6. śvāsahidhmācikitsitam

Adhikarana atha SvAsahidhmAcikitsitaM nAma ShaShTho~adhyAyaH adhyAya pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો શ્વાસહિધ્માચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana SvAsahidhmayostulyacikitsitatvam (2) · Śloka 2

શ્વાસહિધ્મા યતસ્તુલ્યહેત્વાદ્યાઃ સાધનં તતઃ| તુલ્યમેવ ....................................||૨||

Adhikarana tayorAdau svedanam (3) · Śloka 3

.......................તદાર્ત્તઞ્ચ પૂર્વં સ્વેદૈરુપાચરેત્| સ્નિગ્ધૈર્લવણતૈલાક્તં સ્રોતસ્સુ ગ્રન્થિતઃ કફઃ| તૈર્લીનોઽપિ વિલીનોઽસ્ય કોષ્ટં પ્રાપ્તઃ સુનિર્હરઃ| ભવદ્રવેષુ મૃદુત્વં ચ મારુતે ચાનુલોમતા||૩||

Adhikarana svedanottaraM Bojanam (4) · Śloka 4

સ્વિન્નં ચ ભોજયેદન્નં સ્નિગ્ધમાનૂપજૈ રસૈઃ| દધ્યુત્તરેણ વા.................................||૪||

Adhikarana vamanavirecanayorviShayaH Pala~jca (5) · Śloka 5

.........................દદ્યાત્તતોઽસ્મૈ વમનં મૃદુ| વિશેષાત્ કાસવમથુહૃદ્ગ્રહસ્વરસાદિને| પિપ્પલીસૈન્ધવક્ષૌદ્રયુક્તં વાતાવિરોધિ યત્| નિર્હૃતે સુખમાપ્નોતિ સકફે દુષ્ટવિગ્રહે| સ્રોતઃસુ ચ વિશુદ્ધેષુ ચરત્યવિહતોઽનિલઃ| ધ્માનોદાવર્તતમકે માતુલુઙ્ગામ્લવેતસૈઃ| હિઙ્ગુપીલુવિડૈર્યુક્તમન્નં સ્યાદનુલોમનમ્| સસૈન્ધવં ફલામ્લં વા કોષ્ણં દદ્યાદ્વિરેચનમ્||૫||

Adhikarana saMSodhanasya sopapattikaM mahatvanidarSanam (6) · Śloka 6

એતે હિ કફસંરુદ્ધગતિપ્રાણપ્રકોપજાઃ| તસ્માત્તન્માર્ગશુદ્ધ્યર્થમૂર્ધ્વાધઃ શોધનં હિતમ્| યથા તથાનિલસ્તસ્ય માર્ગમસ્માદ્વિશોધયેત્||૬||

Adhikarana dhUmapAnaviShayaH dravyANi ca (7) · Śloka 7

અશાન્તૌ કૃતસંશુદ્ધેર્ધૂમૈર્લીનં મલં હરેત્| હરિદ્રાપત્રમેરણ્ડમૂલં લાક્ષાં મનઃશિલામ્| સદેવદાર્વલં માંસીં પિષ્ટ્વા વર્તિં પ્રકલ્પયેત્| તાં ઘૃતાક્તાં પિબેદ્ધૂમં યવાન્ વા ઘૃતસંયુતાન્| મધૂચ્છિષ્ટં સર્જરસં ઘૃતં વાગુરુ વા ગુરુ| ચન્દનં વાજશૃંગં વા બાલાન્વા સ્નાવવાગવામ્| ઋષ્યગોધાકુરડૈગણચર્મશૃઙ્ગખુરાણિ વા| ગુગ્ગુલું વા મનોહ્વાં વા સાલનિર્યાસમેવ વા| સલ્લકીં ગુગ્ગુલું લોહં પદ્મકં ચ ઘૃતાપ્લુતમ્||૭||

Adhikarana svedanasyAvaSyakatAdikam (8) · Śloka 8

અવશ્યં સ્વેદનીયાનામાસ્વેદ્યાનામપિ ક્ષણમ્| સ્વેદયેત્ સસિતાક્ષીરસુખોષ્ણસ્નેહસેચનૈઃ| ઉત્કારિકોપનાહૈશ્ચ સ્વેદાધ્યાયોક્તભેષજૈઃ| ઉરઃ કણ્ઠં ચ મૃદુભિઃ સામે ત્વામવિધિં ચરેત્||૮||

Adhikarana SodhanAtiyogoddhatavAtaSamanam (9) · Śloka 9

અતિયોગોદ્ધતં વાતં દૃષ્ટ્વા પવનાશનૈઃ| સ્નિગ્ધૈ રસાદ્યૈર્નાત્યુષ્ણૈરભ્યઙ્ગૈશ્ચ શમં નયેત્||૯||

Adhikarana kaShAyAdInAM viShayaH (10) · Śloka 10

અનુત્ક્લિષ્ટકફાસ્વિન્નદુર્બલાનાં હિ શોધનાત્| વાયુર્લબ્ધાસ્પદો મર્મ સંશોષ્યાશુ હરેદસૂન્| કષાયલેહસ્નેહાદ્યૈસ્તેષાં સંશમયેદતઃ||૧૦||

Adhikarana kShINakShatAdiShu viSeShaH (11) · Śloka 11

ક્ષીણક્ષતાતિસારાસૃક્પિત્તદાહાનુબન્ધજાન્| મધુરસ્નિગ્ધશીતાદ્યૈર્હિધ્માશ્વાસાનુપાચરેત્||૧૧||

Adhikarana pathyamannam (auShadhasahitam) tatra jA~ggalarasAH yUShASca (12) · Śloka 12

કુલત્થદશમૂલાનાં ક્વાથે સ્યુર્જાઙ્ગલા રસાઃ| યૂષાશ્ચ શિગ્રુવાર્તાકકાસઘ્નવૃષમૂલકૈઃ| પલ્લવૈર્નિમ્બકુલકબૃહતીમતુલુઙ્ગજૈઃ| વ્યાઘ્રીદુરાલભાશૃઙ્ગવિલ્વમધ્યત્રિકણ્ટકૈઃ| સામૃતાગ્નિકુલત્થૈશ્ચ યૂષઃ સ્યાત્ક્વથિતૈર્જલે| તદ્વદ્રાસ્નાબૃઅત્યાદિબલામુદ્ગૈઃ સચિત્રકૈઃ||૧૨||

Adhikarana peyAH kvAthapeyASca (13) · Śloka 13

પેયા ચ ચિત્રકાજાજીશૃઙ્ગીસૌવર્ચલૈર્હિતા| દશમૂલેન વા કાસશ્વાસહિધ્મારુજાપહા| દશમૂલશઠીરાસ્નાભાર્ઙ્ગીબિલ્વાર્ધિપૌષ્કરૈઃ| કુલીરશૃઙ્ગીચપલાતામલક્યમૃતૌષધૈઃ| પિબેત્કષાયં જીર્ણેઽસ્મિન્ પેયાન્તૈરેવ સાધિતામ્| શાલિષષ્ટિકગોધૂમયવમુદ્ગકુલત્થભુક્| કાસહૃદ્ગ્રહપાર્શ્વાર્તિહિધ્માશ્વાસપ્રશન્તયે| સક્તૂન્ વાર્કાઙ્કુરક્ષીરભાવિતાનાં સમાક્ષિકાન્| યવાનાં દશમૂલાદિનિષ્ક્વાથલુલિતાન્ પિબેત્||૧૩||

Adhikarana anne yojanIyAni (14) · Śloka 14

અન્ને ચ યોજયેત્ક્ષારહિઙ્વાજ્યબિડદાડિમાન્| સપૌષ્કરશઠીવ્યોષમાતુલુઙ્ગામ્લવેતસાન્| પિબેદ્વા વારુણીમણ્ડં હિધ્માશ્વાસી પિપાસિતઃ||૧૪||

Adhikarana pippalyAdiBiH siddhM takram (15) · Śloka 15

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલપથ્યાજન્તુઘ્નચિત્રકૈઃ| કલ્કિતૈર્લેપિતે રૂઢે નિક્ષિપેત્ ઘૃતભાજને| તક્રં માસસ્થિતં તદ્ધિ દીપનં શ્વાસકાસજિત્| પાઠાં મધુરસાં દારુ સરલં ચ નિશિ સ્થિતમ્| સુરામણ્ડેઽલ્પલવણં પિબેત્ પ્રસૃતસમ્મિતમ્||૧૫||

Adhikarana SirIShAdiyogAH (16) · Śloka 16

શિરીષકુન્દકદલીકુસુમં પિપ્પલીયુતમ્| તણ્ડુલામ્બુપ્લુતં હિધ્માશ્વાસકાસહરં પરમ્| આરનાલેન પિષ્ટ્વા વા માતુલુઙ્ગરસાન્વિતાન્| હિઙ્ગુસૌવર્ચલકણાકોલમુદ્ગાન્ જલેન વા| કોષ્ણેન ભાર્ઙ્ગી શુણ્ઠીં ચ ક્ષારં વા મરિચાન્વિતમ્| સ્વક્વાથપિષ્ટાં લુલિતાં વાષ્પિકાં પાયયેત વા||૧૬||

Adhikarana svarasayogau (17) · Śloka 17

સ્વરસં સપ્તપર્ણસ્ય પુષ્પાણાં વા શિરીષતઃ| હિધ્માશ્વાસે મધુકણાયુક્તં પિત્તકફાનુગે||૧૭||

Adhikarana tugAdiBirutkArikA (18) · Śloka 18

ઉત્કારિકા તુકાકૃષ્ણામધૂલીગુડનાગરૈઃ| પિત્તાનુબન્ધે યોક્તવ્યા પવને ત્વનુબન્ધિનિ| શ્વાવિટ્સામિષકણાઘૃતશલ્યકશોણિતૈઃ||૧૮||

Adhikarana vAtapittAnubandhe kShIrayogAH (19) · Śloka 19

સુવર્ચલારસવ્યોષસર્પિભિઃ સહિતં પયઃ| અનુશાલ્યોદનં પેયં વાતપિત્તેઽનુબન્ધિનિ| ચતુર્ગુણામ્બુસિદ્ધં વા છાગં સગુડનાગરમ્| પિપ્પલીમૂલમધુકગુડગોશ્વશકૃદ્રસાન્| હિધ્માભિષ્યન્દકસન્ધાન્ લિહ્યાન્મધુઘૃતાન્વિતાન્||૧૯||

Adhikarana bahuSleShmaNi yogAH (20) · Śloka 20

ગોગજાશ્વવરાહોષ્ટ્રખરમેષાજવિડ્રસાન્| સમધ્વૈકૈકશો લિહ્યાદ્બહુશ્લેષ્માથવા પિબેત્| ચતુષ્પાચ્ચર્મરોમાસ્થિરબહુશૃઙ્ગોદ્ભવાં મષીમ્| તયૈવ વાજિગન્ધાયા લિહ્યાચ્છ્વાસી કફોલ્બણઃ| ક્ષારં વા ત્રિફલાપાઠાબૃહતીફલમૂલજમ્||૨૦||

Adhikarana muktAdicUrNam (21) · Śloka 21

મુક્તપ્રવાલવૈડૂર્યશઙ્ખસૌગન્ધિકાઞ્જનમ્| મસારગલ્લસ્ફટિકકાચૈલાલવણદ્વયમ્| અપામાર્ગફલં તામ્રમયો રૂપ્યં શણાત્ફલમ્| જ્યોતીરસેન તલ્લિહ્યાદયો વૈકં મધુદ્રવમ્||૨૧||

Adhikarana apare lehAH (22) · Śloka 22

શઠીપૌષ્કરધાત્રીર્વા પૌષ્કરં વા કણાન્વિતમ્| ગૈરિકાઞ્જનકૃષ્ણા વા સ્વરસં વા કપિત્થજમ્| રસેન વા કપિત્થસ્ય ધાત્રીસૈન્ધવપિપ્પલીઃ| ઘૃતક્ષૌદ્રેણ વા પથ્યા વિડઙ્ગોષણપિપ્પલીઃ| લિહ્યાદ્વા પિપ્પલીદ્રાક્ષાપથ્યાશૃઙ્ગીદુરાલભાઃ| ઘૃતમાક્ષિકતૈલૈર્વા ત્ર્યૂષણં ક્ષારસંયુતમ્| પિપ્પલીક્ષૌદ્રયુક્તૌ વા રસૌ ધાત્રીકપિત્થયોઃ| સિતોપલા ત્વામલકી દ્રાક્ષાગોશ્વશકૃદ્રસમ્| કોલલાજમધુદ્રાક્ષાપિપ્પલીનાગરાણિ વા| ગુડતૈલનિશાદ્રાક્ષાકણરાસ્નોષણાનિ વા| પિબેદ્રસામ્બુમદ્યાદ્યૈર્લેહૌષધરજાંસિ વા||૨૨||

Adhikarana jIvantyAdicUrNam (23) · Śloka 23

જીવન્તીમુસ્તસુરસત્વગેલાદ્વયપૌષ્કરમ્| ચણ્ડાતામલકીલોહભાર્ઙ્ગીનાગરવાલકમ્| કર્કટાખ્યા શઠીકૃષ્ણા નાગકેસરચોરકમ્| ઉપયુક્તં યથાકામં ચૂર્ણં દ્વિગુણશર્કરમ્| પાર્શ્વરુગ્જ્વરશ્વાસઘ્નં હિધ્માશ્વાસહરં પરમ્||૨૩||

Adhikarana dvitIyaM jIvantyAdicUrNam (24) · Śloka 24

જીવન્તી ચોરકઃ શૃઙ્ગી પૌષ્કરં સુરસઃ શઠી| પિપ્પલીત્વગ્વિડક્ષારશુણ્ઠીહિઙ્ગ્વમ્લવેતસમ્| એલાતામલકીભાર્ઙ્ગીવૃક્ષામ્લં ચેતિ ચૂર્ણિતમ્| રસેન માતુલુઙ્ગસ્ય મદ્યેન હવિષાથવા| લીઢં પ્રયુક્તમન્ને વા કેવલં ચોપયોજિતમ્| હિધ્માશ્વાસવિબન્ધાર્શઃ કાસહૃત્પાર્શ્વશૂલનુત્| શઠીતામલકીભાર્ઙ્ગીચણ્ડાવાલકપૌષ્કરમ્| શર્કરાષ્ટગુણં ચૂર્ણં હિધ્માશ્વાસહરં પરમ્||૨૪||

Adhikarana anye pAnanasyayogAH (25) · Śloka 25

તુલ્યં ગુડં નાગરં ચ ભક્ષયેન્નાવયેત વા| લશુનસ્ય પલાણ્ડોર્વા મૂલં ગૃઞ્જનકસ્ય વા| ચન્દનાદ્વા રસં દદ્યાન્નારીક્ષીરેણ નાવનમ્| સશર્કરાં પિપ્પલીં વા મધુકં વા મધુદ્રવમ્| સ્તન્યેન મક્ષિકાવિષ્ઠામલક્તકરસેન વા| સસૈન્ધવં ઘૃતાચ્છં વા સિદ્ધં સ્તન્યેન વા ઘૃતમ્| કલ્કિતૈર્મધુરદ્રવ્યૈસ્તત્ પિબેન્નાવયેત વા| સકૃદુષ્ણં સકૃચ્છીતં વ્યત્યાસાત્સસિતં મધુ| તદ્વત્ પયસ્તથા સિદ્ધમધોભાગૌષધૈઘૃતમ્||૨૫||

Adhikarana kaNAdighRutam (26) · Śloka 26

કણાસૌવર્ચલાલાક્ષાવયસ્થાહિઙ્ગુચોરકૈઃ| સકાયસ્થૈર્ઘૃતં મસ્તુદશમૂલરસે પચેત્| તત્પિબેજ્જીવનીયૈર્વા લિહ્યાત્સમધુસાધિતમ્||૨૬||

Adhikarana tejovatyAdighRutam (27) · Śloka 27

તેજોવત્યભયા કુષ્ઠં પિપ્પલી કટુરોહિણી| પૂતીકં પૌષ્કરં મૂલં પલાશશ્ચિત્રકઃ શઠી| પટુદ્વયં તામલકી જીવન્તી બિલ્વપેશિકા| વચાપત્રં ચ તાલીસં કર્ષાંશૈસ્તૈર્વિપાચયેત્| હિઙ્ગુપાદૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પીતમાશુ નિહન્તિ તત્| શ્વાસાનિલાર્શોગ્રહણીહિધ્માહૃત્પાર્શ્વવેદના||૨૭||

Adhikarana purAdighRutam (28) · Śloka 28

સિદ્ધં વા પુરમઞ્જિષ્ઠાલાક્ષાસર્જરસૈઃ પિબેત્| સપદ્મકમનોહ્વાલૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પિચૂન્મિતૈઃ||૨૮||

Adhikarana vidAryAdighRutam (29) · Śloka 29

વત્સકાદિપ્રતીવાપં સિદ્ધં વા પ્રથમે ગણે| સપઞ્ચલવણં સર્પિઃ શ્વાસકાસાનપોહતિ||૨૯||

Adhikarana hiMsrAdighRutam (30) · Śloka 30

હિંસ્રાવિડઙ્ગપૂતીકાત્રિકટુત્રિફલાગ્નિકૈઃ| કોલમાત્રૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પાચયેત્સલિલાઢકે| ક્ષીરપ્રસ્થદ્વયોપેતં તત્ કાસશ્વાસપીનસાન્| અર્શાસ્યરોચકં ગુલ્મં ક્ષયં હિધ્માઞ્ચ નાશયેત્||૩૦||

Adhikarana ghRutAntarANi (31) · Śloka 31

સૈન્ધવાર્ધાંશયુક્તં વા પુરાણં પાયયેદ્ઘૃતમ્| ધાન્વન્તરં વૃષઘૃતં દાધિકં ત્ર્યૂષણાદિ વા||૩૧||

Adhikarana SItAmbusekAdi (32) · Śloka 32

શીતામ્બુસેકઃ સહસા ત્રાસવિક્ષેપભીશુચઃ| હર્ષેર્ષ્યોચ્છ્વાસરોધશ્ચ હિતં કીટૈશ્ચ દંશનમ્||૩૨||

Adhikarana cikitsAsUtram (33-5) · Śloka 5

યત્ કિઞ્ચિત્કફવાતઘ્નમૂષ્ણં વાતાનુલોમનમ્| તત્સેવ્યં પ્રાયશો યચ્ચ સુતરાં મારુતાપહમ્| વાતકૃદ્વા કફહરં કફકૃદ્વાઽનિલાપહમ્| કાર્યં નૈકાન્તિકં તાભ્યાં પ્રાયઃ શ્રેયોઽનિલાપહમ્| સર્વેષાં બૃંહણો હ્યલ્પઃ શક્યશ્ચ પ્રાયશો ભવેત્| નાત્યર્થં શમનોપાયો ભૃશો શક્યશ્ચ કર્શને| શમનૈર્બૃંહણૈશ્ચાતો ભૂયિષ્ઠં તાનુપાચરેત્| કાસશ્વાસક્ષયચ્છર્દિહિધ્માશ્ચાન્યોન્યભેષજૈઃ||૩૩|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને શ્વાસહિધ્માચિકિત્સિતન્નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૫||