6. śvāsahidhmācikitsitam

Adhikarana atha SvAsahidhmAcikitsitaM nAma ShaShTho~adhyAyaH adhyAya pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો શ્વાસહિધ્માચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ક્રમપ્રાપ્તસ્ય શ્વાસસ્ય તદેકયોગક્ષેમાયાઃ હિધ્માયાશ્ચ ચિકિત્સિતપ્રદર્શનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ||૧|

Adhikarana SvAsahidhmayostulyacikitsitatvam (2) · Śloka 2

શ્વાસહિધ્મા યતસ્તુલ્યહેત્વાદ્યાઃ સાધનં તતઃ| તુલ્યમેવ ....................................||૨||

નિદાનસ્થાનપ્રદર્શિતપ્રકારેણ શ્વાસે હિધ્મામાં ચ યતો હેત્વદિકં સમાનમતઃ સાધનમપિ સમાનમેવ વેદિતવ્યમ્||૨||

Adhikarana tayorAdau svedanam (3) · Śloka 3

.......................તદાર્ત્તઞ્ચ પૂર્વં સ્વેદૈરુપાચરેત્| સ્નિગ્ધૈર્લવણતૈલાક્તં સ્રોતસ્સુ ગ્રન્થિતઃ કફઃ| તૈર્લીનોઽપિ વિલીનોઽસ્ય કોષ્ટં પ્રાપ્તઃ સુનિર્હરઃ| ભવદ્રવેષુ મૃદુત્વં ચ મારુતે ચાનુલોમતા||૩||

તદાર્ત્તમિત્યુભયસ્ય પરિગ્રહઃ| સ્નિગ્ધૈરિતિ સ્નિગ્ધદ્રવ્યકૃતૈઃ સ્વેદૈઃ| તૈરિતિ સ્વેદૈર્વિલીનઃ કફઃ કોષ્ટં પ્રાપ્તઃ સુનિર્હરો ભવેત્| સ્રોતોમૃદુત્વાદિકં ચ ભવેત્||૩||

Adhikarana svedanottaraM Bojanam (4) · Śloka 4

સ્વિન્નં ચ ભોજયેદન્નં સ્નિગ્ધમાનૂપજૈ રસૈઃ| દધ્યુત્તરેણ વા.................................||૪||

દધ્યુત્તરેણ વાન્નં ભોજયેદિતિ સમ્બન્ધઃ||૪||

Adhikarana vamanavirecanayorviShayaH Pala~jca (5) · Śloka 5

.........................દદ્યાત્તતોઽસ્મૈ વમનં મૃદુ| વિશેષાત્ કાસવમથુહૃદ્ગ્રહસ્વરસાદિને| પિપ્પલીસૈન્ધવક્ષૌદ્રયુક્તં વાતાવિરોધિ યત્| નિર્હૃતે સુખમાપ્નોતિ સકફે દુષ્ટવિગ્રહે| સ્રોતઃસુ ચ વિશુદ્ધેષુ ચરત્યવિહતોઽનિલઃ| ધ્માનોદાવર્તતમકે માતુલુઙ્ગામ્લવેતસૈઃ| હિઙ્ગુપીલુવિડૈર્યુક્તમન્નં સ્યાદનુલોમનમ્| સસૈન્ધવં ફલામ્લં વા કોષ્ણં દદ્યાદ્વિરેચનમ્||૫||

અસ્મા ઇતિ શ્વાસહિધ્માર્ત્તાય કાસાદિયુક્તાય વિશેષેણ વમનં દદ્યાત્| પિપ્પલીત્યાદિ વમનવિશેષણમ્| અવિહતોઽનાવૃત્તમાર્ગઃ| ધ્માનમાધ્માનમ્| સસૈન્ધવેત્યાદિ વિરેચનવિશેષણમ્||૫||

Adhikarana saMSodhanasya sopapattikaM mahatvanidarSanam (6) · Śloka 6

એતે હિ કફસંરુદ્ધગતિપ્રાણપ્રકોપજાઃ| તસ્માત્તન્માર્ગશુદ્ધ્યર્થમૂર્ધ્વાધઃ શોધનં હિતમ્| યથા તથાનિલસ્તસ્ય માર્ગમસ્માદ્વિશોધયેત્||૬||

એતે શ્વાસહિધ્માશ્ચ કફેન સંરુદ્ધા ગતિર્યસ્ય પ્રાણાખ્યસ્ય વાયોસ્તત્પ્રકોપાજ્જાયન્ત ઇત્યતો માર્ગવિશુદ્ધિસમ્પાદનાર્થમૂર્ધ્વાધઃ - શોધનં વમનં વિરેચનં ચ હિતમ્| જલરોધદૃષ્ટાન્તઃ સુબોધઃ||૬||

Adhikarana dhUmapAnaviShayaH dravyANi ca (7) · Śloka 7

અશાન્તૌ કૃતસંશુદ્ધેર્ધૂમૈર્લીનં મલં હરેત્| હરિદ્રાપત્રમેરણ્ડમૂલં લાક્ષાં મનઃશિલામ્| સદેવદાર્વલં માંસીં પિષ્ટ્વા વર્તિં પ્રકલ્પયેત્| તાં ઘૃતાક્તાં પિબેદ્ધૂમં યવાન્ વા ઘૃતસંયુતાન્| મધૂચ્છિષ્ટં સર્જરસં ઘૃતં વાગુરુ વા ગુરુ| ચન્દનં વાજશૃંગં વા બાલાન્વા સ્નાવવાગવામ્| ઋષ્યગોધાકુરડૈગણચર્મશૃઙ્ગખુરાણિ વા| ગુગ્ગુલું વા મનોહ્વાં વા સાલનિર્યાસમેવ વા| સલ્લકીં ગુગ્ગુલું લોહં પદ્મકં ચ ઘૃતાપ્લુતમ્||૭||

કૃતસંશુદ્ધેરપિ દોષસ્યાશાન્તૌ ઋષ્યાદીનાં યાનિ ચર્માદીનિ તાનિ ચ પૃથગ્ધૂમઃ| ઋશ્યો મૃગભેદઃ| સલ્લક્યાદિકં મિશ્રીભૂતં ઘૃતાપ્લુતં ધૂમઃ| સલ્લકી સુરભિઃ| (નિ)સલ્લકી સુરભિર્મોચા મહેરુણ્યશ્વમૂત્રિકા| લોહમગરુ||૭||

Adhikarana svedanasyAvaSyakatAdikam (8) · Śloka 8

અવશ્યં સ્વેદનીયાનામાસ્વેદ્યાનામપિ ક્ષણમ્| સ્વેદયેત્ સસિતાક્ષીરસુખોષ્ણસ્નેહસેચનૈઃ| ઉત્કારિકોપનાહૈશ્ચ સ્વેદાધ્યાયોક્તભેષજૈઃ| ઉરઃ કણ્ઠં ચ મૃદુભિઃ સામે ત્વામવિધિં ચરેત્||૮||

શ્વાસહિધ્માપેક્ષયાઽવશ્યં સ્વેદનીયાસ્તેષામતિસ્થૂલરૂક્ષાદિત્વેનાસ્વેદ્યાનામપિ ઉરઃ કણ્ઠં ચ ક્ષણં મૃદુભિઃ સ્વેદૈઃ સ્વેદયેત્| કેનેત્યાહ્ - સસિતેત્યાદિ| ઉત્કારિકા પિષ્ટા સ્વિન્નપિણ્ડી| ઉપનાહઃ પિષ્ટબન્ધઃ| સામેતુ પુરુષે હિધ્માશ્વાસયોરામવિધિં લઙ્ઘનપાચનાદિકં ચરેત્||૮||

Adhikarana SodhanAtiyogoddhatavAtaSamanam (9) · Śloka 9

અતિયોગોદ્ધતં વાતં દૃષ્ટ્વા પવનાશનૈઃ| સ્નિગ્ધૈ રસાદ્યૈર્નાત્યુષ્ણૈરભ્યઙ્ગૈશ્ચ શમં નયેત્||૯||

શોધનાદીનામપતર્પણાનામતિયોગેન વાતમુદ્ધતં દૃષ્ટ્વા તં વાતનાશનદ્રવ્યસિદ્ધૈઃ સ્નિગ્દ્ધૈશ્ચ માંસરસાદિભિઃ શમયેત્||૯||

Adhikarana kaShAyAdInAM viShayaH (10) · Śloka 10

અનુત્ક્લિષ્ટકફાસ્વિન્નદુર્બલાનાં હિ શોધનાત્| વાયુર્લબ્ધાસ્પદો મર્મ સંશોષ્યાશુ હરેદસૂન્| કષાયલેહસ્નેહાદ્યૈસ્તેષાં સંશમયેદતઃ||૧૦||

અનન્તરોક્તશ્ચ શોધનં કર્માનુત્ક્લિષ્ટકફાદીનાં ન યોજ્યં યતઃ તેષાં શોધનેન વાયુર્લબ્ધાસ્પદો મર્મહ્રદયાખ્યં સંશોષ્યાશુ પ્રાણાન્ હરેત્| અતો હેતોસ્તેષામનુત્ક્લિષ્ટકફાદીનાં કષાયાદિભિર્હિધ્માશ્વાસાન્ શમયેત્||૧૦||

Adhikarana kShINakShatAdiShu viSeShaH (11) · Śloka 11

ક્ષીણક્ષતાતિસારાસૃક્પિત્તદાહાનુબન્ધજાન્| મધુરસ્નિગ્ધશીતાદ્યૈર્હિધ્માશ્વાસાનુપાચરેત્||૧૧||

ક્ષીણજાન્ ક્ષતજાન્ અતીસારાદ્યનુબન્ધજાંશ્ચ| હિધ્મશ્વાસાન્ મધુરાદ્યૈર્બૃંહણૈરુપક્રમૈરુપાચરેત્||૧૧||

Adhikarana pathyamannam (auShadhasahitam) tatra jA~ggalarasAH yUShASca (12) · Śloka 12

કુલત્થદશમૂલાનાં ક્વાથે સ્યુર્જાઙ્ગલા રસાઃ| યૂષાશ્ચ શિગ્રુવાર્તાકકાસઘ્નવૃષમૂલકૈઃ| પલ્લવૈર્નિમ્બકુલકબૃહતીમતુલુઙ્ગજૈઃ| વ્યાઘ્રીદુરાલભાશૃઙ્ગવિલ્વમધ્યત્રિકણ્ટકૈઃ| સામૃતાગ્નિકુલત્થૈશ્ચ યૂષઃ સ્યાત્ક્વથિતૈર્જલે| તદ્વદ્રાસ્નાબૃઅત્યાદિબલામુદ્ગૈઃ સચિત્રકૈઃ||૧૨||

કુલત્થદશમૂલાનાં પૃથગ્દ્રવ્યાણાં મિશ્રીભૂતાનાં ચ દશમૂલાનાં યૂષશ્ચ શિગ્વ્રાદિભિર્માતુલુઙ્ગપલ્લવાન્તૈઃ સ્યુરિતિ સમ્બન્ધઃ| વ્યાઘ્ર્યાદિભિર્જલે ક્વથિતૈરેકો યૂષઃ સ્યાત્| દ્વિતીયો યૂષો રાસ્નાદિભિઃ| બૃહત્યાદિશબ્દેન હ્રસ્વપઞ્ચમૂલં ગૃહ્યતે||૧૨||

Adhikarana peyAH kvAthapeyASca (13) · Śloka 13

પેયા ચ ચિત્રકાજાજીશૃઙ્ગીસૌવર્ચલૈર્હિતા| દશમૂલેન વા કાસશ્વાસહિધ્મારુજાપહા| દશમૂલશઠીરાસ્નાભાર્ઙ્ગીબિલ્વાર્ધિપૌષ્કરૈઃ| કુલીરશૃઙ્ગીચપલાતામલક્યમૃતૌષધૈઃ| પિબેત્કષાયં જીર્ણેઽસ્મિન્ પેયાન્તૈરેવ સાધિતામ્| શાલિષષ્ટિકગોધૂમયવમુદ્ગકુલત્થભુક્| કાસહૃદ્ગ્રહપાર્શ્વાર્તિહિધ્માશ્વાસપ્રશન્તયે| સક્તૂન્ વાર્કાઙ્કુરક્ષીરભાવિતાનાં સમાક્ષિકાન્| યવાનાં દશમૂલાદિનિષ્ક્વાથલુલિતાન્ પિબેત્||૧૩||

એકા પેયા ચિત્રકાદિભિઃ| દ્વિતીયા દશમૂલેન| દશમૂલશઠ્યાદિભિઃ કષાયઃ| ઔષધં નાગરમ્| દશમૂલશઠ્યાદિભિઃ પેયાં પીત્વા શાલ્યાદિભોજનઃ| અર્કાઙ્કુરક્ષીરભાવિતાનાં યવાનાં સમ્બન્ધિનઃ સક્તૂન્ દશમૂલશઠીરાસ્નાદિનિષ્ક્વાથેનાલોડિતાન્ અનુ પિબેત્||૧૩||

Adhikarana anne yojanIyAni (14) · Śloka 14

અન્ને ચ યોજયેત્ક્ષારહિઙ્વાજ્યબિડદાડિમાન્| સપૌષ્કરશઠીવ્યોષમાતુલુઙ્ગામ્લવેતસાન્| પિબેદ્વા વારુણીમણ્ડં હિધ્માશ્વાસી પિપાસિતઃ||૧૪||

યવક્ષારાદીનિ ચ દોષાદ્યપેક્ષયાનેકપ્રકારમન્ને યોજયેત્| પિપાસિતશ્ચ દશમૂલક્વાથાદિકં પિબેત્||૧૪|| ૪૬૩

Adhikarana pippalyAdiBiH siddhM takram (15) · Śloka 15

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલપથ્યાજન્તુઘ્નચિત્રકૈઃ| કલ્કિતૈર્લેપિતે રૂઢે નિક્ષિપેત્ ઘૃતભાજને| તક્રં માસસ્થિતં તદ્ધિ દીપનં શ્વાસકાસજિત્| પાઠાં મધુરસાં દારુ સરલં ચ નિશિ સ્થિતમ્| સુરામણ્ડેઽલ્પલવણં પિબેત્ પ્રસૃતસમ્મિતમ્||૧૫||

પિપ્પલ્યાદ્યૈર્લેપોઽર્ધાઙ્ગુલમાત્રકઃ| રૂઢઃ કઠિનીભૂતલેપઃ| મધુરસા મૂર્વા| સરલં પીડાખ્યં દેવદારૂસદૃશમેવ| દ્વે પલે પ્રસૃતઃ|

Adhikarana SirIShAdiyogAH (16) · Śloka 16

શિરીષકુન્દકદલીકુસુમં પિપ્પલીયુતમ્| તણ્ડુલામ્બુપ્લુતં હિધ્માશ્વાસકાસહરં પરમ્| આરનાલેન પિષ્ટ્વા વા માતુલુઙ્ગરસાન્વિતાન્| હિઙ્ગુસૌવર્ચલકણાકોલમુદ્ગાન્ જલેન વા| કોષ્ણેન ભાર્ઙ્ગી શુણ્ઠીં ચ ક્ષારં વા મરિચાન્વિતમ્| સ્વક્વાથપિષ્ટાં લુલિતાં વાષ્પિકાં પાયયેત વા||૧૬||

શિરીષાદિ સુબોધમ્| હિઙ્ગ્વાદિમુદ્ગાન્તાન્ વા પિબેત્|જલેન કોષ્ણેન ભાર્ઙ્ગીશુણ્ઠ્યૌ પિબેત્| મરિચયવક્ષારં વા| સુબોધમ્||૧૬||

Adhikarana svarasayogau (17) · Śloka 17

સ્વરસં સપ્તપર્ણસ્ય પુષ્પાણાં વા શિરીષતઃ| હિધ્માશ્વાસે મધુકણાયુક્તં પિત્તકફાનુગે||૧૭||

પિત્તકફાનુગે હિધ્માશ્વાસે સપ્તપર્ણસ્વરસો મધુપિપ્પલીયુક્તઃ| શિરીષપુષ્પસ્વરસો વા મધુપિપ્પલીયુક્તઃ||૧૭||

Adhikarana tugAdiBirutkArikA (18) · Śloka 18

ઉત્કારિકા તુકાકૃષ્ણામધૂલીગુડનાગરૈઃ| પિત્તાનુબન્ધે યોક્તવ્યા પવને ત્વનુબન્ધિનિ| શ્વાવિટ્સામિષકણાઘૃતશલ્યકશોણિતૈઃ||૧૮||

પિત્તાનુબન્ધજે હિધ્માશ્વાસે તુકાદિભિરુત્કારિકા યોક્તવ્યા| તુક તુકાક્ષીરી| મધૂલી મધુયષ્ટિઃ| વાતાનુબન્ધજે પુનઃ શ્વાવિણ્માંસાદિભિઃ શલ્યકશોણિતાન્તૈરુત્કરિકા||૧૮||

Adhikarana vAtapittAnubandhe kShIrayogAH (19) · Śloka 19

સુવર્ચલારસવ્યોષસર્પિભિઃ સહિતં પયઃ| અનુશાલ્યોદનં પેયં વાતપિત્તેઽનુબન્ધિનિ| ચતુર્ગુણામ્બુસિદ્ધં વા છાગં સગુડનાગરમ્| પિપ્પલીમૂલમધુકગુડગોશ્વશકૃદ્રસાન્| હિધ્માભિષ્યન્દકસન્ધાન્ લિહ્યાન્મધુઘૃતાન્વિતાન્||૧૯||

વાતપિત્તાનુબન્ધજે શાલ્યોદનમનુસુવર્ચલાદિરસાદિયુક્તં ક્ષીરં પેયમ્| ચતુર્ગુણામ્બુસિદ્ધં છાગપયો વાતપિત્ત એવ| પિપ્પલીમૂલાદિકં સમ્મિશ્ર્ય મધુઘૃતાન્વિતમ્| સુબોધમ્||૧૯|

Adhikarana bahuSleShmaNi yogAH (20) · Śloka 20

ગોગજાશ્વવરાહોષ્ટ્રખરમેષાજવિડ્રસાન્| સમધ્વૈકૈકશો લિહ્યાદ્બહુશ્લેષ્માથવા પિબેત્| ચતુષ્પાચ્ચર્મરોમાસ્થિરબહુશૃઙ્ગોદ્ભવાં મષીમ્| તયૈવ વાજિગન્ધાયા લિહ્યાચ્છ્વાસી કફોલ્બણઃ| ક્ષારં વા ત્રિફલાપાઠાબૃહતીફલમૂલજમ્||૨૦||

ગવાદીનાં વિડ્રસસ્ય સમધોઃ પૃથક્પ્રયોગો બહુશ્લેષ્મણઃ| તસ્યૈવ ચ ચતુષ્પાચ્ચર્માદ્યુદ્ભવઃ ક્ષારઃ| અશ્વગન્ધાયાઃ કેવલાયા ભસ્મ સમધુ| બૃહતીફલમૂલાન્તાનાં ક્ષારઃ||૨૦||

Adhikarana muktAdicUrNam (21) · Śloka 21

મુક્તપ્રવાલવૈડૂર્યશઙ્ખસૌગન્ધિકાઞ્જનમ્| મસારગલ્લસ્ફટિકકાચૈલાલવણદ્વયમ્| અપામાર્ગફલં તામ્રમયો રૂપ્યં શણાત્ફલમ્| જ્યોતીરસેન તલ્લિહ્યાદયો વૈકં મધુદ્રવમ્||૨૧||

મુક્તાદીનાં જ્યોતિષ્મતીરસેન લેહઃ| પ્રવાલઃ વિદ્રુમમ્| સૌગન્ધિકમત્ર પદ્મમ્| મસારગલ્લો મણિવિશેષઃ| એતચ્ચમુક્તાદિકં ચરકઃ ક્ષૌદ્રસર્પિષા પઠતિ| કેવલસ્યાયસશ્ચૂર્ણં મધુના||૨૧||

Adhikarana apare lehAH (22) · Śloka 22

શઠીપૌષ્કરધાત્રીર્વા પૌષ્કરં વા કણાન્વિતમ્| ગૈરિકાઞ્જનકૃષ્ણા વા સ્વરસં વા કપિત્થજમ્| રસેન વા કપિત્થસ્ય ધાત્રીસૈન્ધવપિપ્પલીઃ| ઘૃતક્ષૌદ્રેણ વા પથ્યા વિડઙ્ગોષણપિપ્પલીઃ| લિહ્યાદ્વા પિપ્પલીદ્રાક્ષાપથ્યાશૃઙ્ગીદુરાલભાઃ| ઘૃતમાક્ષિકતૈલૈર્વા ત્ર્યૂષણં ક્ષારસંયુતમ્| પિપ્પલીક્ષૌદ્રયુક્તૌ વા રસૌ ધાત્રીકપિત્થયોઃ| સિતોપલા ત્વામલકી દ્રાક્ષાગોશ્વશકૃદ્રસમ્| કોલલાજમધુદ્રાક્ષાપિપ્પલીનાગરાણિ વા| ગુડતૈલનિશાદ્રાક્ષાકણરાસ્નોષણાનિ વા| પિબેદ્રસામ્બુમદ્યાદ્યૈર્લેહૌષધરજાંસિ વા||૨૨||

શઠ્યાદિત્રયં મધુના| તદ્વત્ પિપ્પલીપૌષ્કરમૂલમ્| તદ્વત્ ગૈરિકાદિત્રયમ્| કપિત્થફલજો રસો મધુનૈવ| ધાત્ર્યાદિકં કપિત્થરસેન| પથ્યાદિકં ઘૃતક્ષૌદ્રેણ| ઊષણં મરિચમ્| પિપ્પલ્યાદિકં ઘૃતક્ષૌદ્રેણ| ક્ષારસંયુતં ત્ર્યૂષણં ઘૃતાદિભિઃ| સિતોપલાદિરર્ધશ્લોકેન એકો લેહઃ| કોલાદિના દ્વિતીયઃ| યૈશ્ચૌષધૈરનન્તરં લેહા ઉક્તાસ્તાન્યેવ દ્રવ્યાણિ તૈરેવ સંયોગૈશ્ચૂર્ણિતાનિ દોષાદ્યપેક્ષયા માંસરસાદીનામન્યતમેન પિબેત્||૨૨||

Adhikarana jIvantyAdicUrNam (23) · Śloka 23

જીવન્તીમુસ્તસુરસત્વગેલાદ્વયપૌષ્કરમ્| ચણ્ડાતામલકીલોહભાર્ઙ્ગીનાગરવાલકમ્| કર્કટાખ્યા શઠીકૃષ્ણા નાગકેસરચોરકમ્| ઉપયુક્તં યથાકામં ચૂર્ણં દ્વિગુણશર્કરમ્| પાર્શ્વરુગ્જ્વરશ્વાસઘ્નં હિધ્માશ્વાસહરં પરમ્||૨૩||

જીવન્ત્યાદિકં ચૂર્ણં યથાકામં યથેચ્છમાહારપાનાદિના પાનલેહાદિના ચ||૨૩||

Adhikarana dvitIyaM jIvantyAdicUrNam (24) · Śloka 24

જીવન્તી ચોરકઃ શૃઙ્ગી પૌષ્કરં સુરસઃ શઠી| પિપ્પલીત્વગ્વિડક્ષારશુણ્ઠીહિઙ્ગ્વમ્લવેતસમ્| એલાતામલકીભાર્ઙ્ગીવૃક્ષામ્લં ચેતિ ચૂર્ણિતમ્| રસેન માતુલુઙ્ગસ્ય મદ્યેન હવિષાથવા| લીઢં પ્રયુક્તમન્ને વા કેવલં ચોપયોજિતમ્| હિધ્માશ્વાસવિબન્ધાર્શઃ કાસહૃત્પાર્શ્વશૂલનુત્| શઠીતામલકીભાર્ઙ્ગીચણ્ડાવાલકપૌષ્કરમ્| શર્કરાષ્ટગુણં ચૂર્ણં હિધ્માશ્વાસહરં પરમ્||૨૪||

દ્વિતીયસ્ય જીવન્ત્યાદ્યસ્ય રસેન માતુલુઙ્ગસ્યેત્યાદ્યુપયોગવિધાનમ્| શઠ્યાદિ સુબોધમ્||૨૪||

Adhikarana anye pAnanasyayogAH (25) · Śloka 25

તુલ્યં ગુડં નાગરં ચ ભક્ષયેન્નાવયેત વા| લશુનસ્ય પલાણ્ડોર્વા મૂલં ગૃઞ્જનકસ્ય વા| ચન્દનાદ્વા રસં દદ્યાન્નારીક્ષીરેણ નાવનમ્| સશર્કરાં પિપ્પલીં વા મધુકં વા મધુદ્રવમ્| સ્તન્યેન મક્ષિકાવિષ્ઠામલક્તકરસેન વા| સસૈન્ધવં ઘૃતાચ્છં વા સિદ્ધં સ્તન્યેન વા ઘૃતમ્| કલ્કિતૈર્મધુરદ્રવ્યૈસ્તત્ પિબેન્નાવયેત વા| સકૃદુષ્ણં સકૃચ્છીતં વ્યત્યાસાત્સસિતં મધુ| તદ્વત્ પયસ્તથા સિદ્ધમધોભાગૌષધૈઘૃતમ્||૨૫||

તુલ્યમિત્યાદિ સુબોધમ્| લશુનમૂલાદીનિ નાવનાનિ નારીક્ષીરેણ| ચન્દનાદ્રસ એવ| અલક્તકરસેન મક્ષિકાવિષ્ઠાં નાવયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| અથવા તામપિ સ્તન્યેન|ઘૃતાચ્છં ઘૃતમણ્ડમ્| સ્તન્યેન સહ ઘૃતં મધુરસ્કન્ધકલ્કેન સસિતં મધુ પયો હિતં પાનનસ્યયોઃ| વ્યત્યાસાત્ પર્યાયેણ| શીતં દત્વોષ્ણં દીયતે પુનઃ શીતં પુનરુષ્ણમ્| અધોભાગૌષધાનિ વિરેચનાનિ||૨૫||

Adhikarana kaNAdighRutam (26) · Śloka 26

કણાસૌવર્ચલાલાક્ષાવયસ્થાહિઙ્ગુચોરકૈઃ| સકાયસ્થૈર્ઘૃતં મસ્તુદશમૂલરસે પચેત્| તત્પિબેજ્જીવનીયૈર્વા લિહ્યાત્સમધુસાધિતમ્||૨૬||

મસ્તુદશમૂલક્વાથયોર્મિશ્રિતયોર્ઘૃતાચ્ચતુર્ગુણત્વમ્| કણાદીનાં પરિભાષયા કલ્કઃ| વયસ્થા આમલકમ્| કાયસ્થા હરીતકી| જીવનીયૈર્વા સાધિતં ઘૃતં સમધુ લિહ્યત્||૨૬||

Adhikarana tejovatyAdighRutam (27) · Śloka 27

તેજોવત્યભયા કુષ્ઠં પિપ્પલી કટુરોહિણી| પૂતીકં પૌષ્કરં મૂલં પલાશશ્ચિત્રકઃ શઠી| પટુદ્વયં તામલકી જીવન્તી બિલ્વપેશિકા| વચાપત્રં ચ તાલીસં કર્ષાંશૈસ્તૈર્વિપાચયેત્| હિઙ્ગુપાદૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પીતમાશુ નિહન્તિ તત્| શ્વાસાનિલાર્શોગ્રહણીહિધ્માહૃત્પાર્શ્વવેદના||૨૭||

તેજોવત્યાદીનાં પાદઃ| પલં કર્ષચતુર્ભાગયુતમ્| જલં ઘૃતસમં દેયમ્| જલં ઋતસમમિત્યત્ર વ્યાખ્યાનમેવ પ્રમાણમ્| ચરક પાઠસ્તુ હિઙ્ગુપાદૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્તોયે ચતુર્ગુણે||૨૭||

Adhikarana purAdighRutam (28) · Śloka 28

સિદ્ધં વા પુરમઞ્જિષ્ઠાલાક્ષાસર્જરસૈઃ પિબેત્| સપદ્મકમનોહ્વાલૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પિચૂન્મિતૈઃ||૨૮||

પુરાદીનાં પિચૂન્મિતૈરિત્યનેન સમ્બન્ધઃ||૨૮||

Adhikarana vidAryAdighRutam (29) · Śloka 29

વત્સકાદિપ્રતીવાપં સિદ્ધં વા પ્રથમે ગણે| સપઞ્ચલવણં સર્પિઃ શ્વાસકાસાનપોહતિ||૨૯||

પ્રથમો ગણઃ વિદાર્યાદિસ્તત્ક્વાથઃ ચતુર્ગુણઃ વત્સકાદિગણઃ| વત્સકાદિગણઃ કલ્કઃ| પઞ્ચલવણાનિ સિદ્ધે||૨૯||

Adhikarana hiMsrAdighRutam (30) · Śloka 30

હિંસ્રાવિડઙ્ગપૂતીકાત્રિકટુત્રિફલાગ્નિકૈઃ| કોલમાત્રૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પાચયેત્સલિલાઢકે| ક્ષીરપ્રસ્થદ્વયોપેતં તત્ કાસશ્વાસપીનસાન્| અર્શાસ્યરોચકં ગુલ્મં ક્ષયં હિધ્માઞ્ચ નાશયેત્||૩૦||

હિંસ્રાદીનિ કોલમાત્રાણિ| હિંસ્રા માંસી| પૂતીકં કરઞ્જમ્| કોલમર્ધકર્ષઃ||૩૦||

Adhikarana ghRutAntarANi (31) · Śloka 31

સૈન્ધવાર્ધાંશયુક્તં વા પુરાણં પાયયેદ્ઘૃતમ્| ધાન્વન્તરં વૃષઘૃતં દાધિકં ત્ર્યૂષણાદિ વા||૩૧||

કેવલં પુરાણં સર્પિઃ સૈન્ધવસ્યાર્ધભાગેન યુક્તમ્| ધાન્વન્તરં પ્રમેહોક્તમ્| વૃષઘૃતં રક્તપિત્તોક્તમ્| દાધિકં ગુલ્મોક્તમ્| ત્ર્યૂષણાદિ ચ છર્દ્યુક્તમ્||૩૧||

Adhikarana SItAmbusekAdi (32) · Śloka 32

શીતામ્બુસેકઃ સહસા ત્રાસવિક્ષેપભીશુચઃ| હર્ષેર્ષ્યોચ્છ્વાસરોધશ્ચ હિતં કીટૈશ્ચ દંશનમ્||૩૨||

શીતામ્બુસેકાદિકં હિતમ્| કીટૈશ્ચ દંશનં ભક્ષણં વાતવેગવિઘાતાય| સુબોધમ્||૩૨||

Adhikarana cikitsAsUtram (33-5) · Śloka 5

યત્ કિઞ્ચિત્કફવાતઘ્નમૂષ્ણં વાતાનુલોમનમ્| તત્સેવ્યં પ્રાયશો યચ્ચ સુતરાં મારુતાપહમ્| વાતકૃદ્વા કફહરં કફકૃદ્વાઽનિલાપહમ્| કાર્યં નૈકાન્તિકં તાભ્યાં પ્રાયઃ શ્રેયોઽનિલાપહમ્| સર્વેષાં બૃંહણો હ્યલ્પઃ શક્યશ્ચ પ્રાયશો ભવેત્| નાત્યર્થં શમનોપાયો ભૃશો શક્યશ્ચ કર્શને| શમનૈર્બૃંહણૈશ્ચાતો ભૂયિષ્ઠં તાનુપાચરેત્| કાસશ્વાસક્ષયચ્છર્દિહિધ્માશ્ચાન્યોન્યભેષજૈઃ||૩૩|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને શ્વાસહિધ્માચિકિત્સિતન્નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૫||

પ્રાયોગ્રહણમશેષવિષયત્વપ્રતિષેધાર્થમ્| હિધ્માશ્વાસયોર્વાતકફાત્મકત્વાત્ વાતકફયોશ્ચાવાર્યાવારકભાવેન સ્થિતેઃ કદાચિદ્વાતકૃત્ કર્મ કફાપહં કાર્યમ્| યેનાવારકઃ કફોનશ્યત્યનાવરણાત્ પ્રતિહતજવશ્ચ વાયુર્વૃદ્ધઃ સ્વમાર્ગં ગૃહ્ણાતિ| કદાચિત્તુ કફકૃદ્વાતહરં યેન કફો લીનત્વં પરિત્યજતિ વાયુશ્ચ ચાણુવેગઃ શમં યાત્યેવમનેકાન્તિકં હિતં ન ત્વેકરૂપતયા| સર્વત્ર ચાનિલાપહં કર્મ પ્રાયઃ શ્રેયઃ દ્વયોરતિશયેન પ્રશસ્યમ્| તાંશ્ચ હિધ્માશ્વાસાન્ શમનૈ્બૃંહણૈશ્ચ કર્મભિરુપાચરેન્ન કર્શનેન| યતઃ સર્વેષાં હિધ્માશ્વાસાનાં બૃંહણો ક્રિયમાણેઽલ્પોપયો ભવેન્ન સદ્યોઽપિ ભવેત્| સોઽપિ ચિકિત્સિતું શક્યો ભવેત્| શમને પુનરપાય એવ ન ભવેત્| કર્શને તુ ભૃશમપાયો ભવેત્| ચિકિત્સિતુમશક્યો ભવેત્| ભૂયિષ્ઠં બાહુલ્યેન કાસાદીંશ્ચ પરસ્પરેણોપચરેત્| યદેકસ્યૌષધં તચ્છેષાણાં ચતુર્ણામપીત્યર્થઃ||૩૩|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયમ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ