્તાદયોઽભયાન્તાઃ પૃથક્કલ્પોક્તેન વિધનેન યથાસ્વં વિષયેષુ ગવાક્ષીક્ષુરસાદિભિર્યથાયોગમેકદ્વિત્રૈરુત્કટા વિરેકાર્થં રક્તપિત્તે પ્રયોજયેત્| ત્રિવૃતઃ શામાયશ્ચ ક્વાથં શર્કરાઞ્ચ વિપાચ્ય તત્રૈવ ચ લેહત્વાપાદનયોગ્યં ત્રિવૃચ્છ્યામાકલ્કં દત્વા લેહં સાધયેત્| ત્રિફલદિભિઃ સમૈઃ શર્કરયા પિત્તજયાયાધિકયા માક્ષિકેણ કૃતો મોદકઃ સન્નિપાતમૂર્ધ્વપ્રવૃત્તં રક્તં શોફં જ્વરં ચાપહન્તિ| ત્રિવૃતશ્ચતુર્ગુણેન ભાગેન પિપ્પલી| તદ્વદિતિ મોદકઃ| સન્નિપાતાદિહરઃ| માક્ષિકમનુક્તમપિ તદ્વદ્ગ્રહણેન મોદકત્વાલ્લભ્યતે| ઇતિ વિરેચનાનિ રક્તપિત્તે||૮||

Adhikarana vamanam (9) · Śloka 9

વમનં ફલસંયુક્તં તર્પણં સસિતા મધુ| સસિતં વા જલં ક્ષૌદ્રયુક્તં વા મધુકોદકમ્| ફલેન્દ્રયવગાઙ્ગેયીમધુકં વા સમાક્ષિકમ્| ક્ષીરં વા રસમિક્ષોર્વા ...................||૯||

ફલસંયુક્તં તર્પણાદિકમધોગતે રક્તપિત્તે વમનં ભવતિ| તર્પણં લાજસક્તવો મદનસિતામધુયુક્તમ્| સસિતં વા જલમિતિ વાશબ્દાત્ ફલસંયુક્તમેવ| ક્ષીરેક્ષુરસયોરનુક્તાન્યપિ ફલાનિ વમનત્વાત્ પ્રાધાન્યાચ્ચ લભ્યન્તે||૯||

Adhikarana Sodhanottaro vidhiH (10) · Śloka 10

.......................................શુદ્ધસ્યાનન્તરો વિધિઃ| યથાસ્વં મન્થપેયાદિઃ પ્રયોજ્યો રક્ષતા બલમ્||૧૦||

એવં વિરેકેણ વમનેન વા શુદ્ધસ્ય યથાસ્વં વિષયેષ્વનન્તરો વક્ષ્યમાણો વિધિઃ ક્વચિન્મન્થાદિઃ પ્રયોજ્યઃ| ક્વચિત્ પેયાદિઃ| તથા ચ પ્રયોજ્યો યથા બલહાનિર્ન ભવતિ||૧૦||

Adhikarana tatra manthAH (11) · Śloka 11

અન્થો જ્વરોક્તો દ્રાક્ષાદિઃ પિત્તઘ્નૈર્વા ફલૈઃ કૃતઃ| મધુખર્જૂરમૃદ્વીકાપરૂષકતિતામ્ભસા| મન્થો વા પઞ્ચસારેણ સઘૃતૈર્લાજસક્તુભિઃ| દાડિમામલકામ્લો વા મન્દાગ્ન્યમ્લાભિલાષિણઃ||૧૧||

જ્વરોક્તો દ્રાક્ષદિર્મન્થઃ- દ્રાક્ષાદાડિમકાશ્મર્યપથ્યાબિલ્વપરૂષકૈઃ| સમધૂકૈઃ સબદરૈઃ સક્ષૌદ્રૈઃ સસિતોત્પલૈઃ|| જ્વરઘ્નૈસ્તોયમૃદિતૈઃ.....................||ઇતિ| અન્યૈર્વા પિત્તઘ્નૈઃ ફલૈઃ કૃતઃ| અથવા પઞ્ચસારાદન્યેનામ્ભસા કરણભૂતેન ઘૃતાક્તૈર્લાજસક્તુભિઃ કૃતો મન્થઃ| અન્યૈઃ પઞ્ચસારશ્બ્દેન ક્ષતક્ષયકાસચિકિત્સિતે પઠિતં - શર્કરાપિપ્પલીચૂર્ણૈઃ સર્પિષા માક્ષિકેણ ચ| સંયુક્તં વા શૃતં ક્ષીરં ..............|| ઇતિ ક્ષીરં વ્યાખ્યાતમ્| તત્ર ત એવ પણ્ડિતાઃ પ્રમાણમ્| મન્દાગ્નેરમ્લાભિલાષિણશ્ચ રક્તપિત્તવતો દાડિમેનામ્લકૈશ્ચાપાદિતામ્લત્વો મન્થઃ પિત્તશ્લેષ્માધિક્યાદિના પેયાયોગ્યસ્યૈતે મન્થાઃ| તત્ર ચ જ્વરોક્તં સ્મરણીયમ્||૧૧||

Adhikarana peyAH (12) · Śloka 12

કમલોત્પલ્કિઞ્જલ્કપૃશ્નિપર્ણીપ્રિયઙ્ગુકાઃ| ઉશીરં શાબરં લોધ્રં શૃઙ્ગિવેરં કુચન્દનમ્| હ્રીબેરં ધાતકીપુષ્પં બિલ્વમધ્યં દુરાલભા| અર્ધાર્ધૈર્વિહિતાઃ પેયા વક્ષન્તે પાદયૌગિકાઃ| ભૂનિમ્બસેવ્યજલદાશ્ચન્દનામ્બુપ્રિયઙ્ગવઃ| શાલિપર્ણ્યા યુતા મુદ્ગા પૃશ્નિપર્ણ્યા મસૂરકાઃ| તુવર્યો વાઽતિબલયા બલયા વા હરેણવઃ| તત્કષાયે હિતા પેયા માંસપેયાસ્તથા રસાઃ| અનશ્મ્લાઃ કિઞ્ચિદમ્લા વા સઘૄતક્ષૌદ્રશર્કરાઃ||૧૨||

યત્ર તુ યોગ્યાઃ પેયાસ્તત્ર કમલાદ્યુશીરાદિહ્રીબેરાદિભિસ્ત્રિભિરર્ધશ્લોકૈરાચાર્યૈર્વિહિતાઃ પેયા રક્તપિત્તે| ભૂનિમ્બેત્યાદિના શ્લોકચતુર્ભાગૈઃ ષટ્ પેયા વક્ષ્યન્તે| તુવર્ય આઢક્યઃ| એષાં ચાનન્તરોક્તાનાં પેયૌષધાનાં ક્વાથે સિદ્ધાઃ દોષાદ્યપેક્ષયા કદાચિત્ પેયાઃ કેવલા હિતાઃ| કદાચિન્માંસપેયાઃ કદાચિન્માંસરસાઃ| તે ચ પેયાદય ઔષધક્વાથસિદ્ધાઃ કદાચિદ્દાડિમામલકાદિનામ્લાઃ સર્વે ચ ઘૃતાદિયુક્તાઃ||૧૨||

Adhikarana dhAnyaSAkAdikam (13) · Śloka 13

શૂકશિમ્બીભવં ધાન્યં શાકં માંસં ચ શસ્યતે| અન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાને યદુક્તં લઘુશીતલમ્||૧૩||

અન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનીયેઽધ્યાયે શૂકધાન્યાદિકં યલ્લઘુશીતં ચોક્તં તદ્રક્તે શસ્યતે, ન તુ યવકાદિમાષાદિકાકમાચ્યાદિ||૧૩||

Adhikarana ambupAnam (14) · Śloka 14

પૂર્વોક્તમમ્બુપાનીયં પઞ્ચમૂલેન વા શૃતમ્| લઘુના શૃતશીતં વા મધ્વમ્ભો વા ફલામ્બુ વા||૧૪||

પૂર્વોક્તમમ્બુ નિશ્શુણ્ઠીષડઙ્ગમ્| અથવા લઘુના હ્રસ્વેન પઞ્ચમૂલેન સિદ્ધમ્| શૃતશીતં વા કેવલમ્| ફલામ્બુ દ્રાક્ષાશર્કરાખર્જૂરાદિમૄદિતપૂર્વકમ્||૧૪||

Adhikarana annapAne padmakAdigaNAnAmupayogaH (15) · Śloka 15

પદ્મકાદ્યઞ્જનાદિઞ્ચ સારિવાદિઞ્ચ કલ્પયેત્| અન્નપાને ગણં તદ્વદ્દશકં દાહનાશનમ્| કફાનુગે યૂષશાકં મારુતાનુગતે રસમ્||૧૫||

અન્નપાને ચ પદ્મકાદ્યઞ્જનાદિસારિવાદિકં ગણં દાહનાશનમ્ ચ દશકં કલ્પયેત્| એષાં ક્વાથેન સાધયેત્પાનં ચેત્યર્થઃ| અથવાન્નં પાનં યથાયોગમેતૈઃ સંયુક્તં કારયેત્| પદ્મકલાજોશીરં મધુકોત્પલસારિવાસિતોદીચ્યમ્| કાશ્મર્યફલં ચન્દનમેષ ગણો દાહનાશનઃ પ્રોક્તઃ|| સુબોધમ્| રસો માંસરસઃ||૧૫||

Adhikarana mAMsarasAH (16) · Śloka 16

અભીરોરઙ્કુરૈર્લાવાઃ સહ મુદ્ગાઃ પટોલજૈઃ| મકુષ્ઠા ધાન્યયાસોત્થૈ રક્તપિત્તે પરં મતાઃ| શશઃ સવાસ્તુકઃ શસ્તો વિબન્ધે તિત્તિરિઃ પુનઃ| ઉદુમ્બરસ્ય નિર્યૂહે સાધિતો મારુતેઽધિકે| પ્લક્ષસ્ય બર્હિણસ્તદ્વન્ન્યગ્રોધસ્ય ચ કુક્કુટઃ| બિસોત્પલમૃણાલાનાં વર્તકક્રકરૌ હિતૌ| વર્તિકામ્ભોજનાલાનામશ્વત્થસ્ય કપિઞ્જલઃ| યત્કિઞ્ચદ્રક્તપિત્તસ્ય નિદાનં તચ્ચ વર્જયેત્||૧૬||

લાવા નામ પક્ષિણઃ| અભીરોઃ શતાવર્યાઃ અઙ્કુરૈઃ સહ સિદ્ધાઃ| તથા મકુષ્ઠાદુરાલભોત્થૈશ્ચાઙ્કુરૈઃ| સુબોધમ્| પુનઃ શબ્દાત્તિત્તિરિરપિ સવાસ્તુકઃ| મારુતાધિકે રક્તપિત્તે ઉદુમ્બરક્વાથસાધિતઃ તિત્તિરિઃ| ક્વચિન્મારુતેઽધિકે પ્લક્ષસ્ય નિર્યૂહે બર્હિણો મયૂરઃ| ફલબર્હાભ્યામિનઙ્મત્વર્થીયઃ| તથા બિસાદીનામન્યતમસ્ય નિર્યૂહે વર્તકઃ ક્રકરો વા હિતઃ| મૃણાલં બિસા~ઘ્કુરઃ| સર્વા ષષ્ઠી નિર્યૂહાપેક્ષયા| ભૃશોષ્ણતીક્ષ્ણાદિ સર્વં રક્તપિત્તકારણં રક્તપિત્તી વર્જયેત્||૧૬||

Adhikarana vAsArasAdiyogAH (17) · Śloka 17

વાસારસેન ફલિનીમૃલ્લોધ્રાઞ્જનમાક્ષિકમ્| પિત્તસૃક્શમયેત્પીતં નિર્યાસો વાઽટરૂષકાત્| શર્કરામધુસંયુક્તઃ કેવલો વા શૃતોઽપિ વા| વૃષઃ સદ્યઃ જયત્યસ્રં સ હ્યસ્ય પરમૌષધમ્| વાસારસેન ભૂનિમ્બકટુકાશર્કરાઃ પિબેત્| તેનૈવ વા ક્ષૌદ્રયુતં પદ્મકેસરપદ્મકમ્| સલોધ્રનાગકુસુમશાડ્વલોત્પલવાસ્તુકમ્||૧૭||

ફલિન્યાદિ વાસાસ્વરસેન પીતં પિત્તાસૃક્શમનમ્ અથવા કેવલ એવાટરૂષસ્ય વાસાયા નિર્યાસઃ સ્વરસઃ| અથવા ન કેવલોઽપિ તુ શર્કરામધુસંયુત્ક્તઃ સ વાસાનિર્યાસઃ| અથવા શૃતઃ ક્વથિતઃ| વૃષઃ સદ્યો જયત્યસ્રમ્| હિશબ્દો યસ્માદર્થે| યસ્માત્ સર્વપ્રકારોઽપિ વૃષોઽસ્ય રક્તસ્ય પરં પ્રધાનમૌષધમ્| ભૂનિમ્બાદિચૂર્ણં વાસારસેન પ્રયોગઃ| તેનૈવ માક્ષિકયુક્તં પદ્મકેસરાદિ વાસ્તુકાન્તં પ્રયોગઃ||૧૭||

Adhikarana prayogAntarANi (18) · Śloka 18

લિહ્યાદ્વા મધુસર્પિર્ભ્યાં ગવાશ્વશકૃતો રસમ્| પથ્યા રજન્યહિંસ્રા વા પલાણ્ડું તદ્વદેવ વા| ફલિનીલોધ્રખદિરશાલ્મલીકોવિદારજમ્| શિરીશશેલુકકુભવિન્દુવારાતિમુક્તજમ્| પલાશયૂથિકાશિગ્રુમધૂકાસનજન્મ ચ| મધુના ચૂર્ણિતં પુષ્પમેકત્ર પૃથગેવ વા| પુષ્પૈરેભિર્વિપક્વં ચ સક્ષૌદ્રં માહિષં ઘૃતમ્| લિહ્યાત્ક્ષૌદ્રેણ પથ્યાં વા કિઞ્જલ્કં કમલસ્ય વા| લાજાઃ શૃઙ્ગાટકં મુસ્તં ખર્જૂરં કૃષ્ણમૃત્તિકામ્| ક્ષીરિવૃક્ષાઙ્કુરાન્ દ્રાક્ષાં તવક્ષીરીં સિતોપલાંમ્| ગૈરિકં મધુકં લોધ્રં શઙ્ખં શમ્બૂકમઞ્જનમ્| તણ્ડુલીયકમૂલં વા બીજં વા વાસ્તુકોદ્ભવમ્| પટોલમાલતીનિમ્બચન્દનદ્વયપદ્મકમ્| લોધ્રો વૃષસ્તણ્ડુલીયઃ કૃષ્ણા મૃન્મદયન્તિકા| શતાવરી ગોપકન્યા કાકોલ્યૌ મધુયષ્ટિકા| રક્તપિત્તહરાઃ ક્વાથાસ્ત્રયઃ સમધુશર્કરાઃ| સક્ષૌદ્રં ગ્રથિતે રક્તે લિહ્યાત્પારાવતાચ્છકૃત્||૧૮||

ગવાશ્વસ્ય શકૃદ્રસો ઘૃતમાક્ષિકાભ્યાં લેહપ્રયોગઃ| પથ્યાદીનાં તદ્વન્મધુસર્પિર્ભ્યાં પ્રયોગઃ| તથા પલાણ્ડોઃ| ફલિન્યાદીનાં યથા સમ્ભવં પુષ્પં પૃથઙ્મિશ્રિતં વા ચૂર્ણિતં મધુના પ્રયોગઃ| અથવા ત્રિભિઃ શ્લોકાદ્યૈસ્ત્રયઃ પ્રયોગાઃ| સુબોધમ્||૧૮||

Adhikarana raktAnitiHsrutau yogAH (19) · Śloka 19

અતિનિઃસ્રુતરક્તો વા ક્ષૌદ્રેણ રુધિરં પિબેત્| જાઙ્ગલં ભક્ષયેદ્વાજં માંસં પિત્તયુતં યકૃત્| લોધ્રકાલીયકોશીરફલિનીશઙ્ખગૈરિકમ્| પટોલપત્રં દુઃસ્પર્શા સમઙ્ગા સારિવા લતા| ત્વગ્જમ્બુવેતસાશ્વત્થહયાહ્વોદુમ્બરાર્જુનાત્| કિરાતતિક્તક્રમુકમુસ્તકટ્ફલપદ્મકમ્| પ્રપૌણ્ડરીકહ્રીબેર કમલોત્પલપર્પટમ્| ચન્દનેન પૃથગ્યુક્તં સમસ્તં વા સશર્કરમ્| ફાણ્ટીકૃતં શૃતં શીતં ચૂર્ણં વા તણ્ડુલામ્ભસા| પીતમાશુ જયત્યસ્રં તૃડ્દાહતમકાનપિ||૧૯||

સૃતમેવ નિઃસ્રુતમ્| જાઙ્ગલજીવપ્રભાવાદ્રુધિરં જાઙ્ગલમ્| અથવા આજં યકૃદપક્વં સજાતીયપિત્તસંયુક્તં ભક્ષયેત્| લોધ્રાદિભિર્દોષાદ્યપેક્ષં પૃથઙ્મિશ્રૈર્વા ફાણ્ટં શૃતં શીતં વા ચૂર્ણં વા તણ્ડુલામ્બુમિશ્રં સર્વમેવ ચન્દનશર્કરાભ્યાં સંયુક્તં પીતમસ્રાદીનામાશુ જયતિ| અર્જુનાન્તાનાં ત્વચા સમ્બન્ધઃ||૧૯||

Adhikarana candanAdi kaShAyaH (20) · Śloka 20

ચન્દનોશીરજલદલાજમુદ્ગકણાયવૈઃ| બલાજલે પર્યુષિતૈઃ કષાયો રક્તપિત્તહા||૨૦||

બલાયાઃ ક્વાથસ્ય ષટ્સુ ફલેષુ ચન્દનાદીનાં ફલં રાત્રિસ્થિતં દ્વિતીયેઽહ્નિ પ્રાતઃ કષાયો રક્તપિત્તઘ્નઃ||૨૦||

Adhikarana nIlotpalAdiSItakaShAyaH (22) · Śloka 22

નીલોત્પલં સિતા યષ્ટી મધુકં પદ્મકેસરમ્| છિન્નોદ્ભવા ચ શીતોઽયં કષાયો રક્તપિત્તજિત્| અતિદેશેન પિત્તજ્વરઘ્નાઃ કષાયાઃ યે ચ પિત્તજ્વરે પ્રોક્તાઃ કષાયાસ્તાંશ્ચ યોજયેત્||૨૨||

નીલોત્પલાદિભિઃ શીતકષાયઃ| છિન્નોદ્ભ્વા ગુડૂચી| સુબોધમ્||૨૨||

Adhikarana kShIraviShayaH yogASca (23) · Śloka 23

કષાયૈર્વિવિધૈરેભિર્દીપ્યતેઽગ્નૌ વિજિતે કફે| રક્તપિત્તં ન ચેચ્છામ્યેત્તત્ર વાતોલ્બણે પયઃ| યુઞ્જાચ્છાગં શૃતં તદ્વદ્ગવ્યં પઞ્ચગુણેઽમ્ભસિ| પઞ્ચમૂલેન લઘુના શૃતં વા સસિતા મધુ| જીવકર્ષભકદ્રાક્ષાબલાગોક્ષુરનાગરૈઃ| પૃથક્પૃથક્ શૃતં શીતં સઘૃતં સિતયાઽથવા| ક્ષીરેણ વમનીપુષ્પં મધુકં મધુશર્કરામ્||૨૩||

કષાયૈર્વિવિધૈરિત્યાદિના ક્ષીરવિષયો દર્શિતઃ| તદ્વદિતિ ગવ્યં પયઃ શૃતમેતલ્લઘુપઞ્ચમૂલશૃતમેવ સસિતા મધુ| પૃથક્પૃથગિતિ કદાચિજ્જીવકેન કદાચિદ્વૃષભકેણેત્યેવં સર્વૈઃ| અથવા શર્કરયા શૃતં સર્વથા સઘૃતમ્| વમનીપુષ્પાદિકં પૃથક્ ક્ષીરેણ ચૂર્ણિતમાલોડ્ય| વમની છર્દનફલા| વાટયા કાર્પાસનગ્નિકા||૨૩||

Adhikarana adhoge payoyogAH (24) · Śloka 24

ગોકણ્ટકાભીરુશૃતં પર્ણિનીભિસ્તથા પયઃ| હન્ત્યાશુ રક્તં સરુજં વિશેષાન્મૂત્રમાગજમ્| વિણ્માર્ગગે વિશેષેણ હિતં મોચરસેન તુ| વટપ્રરોહૈઃ શુઙ્ગૈર્વા શુણ્ઠ્યુદીચ્યોત્પલૈરપિ||૨૪||

ગોકણ્ટકશતાવરીભ્યાં શૃતમથવા પર્ણિનીભિઃ| પર્ણિન્યો મુદ્ગ-માષસાલપૃશ્નિપર્ણ્યઃ| મોચરસેન શૃતં પય ઇતિ સમ્બન્ધઃ| નિર્યાસો યસ્તુ શાલ્મલ્યાઃ સ મોચરસસંજ્ઞિતઃ| પ્રરોહાઽઙ્કુરઃ| શુઙ્ગં પ્રથમોદ્ભિન્નં કિસલયમ્| તચ્ચ પ્રકરણાદ્વટસ્યૈવ||૨૪||

Adhikarana raktAtisAradurnAmacikitsAtideSaH (25) · Śloka 25

રક્તાતિસારદુર્નામચિકિત્સાં ચાત્ર કલ્પયેત્||૨૫||

અત્ર ચ રક્તપિત્તે દોષાદ્યપેક્ષયા રક્તાતિસારચિકિત્સાં રક્તાર્શશ્ચિકિત્સાં ચ કલ્પયેત્||૨૫||

Adhikarana siddhaghRutaviShayaH (26) · Śloka 26

પીત્વા કષાયાન્ પયસા ભુઞ્જીત પયસૈવ તુ| કષાયયોગૈરેભિર્વા વિપક્વં પાયયેદ્ ઘૃતમ્||૨૬||

કષાયાંશ્ચૂર્ણાદીન્ પયસા પીત્વા પયસૈવ ભુઞ્જીત| યથાદોષાદિ ચ પૂર્વોક્તૈર્નાનાવિધકલ્પનોપાયોગૈરૌષધૈર્વિપક્વં ઘૃતં પાયયેત્||૨૬||

Adhikarana vRuShaghRutam (27) · Śloka 27

સમૂલમસ્તકં ક્ષુણ્ણં વૃષમષ્ટગુણેઽમ્ભસિ| પક્ત્વાષ્ટાંશાવશેષેણ ઘૃતં તેન વિપાચયેત્| તત્પુષ્પગર્ભં તચ્છીતં સક્ષૌદ્રં પિત્તશોણિતમ્| પિત્તગુલ્મજ્વરશ્વાસકાસહૃદ્રોગકામિલાઃ| તિમિરભ્રમવીસર્પસ્વરસાદાંશ્ચ નાશયેત્||૨૭||

સમૂલશાખસ્યાર્દ્રવૃષસ્યોલૂખક્તે ક્ષુણ્ણસ્ય ષોડશપલાન્યષ્ટાવિંશેન શતેન જલપલાનાં પક્ત્વા પક્વસ્ય ચ ષોડશપલાનિ ગૃહીત્વા તેન તાવદેવ ઘૄતં ઘૄતાચ્ચતુર્થાંશેન શૌનકમતેન ષષ્ઠાંશેન વા વૃષપુષ્પાણિ ગર્ભે દત્વા વિપચેત્| સુબોધમ્||૨૭||

Adhikarana ghRutAntarANi (28) · Śloka 28

પલાશવૃન્તસ્વરસે તદ્ગર્ભં ચ ઘૃતં પચેત્| સક્ષૌદ્રં તચ્ચ રક્તઘ્નં તદ્વદ્વત્સકસાધિતમ્| લોધ્રોત્પલસમઙ્ગાભિસ્તથૈવ ત્રાયમાણયા||૨૮||

પલાશવૃન્તાનાં સ્વરસઃ સામાન્યપરિભાષયા ઘૃતાચ્ચતુર્ગુણસ્તેષામેવ ગર્ભચૂર્ણસ્ય ઘૃતાચ્ચતુર્થાંશત્વં શૌનકમતે અષ્ટમાંશં કલ્કસ્ય| અનેનૈવ વિધિના વત્સકલોધ્રાદિત્રાયમાણાસાધિતાનિ ત્રીણિ ઘૃતાનિ| વૃન્તં પત્રમ્||૨૮||

Adhikarana utkArikA (29) · Śloka 29

લાજગોધૂમમધુકસિતાચૂર્ણં પયોદ્રવમ્| ઘૃતેનોત્કારિકાં કૃત્વા ખાદેત્પિત્તાસ્રવારિણીમ્||૨૯||

ઉત્કારિકા યા પિષ્ટમાલોડ્ય સંવેદ્ય ચ પિણ્ડીક્રિયતે||૨૯||

Adhikarana kShArayogAH (kaNThage rakte) (30) · Śloka 30

રક્તે સપિચ્છે સકફે ગ્રથિતે કણ્ઠમાર્ગગે| લિહ્યાન્માક્ષિકસર્પિભ્યાં ક્ષારમુત્પલનાલજમ્| મૃણાલામ્ભોજકિઞ્જલ્કશ્યામાસનમધૂકજમ્| તદ્વત્પૃથક્ પૃથક્ ક્ષારં ...................||૩૦||

કણ્ઠમાર્ગગે રક્તે પિચ્છાત્વાદિયુતે નીલોત્પલનાલજઃ ક્ષારો મધુસર્પિભ્યાં લેહ્યઃ| પિચ્છામણુપ્રાયમ્| ગ્રથિતં સંહતમ્| મૃણાલાદીનામન્યતમસ્ય ક્ષારો દોષાદ્યપેક્ષયા પ્રયુક્તસ્તદ્વત્ સર્પિર્મધુભ્યાં લીઢ ઉત્પલનાલવદ્વિજ્ઞેયઃ||૩૦||

Adhikarana abhIrvAdighRutAni (31) · Śloka 31

.........................ઘૃતં ક્ષીરેણ સાધયેત્| પિષ્ટૈરભીરુકાકોલીમેદાવૃક્ષામ્લદાડિમૈઃ| ફલપૂરકમૂલેન વિદાર્યા મધુકેન ચ| તદ્વિબન્ધ્જ્વરાનાહશૂલકાસાસ્રપિત્તજિત્||૩૧||

ક્ષીરેણ સમઘૃતેન| પુનર્વસુમતે ચતુર્થાંશેનાભીર્વાદિકલ્કેન ઘૃતં પચેત જલં વિના દ્રવ્યાણિ ન સંસ્કારયોગ્યાનિ ભવન્તીત્યનુક્તાવપ્યાચાર્યાઃ સર્પિષા સમં જલમિચ્છન્તિ| અભીરુઃ શતાવરી| વૃક્ષામ્લં તિન્તિણીકમ્| ફલપૂરકં બીજપૂરકમ્||૩૧||

Adhikarana bastiviShayaH (32) · Śloka 32

પઞ્ચભિઃ પઞ્ચમૂલૈશ્ચ સિદ્ધમાદ્યૈસ્તદર્થકૃત્| ગુદાગમે વિશેષેણ શોણિતે બસ્તિરિષ્યતે||૩૨||

આદ્યાનિ પઞ્ચ પઞ્ચમૂલાનિ મહદ્ હ્રસ્વમધ્યજીવનતૃણાખ્યાનિ| તદર્થકૃદિતિ વિબન્ધજ્વરાદિજિત્| અત્ર ઘૃતાચ્ચતુર્ગુણં જલમ્| પઞ્ચમૂલકલ્કશ્ચ ઘૃતાચ્ચતુર્થાંશેન| સુબોધમ્||૩૨

Adhikarana bastiprayogAH (33) · Śloka 33

મધુકાઞ્જનમઞ્જિષ્ઠામૃણાલોત્પલગૈરિકૈઃ| સુવર્ણલોધ્રકાલીયસમઙ્ગામ્બુજચન્દનૈઃ| સૌગન્ધિકસિતાશઙ્ખૈઃ પિષ્ટૈર્મધુઘૃતાન્વિતૈઃ| ક્ષીરેણસ્થાપયેદેનં સ્નાતઞ્ચ શિશિરામ્ભસા| ક્ષીરેણૈવાશયેચ્છાલીંસ્તતો મધુકસર્પિષા| કાલેઽનુવાસયેદેવમતિસારેઽપિ દુસ્તરે| જીર્ણેઽસૃક્પ્રબલે કુર્યાદ્વિરેકે ચાતિયોગિનિ| વિદાર્યાદિગણેનેષ્ટં શૃતં વાસ્થાપને પયઃ| સક્ષૌદ્રશર્કરાસર્પિઃ સર્પિશ્ચૈવાનુવાસને| મૂત્રાશયસ્થં શમયેદ્રક્તમુત્તરબસ્તિભિઃ| ઈદૃશૈરેવ તદ્વચ્ચ પ્રદરેઽપિ વિધિઃ સ્મૃતઃ| છેદભેદાદિભિશ્ચાતિપ્રવૃત્તે શુદ્ધશોણિતે| વિશેષાત્પ્રદરસ્યોક્તં યોનિરોગેષુ ચૌષધમ્||૩૩||

મધુકાદિભિઃ પિષ્ટૈર્ઘૃતમાક્ષિકયુક્તૈશ્ચ ક્ષીરેણ સહાસ્થાપયેત્| સુવર્ણં પદ્મકમ્| કાલીયં પીતચન્દનમ્| સમઙ્ગા મઞ્જિષ્ઠા| સૌગન્ધિકમત્ર પદ્મકમ્| અમ્બુ વાલકમ્| અનેનેસ્થાપિતં સ્નાતાશિતઞ્ચ મધુયષ્ટ્યા સંયુક્તેન સિદ્ધેન વા સર્પિષા સૂત્રોક્તેન વિધિના કાલેઽનુવાસયેત્| અયઞ્ચ ઉક્તો બૃંહણો રક્તપિત્તક્રમઃ સ પુરાણે રક્તાધિકેઽતિસારે વિરેચનાતિયોગે ચ વિધેયઃ| સુબોધમ્| સક્ષૌદ્રેત્યાદિ પયોવિશેષણમ્| ઈદૃશૈરેવેતિ ય એવ બસ્તયો ગુદેનોક્તાસ્ત એવ મેઢ્રેણ યોજ્યા ઇત્યર્થઃ| અયઞ્ચ મેઢ્રપ્રવૃત્તરક્તનિબર્હો વિધિઃ પ્રદરેઽપિ યોનિપ્રવૃત્તે રજસિ ગુહ્યરોગે વક્ષ્યમાણે વિધેયઃ| તથાયમેવ રક્તપિત્તવિધિર્બૃંહણઃ છેદાભિઘાતાદિનાતિપ્રવૃત્તે શુદ્ધશોણિતે ચ વિધેયઃ| પ્રદરસ્ય ચ યોનિપ્રવૃત્તસ્ય ચ રક્તસ્ય યોનિરોગોક્તં રક્તશમનાયૌષધં વિશેષાદ્વિશેષતઃ||૩૩||

Adhikarana ghrANapravRuttaraktacikitsitam (34) · Śloka 34

ઘ્રાણગે રુધિરે શુદ્ધે નાવનં ચાનુષેચયેત્| કષાયયોગાન્ પૂર્વોક્તાન્ ક્ષીરેક્ષ્વાદિરસાદ્યુતાન્| ક્ષીરાદીન્ સસિતં તોયં કેવલં વા હિતં જલમ્| રસો દાડિમપુષ્પાણામામ્રસ્થ્નઃ શાડ્વલસ્ય ચ||૩૪||

ઘ્રાણપ્રવૃત્તે શુદ્ધે રક્તે નસ્યમનુષેચયેત્| કિમિત્યાહ - પૂર્વોક્તાંશ્ચૂર્ણાદિકષાયયોગાન્ ક્ષીરેક્ષ્વાદ્યન્યતમરસેનાલોડિતાનથવા ક્ષીરેક્ષુરસાદીન્ સશર્કરાંસ્તોયં વા સશર્કરં કેવલમેવ વા તોયમ્| સુબોધમ્||૩૪||

Adhikarana atideSena cikitsitam (35-3) · Śloka 3

કલ્પયેચ્છીતવર્ગં ચ પ્રદેહાભ્યઞ્જનાદિષુ| યચ્ચ પિત્તજ્વરે પ્રોક્તં બહિરન્તશ્ચ ભેષજમ્| રક્તપિત્તે હિતં તચ્ચ ક્ષતક્ષીણે હિતઞ્ચ તત્||૩૫|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને રક્તપિત્તચિકિત્સિતન્નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||

શીતો વર્ગઃ પિત્તશમનો દૂર્વાદિઃ શોધનાદિર્ગણપઠિતઃ અથવા મહાકષાયસંગ્રહપઠિતઃ પદ્મકલાજાદિર્દાહહા દશકઃ શીતઃ| સુબોધઃ શ્લોકઃ||૩૫|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયમ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને તૃતીયોઽધ્યાયઃ