3. raktapittacikitsitam

Adhikarana adhyAya pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો રક્તપિત્તચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana mArgaBedAnusAraM sAdhyAsAdhyatA (2) · Śloka 2

ઊર્ધ્વગં બલિનોઽવેગમેકદોષાનુગં નવમ્| રક્તપિત્તં સુખે કાલે સાધયેન્નિરુપદ્રવમ્| અધોગં યાપયેદ્રક્તં યચ્ચદોષદ્વયાનુગમ્| શાન્તં શાન્તં પુનઃ કુપ્યન્માર્ગાન્માર્ગાન્તરઞ્ચ યત્| અતિપ્રવૃત્તં મન્દાગ્નેસ્તિદોષં દ્વિપથં ત્યજેત્||૨||

Adhikarana cikitsAsUtram (3) · Śloka 3

જ્ઞાત્વા નિદાનમયનં મલાવનુબલૌ બલમ્| દેશકાલાદ્યવસ્થાઞ્ચ રક્તપિત્તે પ્રયોજયેત્| લઙ્ઘનં બૃંહણં ચાદૌ શોધનં શમનં તથા||૩||

Adhikarana shodhanashamanayorviShayavisheShaH (4) · Śloka 4

સન્તર્પણોત્થં બલિનો બહુદોષસ્ય સાધયેત્| ઊર્ધ્વભાગં વિરેકેણ વમનેન ત્વધોગતમ્| શમનૈર્બૃંહણૈશ્ચાન્યલ્લઙ્ઘ્યબૃંહ્યાનવેક્ષ્ય ચ||૪||

Adhikarana mArgaBedAnusAraM SamanaviShayaH (5) · Śloka 5

ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તે શમનૌ રસૌ તિક્તકષાયકૌ| ઉપવાસશ્ચ નિશ્શુણ્ઠીષડઙ્ગોદકપાયિનઃ| અધોગે રક્તપિત્તે તુ બૃંહણો મધુરો રસઃ||૫||

Adhikarana tarpaNaM peyA~jca (6) · Śloka 6

ઊર્ધ્વગે તર્પણં યોજ્યં પેયાપૂર્વમધોગતે||૬||

Adhikarana avidhAraNIyaM vidhAraNIya~jca raktapittam (7) · Śloka 7

અશ્નતો બલિનોઽશુદ્ધં ન ધાર્યં તદ્ધિ રોગકૃત્| ધારયેદન્યથા શીઘ્રમગ્નિવચ્છીઘ્રકારિ તત્||૭||

Adhikarana virecanaprayogAH (8) · Śloka 8

ત્રિવૃતાત્રિફલાધાત્રીત્રાયન્ત્યારગ્વધાભયાઃ| ગવાક્ષીક્ષુરસક્ષીરદ્રાક્ષાક્ષોદ્રાસિતોત્કટાઃ| યથાસ્વં કલ્પવિહિતા વિરેકાર્થં પ્રયોજયેત્| ત્રિવૃચ્છ્યામાકષાયેણ કલ્કેન ચ સશર્કરમ્| સાધયેદ્વિધિવલ્લેહં લિહ્યાત્ પાણિતલં તતઃ| ત્રિફલાત્રિવૃતાશ્યામાપિપ્પલીશર્કરામધુ| મોદકઃ સન્નિપાતોર્ધ્વરક્તપિત્તજ્વરપહઃ| ત્રિવૃત્સમસિતા તદ્વત્ પિપ્પલીપાદસંયુતા||૮||

Adhikarana vamanam (9) · Śloka 9

વમનં ફલસંયુક્તં તર્પણં સસિતા મધુ| સસિતં વા જલં ક્ષૌદ્રયુક્તં વા મધુકોદકમ્| ફલેન્દ્રયવગાઙ્ગેયીમધુકં વા સમાક્ષિકમ્| ક્ષીરં વા રસમિક્ષોર્વા ...................||૯||

Adhikarana Sodhanottaro vidhiH (10) · Śloka 10

.......................................શુદ્ધસ્યાનન્તરો વિધિઃ| યથાસ્વં મન્થપેયાદિઃ પ્રયોજ્યો રક્ષતા બલમ્||૧૦||

Adhikarana tatra manthAH (11) · Śloka 11

અન્થો જ્વરોક્તો દ્રાક્ષાદિઃ પિત્તઘ્નૈર્વા ફલૈઃ કૃતઃ| મધુખર્જૂરમૃદ્વીકાપરૂષકતિતામ્ભસા| મન્થો વા પઞ્ચસારેણ સઘૃતૈર્લાજસક્તુભિઃ| દાડિમામલકામ્લો વા મન્દાગ્ન્યમ્લાભિલાષિણઃ||૧૧||

Adhikarana peyAH (12) · Śloka 12

કમલોત્પલ્કિઞ્જલ્કપૃશ્નિપર્ણીપ્રિયઙ્ગુકાઃ| ઉશીરં શાબરં લોધ્રં શૃઙ્ગિવેરં કુચન્દનમ્| હ્રીબેરં ધાતકીપુષ્પં બિલ્વમધ્યં દુરાલભા| અર્ધાર્ધૈર્વિહિતાઃ પેયા વક્ષન્તે પાદયૌગિકાઃ| ભૂનિમ્બસેવ્યજલદાશ્ચન્દનામ્બુપ્રિયઙ્ગવઃ| શાલિપર્ણ્યા યુતા મુદ્ગા પૃશ્નિપર્ણ્યા મસૂરકાઃ| તુવર્યો વાઽતિબલયા બલયા વા હરેણવઃ| તત્કષાયે હિતા પેયા માંસપેયાસ્તથા રસાઃ| અનશ્મ્લાઃ કિઞ્ચિદમ્લા વા સઘૄતક્ષૌદ્રશર્કરાઃ||૧૨||

Adhikarana dhAnyaSAkAdikam (13) · Śloka 13

શૂકશિમ્બીભવં ધાન્યં શાકં માંસં ચ શસ્યતે| અન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાને યદુક્તં લઘુશીતલમ્||૧૩||

Adhikarana ambupAnam (14) · Śloka 14

પૂર્વોક્તમમ્બુપાનીયં પઞ્ચમૂલેન વા શૃતમ્| લઘુના શૃતશીતં વા મધ્વમ્ભો વા ફલામ્બુ વા||૧૪||

Adhikarana annapAne padmakAdigaNAnAmupayogaH (15) · Śloka 15

પદ્મકાદ્યઞ્જનાદિઞ્ચ સારિવાદિઞ્ચ કલ્પયેત્| અન્નપાને ગણં તદ્વદ્દશકં દાહનાશનમ્| કફાનુગે યૂષશાકં મારુતાનુગતે રસમ્||૧૫||

Adhikarana mAMsarasAH (16) · Śloka 16

અભીરોરઙ્કુરૈર્લાવાઃ સહ મુદ્ગાઃ પટોલજૈઃ| મકુષ્ઠા ધાન્યયાસોત્થૈ રક્તપિત્તે પરં મતાઃ| શશઃ સવાસ્તુકઃ શસ્તો વિબન્ધે તિત્તિરિઃ પુનઃ| ઉદુમ્બરસ્ય નિર્યૂહે સાધિતો મારુતેઽધિકે| પ્લક્ષસ્ય બર્હિણસ્તદ્વન્ન્યગ્રોધસ્ય ચ કુક્કુટઃ| બિસોત્પલમૃણાલાનાં વર્તકક્રકરૌ હિતૌ| વર્તિકામ્ભોજનાલાનામશ્વત્થસ્ય કપિઞ્જલઃ| યત્કિઞ્ચદ્રક્તપિત્તસ્ય નિદાનં તચ્ચ વર્જયેત્||૧૬||

Adhikarana vAsArasAdiyogAH (17) · Śloka 17

વાસારસેન ફલિનીમૃલ્લોધ્રાઞ્જનમાક્ષિકમ્| પિત્તસૃક્શમયેત્પીતં નિર્યાસો વાઽટરૂષકાત્| શર્કરામધુસંયુક્તઃ કેવલો વા શૃતોઽપિ વા| વૃષઃ સદ્યઃ જયત્યસ્રં સ હ્યસ્ય પરમૌષધમ્| વાસારસેન ભૂનિમ્બકટુકાશર્કરાઃ પિબેત્| તેનૈવ વા ક્ષૌદ્રયુતં પદ્મકેસરપદ્મકમ્| સલોધ્રનાગકુસુમશાડ્વલોત્પલવાસ્તુકમ્||૧૭||

Adhikarana prayogAntarANi (18) · Śloka 18

લિહ્યાદ્વા મધુસર્પિર્ભ્યાં ગવાશ્વશકૃતો રસમ્| પથ્યા રજન્યહિંસ્રા વા પલાણ્ડું તદ્વદેવ વા| ફલિનીલોધ્રખદિરશાલ્મલીકોવિદારજમ્| શિરીશશેલુકકુભવિન્દુવારાતિમુક્તજમ્| પલાશયૂથિકાશિગ્રુમધૂકાસનજન્મ ચ| મધુના ચૂર્ણિતં પુષ્પમેકત્ર પૃથગેવ વા| પુષ્પૈરેભિર્વિપક્વં ચ સક્ષૌદ્રં માહિષં ઘૃતમ્| લિહ્યાત્ક્ષૌદ્રેણ પથ્યાં વા કિઞ્જલ્કં કમલસ્ય વા| લાજાઃ શૃઙ્ગાટકં મુસ્તં ખર્જૂરં કૃષ્ણમૃત્તિકામ્| ક્ષીરિવૃક્ષાઙ્કુરાન્ દ્રાક્ષાં તવક્ષીરીં સિતોપલાંમ્| ગૈરિકં મધુકં લોધ્રં શઙ્ખં શમ્બૂકમઞ્જનમ્| તણ્ડુલીયકમૂલં વા બીજં વા વાસ્તુકોદ્ભવમ્| પટોલમાલતીનિમ્બચન્દનદ્વયપદ્મકમ્| લોધ્રો વૃષસ્તણ્ડુલીયઃ કૃષ્ણા મૃન્મદયન્તિકા| શતાવરી ગોપકન્યા કાકોલ્યૌ મધુયષ્ટિકા| રક્તપિત્તહરાઃ ક્વાથાસ્ત્રયઃ સમધુશર્કરાઃ| સક્ષૌદ્રં ગ્રથિતે રક્તે લિહ્યાત્પારાવતાચ્છકૃત્||૧૮||

Adhikarana raktAnitiHsrutau yogAH (19) · Śloka 19

અતિનિઃસ્રુતરક્તો વા ક્ષૌદ્રેણ રુધિરં પિબેત્| જાઙ્ગલં ભક્ષયેદ્વાજં માંસં પિત્તયુતં યકૃત્| લોધ્રકાલીયકોશીરફલિનીશઙ્ખગૈરિકમ્| પટોલપત્રં દુઃસ્પર્શા સમઙ્ગા સારિવા લતા| ત્વગ્જમ્બુવેતસાશ્વત્થહયાહ્વોદુમ્બરાર્જુનાત્| કિરાતતિક્તક્રમુકમુસ્તકટ્ફલપદ્મકમ્| પ્રપૌણ્ડરીકહ્રીબેર કમલોત્પલપર્પટમ્| ચન્દનેન પૃથગ્યુક્તં સમસ્તં વા સશર્કરમ્| ફાણ્ટીકૃતં શૃતં શીતં ચૂર્ણં વા તણ્ડુલામ્ભસા| પીતમાશુ જયત્યસ્રં તૃડ્દાહતમકાનપિ||૧૯||

Adhikarana candanAdi kaShAyaH (20) · Śloka 20

ચન્દનોશીરજલદલાજમુદ્ગકણાયવૈઃ| બલાજલે પર્યુષિતૈઃ કષાયો રક્તપિત્તહા||૨૦||

Adhikarana nIlotpalAdiSItakaShAyaH (22) · Śloka 22

નીલોત્પલં સિતા યષ્ટી મધુકં પદ્મકેસરમ્| છિન્નોદ્ભવા ચ શીતોઽયં કષાયો રક્તપિત્તજિત્| અતિદેશેન પિત્તજ્વરઘ્નાઃ કષાયાઃ યે ચ પિત્તજ્વરે પ્રોક્તાઃ કષાયાસ્તાંશ્ચ યોજયેત્||૨૨||

Adhikarana kShIraviShayaH yogASca (23) · Śloka 23

કષાયૈર્વિવિધૈરેભિર્દીપ્યતેઽગ્નૌ વિજિતે કફે| રક્તપિત્તં ન ચેચ્છામ્યેત્તત્ર વાતોલ્બણે પયઃ| યુઞ્જાચ્છાગં શૃતં તદ્વદ્ગવ્યં પઞ્ચગુણેઽમ્ભસિ| પઞ્ચમૂલેન લઘુના શૃતં વા સસિતા મધુ| જીવકર્ષભકદ્રાક્ષાબલાગોક્ષુરનાગરૈઃ| પૃથક્પૃથક્ શૃતં શીતં સઘૃતં સિતયાઽથવા| ક્ષીરેણ વમનીપુષ્પં મધુકં મધુશર્કરામ્||૨૩||

Adhikarana adhoge payoyogAH (24) · Śloka 24

ગોકણ્ટકાભીરુશૃતં પર્ણિનીભિસ્તથા પયઃ| હન્ત્યાશુ રક્તં સરુજં વિશેષાન્મૂત્રમાગજમ્| વિણ્માર્ગગે વિશેષેણ હિતં મોચરસેન તુ| વટપ્રરોહૈઃ શુઙ્ગૈર્વા શુણ્ઠ્યુદીચ્યોત્પલૈરપિ||૨૪||

Adhikarana raktAtisAradurnAmacikitsAtideSaH (25) · Śloka 25

રક્તાતિસારદુર્નામચિકિત્સાં ચાત્ર કલ્પયેત્||૨૫||

Adhikarana siddhaghRutaviShayaH (26) · Śloka 26

પીત્વા કષાયાન્ પયસા ભુઞ્જીત પયસૈવ તુ| કષાયયોગૈરેભિર્વા વિપક્વં પાયયેદ્ ઘૃતમ્||૨૬||

Adhikarana vRuShaghRutam (27) · Śloka 27

સમૂલમસ્તકં ક્ષુણ્ણં વૃષમષ્ટગુણેઽમ્ભસિ| પક્ત્વાષ્ટાંશાવશેષેણ ઘૃતં તેન વિપાચયેત્| તત્પુષ્પગર્ભં તચ્છીતં સક્ષૌદ્રં પિત્તશોણિતમ્| પિત્તગુલ્મજ્વરશ્વાસકાસહૃદ્રોગકામિલાઃ| તિમિરભ્રમવીસર્પસ્વરસાદાંશ્ચ નાશયેત્||૨૭||

Adhikarana ghRutAntarANi (28) · Śloka 28

પલાશવૃન્તસ્વરસે તદ્ગર્ભં ચ ઘૃતં પચેત્| સક્ષૌદ્રં તચ્ચ રક્તઘ્નં તદ્વદ્વત્સકસાધિતમ્| લોધ્રોત્પલસમઙ્ગાભિસ્તથૈવ ત્રાયમાણયા||૨૮||

Adhikarana utkArikA (29) · Śloka 29

લાજગોધૂમમધુકસિતાચૂર્ણં પયોદ્રવમ્| ઘૃતેનોત્કારિકાં કૃત્વા ખાદેત્પિત્તાસ્રવારિણીમ્||૨૯||

Adhikarana kShArayogAH (kaNThage rakte) (30) · Śloka 30

રક્તે સપિચ્છે સકફે ગ્રથિતે કણ્ઠમાર્ગગે| લિહ્યાન્માક્ષિકસર્પિભ્યાં ક્ષારમુત્પલનાલજમ્| મૃણાલામ્ભોજકિઞ્જલ્કશ્યામાસનમધૂકજમ્| તદ્વત્પૃથક્ પૃથક્ ક્ષારં ...................||૩૦||

Adhikarana abhIrvAdighRutAni (31) · Śloka 31

.........................ઘૃતં ક્ષીરેણ સાધયેત્| પિષ્ટૈરભીરુકાકોલીમેદાવૃક્ષામ્લદાડિમૈઃ| ફલપૂરકમૂલેન વિદાર્યા મધુકેન ચ| તદ્વિબન્ધ્જ્વરાનાહશૂલકાસાસ્રપિત્તજિત્||૩૧||

Adhikarana bastiviShayaH (32) · Śloka 32

પઞ્ચભિઃ પઞ્ચમૂલૈશ્ચ સિદ્ધમાદ્યૈસ્તદર્થકૃત્| ગુદાગમે વિશેષેણ શોણિતે બસ્તિરિષ્યતે||૩૨||

Adhikarana bastiprayogAH (33) · Śloka 33

મધુકાઞ્જનમઞ્જિષ્ઠામૃણાલોત્પલગૈરિકૈઃ| સુવર્ણલોધ્રકાલીયસમઙ્ગામ્બુજચન્દનૈઃ| સૌગન્ધિકસિતાશઙ્ખૈઃ પિષ્ટૈર્મધુઘૃતાન્વિતૈઃ| ક્ષીરેણસ્થાપયેદેનં સ્નાતઞ્ચ શિશિરામ્ભસા| ક્ષીરેણૈવાશયેચ્છાલીંસ્તતો મધુકસર્પિષા| કાલેઽનુવાસયેદેવમતિસારેઽપિ દુસ્તરે| જીર્ણેઽસૃક્પ્રબલે કુર્યાદ્વિરેકે ચાતિયોગિનિ| વિદાર્યાદિગણેનેષ્ટં શૃતં વાસ્થાપને પયઃ| સક્ષૌદ્રશર્કરાસર્પિઃ સર્પિશ્ચૈવાનુવાસને| મૂત્રાશયસ્થં શમયેદ્રક્તમુત્તરબસ્તિભિઃ| ઈદૃશૈરેવ તદ્વચ્ચ પ્રદરેઽપિ વિધિઃ સ્મૃતઃ| છેદભેદાદિભિશ્ચાતિપ્રવૃત્તે શુદ્ધશોણિતે| વિશેષાત્પ્રદરસ્યોક્તં યોનિરોગેષુ ચૌષધમ્||૩૩||

Adhikarana ghrANapravRuttaraktacikitsitam (34) · Śloka 34

ઘ્રાણગે રુધિરે શુદ્ધે નાવનં ચાનુષેચયેત્| કષાયયોગાન્ પૂર્વોક્તાન્ ક્ષીરેક્ષ્વાદિરસાદ્યુતાન્| ક્ષીરાદીન્ સસિતં તોયં કેવલં વા હિતં જલમ્| રસો દાડિમપુષ્પાણામામ્રસ્થ્નઃ શાડ્વલસ્ય ચ||૩૪||

Adhikarana atideSena cikitsitam (35-3) · Śloka 3

કલ્પયેચ્છીતવર્ગં ચ પ્રદેહાભ્યઞ્જનાદિષુ| યચ્ચ પિત્તજ્વરે પ્રોક્તં બહિરન્તશ્ચ ભેષજમ્| રક્તપિત્તે હિતં તચ્ચ ક્ષતક્ષીણે હિતઞ્ચ તત્||૩૫|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને રક્તપિત્તચિકિત્સિતન્નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||