22. śvitrakr̥micikitsitam

Adhikarana atha shvitrakRumicikitsitannAma dvAviMsho~adhyAyaH | adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ શ્વિત્રકૃમિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ક્રમપ્રાપ્તસ્ય શ્વિત્રસ્ય કૃમીણાઞ્ચ ક્રમેણ ચિકિત્સિતં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે|| ૧||

Adhikarana shvitre shIghrakriyAkartavyatA (2) · Śloka 2

કુષ્ઠાદપિ બીભત્સં યચ્છીઘ્રતરઞ્ચ યાત્યસાધ્યત્વમ્| શ્વિત્રમતસ્તચ્છાન્ત્યૈ યતેત દીપ્તે યથા ભવને||૨||

શ્વિત્રે શીઘ્રમેવ શાન્ત્યર્થં યતેત દીપ્તગૃહવત્| યતઃ શ્વિત્રં કુષ્ઠાદપિ બીભત્સં જુગુપ્સિતમ્|| ૨||

Adhikarana mahAnIlaM ghRutam (3) · Śloka 3

મદયન્ત્યાઃ સવાયસ્યાઃ સુરભ્યારગ્વધસ્ય ચ| શતં પલાનાં પ્રત્યેકં વરાયાસ્ત્વાઢકત્રયમ્| વ્યાઘ્રીવહ્નિકપોતાવત્સકખદિરાર્કમૂલદન્ત્યૈન્દ્ર્ય| સનિશાદ્વયા દશપલા ક્વાથેઽમીષાં ક્ષિપેત્પિષ્ટ્વા| બીજં કરઞ્જેઙ્ગુદશિગ્રુનિમ્બા- ન્નીલીં સનીલોત્પલચન્દ્રલેખામ્| શ્યામાં કિરાતં કટુકત્રયં ચ પઞ્ચાઢકં તત્ર ચ પઞ્ચગવ્યાત્| શમયત્યચિરેણ ઘૃતં મૃદુહુતવહસાધિતં મહાનીલમ્| ન કિલાસમેવ કેવલમપચીકૃમિકાસકુષ્ઠમભ્યસ્તમ્| ઉન્માદાપસ્મારાવર્શોવિદ્રધિશિરોરોગાન્| સવિસર્પશોષપવનવ્યાધીન્વિષમજ્વરાન્હન્યાત્||૩||

મદયન્ત્યાદિના સ્નેહનાર્થં ઘૃતમુચ્યતે| મદયન્તી ધાતકી| વાયસી કાકનાસા| સુરભિર્ગન્ધસુરા| આરગ્વધઃ શમ્યાકઃ| વ્યાઘ્રી નિદિગ્ધિકા| વહ્નિશ્ચિત્રકઃ| કપોતા કાકમાચી| ઐન્દ્રી ઇન્દ્રવારુણી| કરઞ્જાદિનાં ચતુર્ણાં બીજમ્| શ્યામા ત્રિવૃત્| પઞ્ચગવ્યાનિ ગોમયસ્વરસઃ મૂત્રં ક્ષીરં દધિ ઘૃતમિત્યેતાનિ| એતન્મહાનીલં નામ ઘૃતં મૃદુના હુતવિહેનાઽગ્નિના સાધિતમચિરેણ કિલાસં શ્વિત્રમેવ ન શમયતિ; અપિ ત્વપચ્યાદિકમપિ શીઘ્રં શમયતિ|| ૩||

Adhikarana saMshodhanam (4) · Śloka 4

સંશોધનં વિશેષાત્ પીતસ્નેહસ્ય યોજયદેનુ ચ| શ્વિત્રં સ્રંસનમગ્ર્યં મલયૂરસ ઇષ્યતે સગુડઃ| તં પીત્વાઽભ્યક્તતનુર્યથાબલં સૂર્યપાદસન્તાપમ્| સેવેત વિરિક્તશ્ચ ત્ર્યહં ત્ર્યહં પિપાસુઃ પિબેત્પેયામ્||૪||

અનુ ચાનન્તરં પીતસ્નેહસ્ય સંશોધનમેવ વિશિષ્યતે વિશિષ્ટં ભાવતિ નાન્યત્ કિઞ્ચિત્| તત્રાપિ શ્વિત્રેઽગ્ર્યં પ્રધાનં સ્રંસનં વિરેચનમિષ્યતે| કિમાહ-સગુડો મલયૂરસઃ| મલયૂઃ સોમરાજિઃ| અભ્યક્તો રવિકરસન્તાપં ચ યથાબલં નિષેવમાણોઽનેન વિરિક્તસ્ત્ર્યહં પિપાસુસ્તૃષ્ણાવાન્ યદા ભવતિ તદા પેયાં પિબેત્| એવં ત્ર્યહં વિરેચનમ્| તૃષિતે પેયા નાન્યત્ કિઞ્ચિત્|| ૪||

Adhikarana shvitrasphoTAnAM cikitsA (5) · Śloka 5

શ્વિત્રેઽઙ્ગે યે સ્ફોટા જાયન્તે કણ્ટકેન તાન્ ભિન્દ્યાત્| સ્ફોટેષુ નિસ્સૃતેષુ પ્રાતઃ પ્રાતઃ પિબેત્ પક્ષમ્| મલયૂમશનં પ્રિયઙ્ગું શતપુષ્પાં ચામ્ભસા સમુત્ક્વાથ્ય| પાલાશં વા ક્ષારં યથાબલં ફાણિતોપેતમ્||૫||

શ્વિત્રેઽઙ્ગે યે સ્ફોટા જાયન્તે ઉક્તેન સ્રંસનવિધિના સુબોધમ્| પાલાશં ક્ષારં ફાણિતેન ક્ષુદ્રગુડેન યુક્તં યથાબલમિતિ બલાપેક્ષત્વાદનિયતમાત્રમપિ|| ૫||

Adhikarana sphoTodbhavAya vidhiH (6) · Śloka 6

વિતુષાવલ્ગુજબીજાચ્ચૂર્ણં ગોવારિભાવિતાદ્બહુશઃ| મૂલક્વાથેન પિબેત્કલિતરુકૃતમાલમદનફલ્ગૂનામ્| પીતે કિલાસી તિલતૈલદિગ્ધો દિને દિને સ્યાદ્રવિપાદસેવી| જીર્ણે ચ તક્રાપ્લુતકોદ્રવાશી સ્ફોટોદ્ભવાયૈષ વિધિસ્ત્રિરાત્રમ્||૬||

વિતુષેત્યાદિના સ્ફોટોદ્ભવાય વિધિઃ| અવલ્ગુજ સોમરાજિઃ| તદ્બીજં બહુકૃત્વાઽનેકવારં ગોમૂત્રેણ ભાવિતં કલિતર્વાદીનાં મૂલક્વાથેન વિધિઃ| તસ્મિંશ્ચ પીતે સતિ કિલાસી શ્વિત્રી રવિપાદસેવી તિલતૈલેન દિગ્ધ ઉપલિપ્તઃ સ્યાત્| કલિતરુર્બિભીતકઃ| કૃતમાલો નક્તમાલઃ| મદનફલં પ્રસિદ્ધમ્| ફલ્ગુઃ કાકોદુમ્બરિકા||૬||

Adhikarana sphoTAnAM bhedanAdi (7) · Śloka 7

વિદ્ધ્વાઽન્યેદ્યુઃ સ્ફોટકાન્ કણ્ટકૈસ્તાન્ બસ્તામ્ભોભિર્ઘૃષ્ટયા શુક્તવર્ત્ત્યા| લિમ્પેત્ કામં લેપનાદ્વેદનાયાં લેપો યોજ્યઃ શઙ્ખનાભિર્જલેન||૭||

અનેન સ્ફોટકાનન્યેદ્યુઃ કણ્ટકૈર્ભિત્વા બસ્તામ્ભોભિઃ છગલમૂત્રૈર્ઘૃષ્ટયા શુક્તવર્ત્યા કામં ભૃશં લિમ્પેત્| શુક્તવર્તિર્વ્યોષાદિભિર્વક્ષ્યમાણા સુબોધમ્|| ૭||

Adhikarana vyoShAdivaralepaH (8) · Śloka 8

વ્યોષસર્ષપનિશાગૃહધૂમૈઃ યવશૂકપટુચિત્રયુક્તૈઃ| કોલતુલ્યગુલિકાર્ધવિષાંશા શ્વિત્રકુષ્ઠશમનો વરલેપઃ||૮||

વ્યોષાદીનાં ભાગો વિષસ્ય ચાર્ધભાગયુક્તોઽનેન બદરતુલ્યા ગુલિકા ક્રિયતે| એષા ગુલિકા વરલેપઃ શ્વિત્રાણાં કુષ્ઠાનાં ચ શમને|| ૮||

Adhikarana gomUtrapAnavidhAnam (9) · Śloka 9

ગવ્યં મૂત્રં ચિત્રકવ્યોષયુક્તં સર્પિઃ કુમ્ભે સંસ્થિતં ક્ષૌદ્રમિશ્રમ્| પક્ષાદૂર્ધ્વં શ્વિત્રિણા| પેયમેતત્ કાર્યં ચાસ્મૈ કુષ્ઠદૃષ્ટં વિધાનમ્||૯||

ગવ્યમિત્યાદિ સુબોધમ્| અસ્મૈ શ્વિત્રિણે કુષ્ઠોક્તં વિધાનં કાર્યમ્| કુષ્ઠશ્વિત્રાણામેકરૂપત્વાત્|| ૯||

Adhikarana mArkavabhakShaNavidhiH (10) · Śloka 10

માર્કવમથવા ખાદેદ્ભૃષ્ટં તૈલેન લોહપાત્રસ્થમ્| બીજકશૃતં ચ દુગ્ધં તદનુ પિબેચ્છિવત્રનાશાય||૧૦||

અથવા માર્કવં ભૃઙ્ગરજો લોહપાત્રસ્થં તૈલેન ભૃષ્ટં ખાદેત્| પશ્ચાચ્ચ બીજકશૃતં દુગ્ધં શ્વિત્રનાશનં પિબેત્| બીજકઃ અસનઃ||૧૦||

Adhikarana pUtIkAdipallavalepaH (11) · Śloka 11

પૂતીકાર્કવ્યાધિઘાતસ્નુહીનાં મૂત્રૈઃ પિષ્ટાઃ પલ્લવા જાતિજાશ્ચ| ઘ્નન્ત્યાલેપાચ્છિવત્રદુર્નામદદ્રૂન્ પામાકોઠાન્ દુષ્ટનાડીવ્રણાંશ્ચ||૧૧||

પૂતીકાદીનાં જાત્યન્તાનાં પલ્લવા ગવાદિમૂત્રૈઃ પિષ્ટા આલેપાત્ શ્વિત્રાદીન્ ઘ્નન્તિ| પૂતીકઃ કરઞ્જઃ| વ્યાધિઘાત આરગ્વધઃ| સ્નુહી સુધા|| ૧૧||

Adhikarana jA~ggamalepAH (12) · Śloka 12

દ્વૈપ્યં દગ્ધં ચર્મ માતઙ્ગજં વા| શ્વિત્રે લેપસ્તૈલયુક્તો વરિષ્ઠઃ| પૂતીકીટો રાજવૃક્ષોદ્ભવેન ક્ષારેણાક્તઃ શ્વિત્રમેકોઽપિ હન્તિ||૧૨||

દ્વીપિનઃ હસ્તિનઃ વા ચર્મ દગ્ધં તૈલેન યુક્તમ્| શ્વિત્રે લેપો વરિષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠઃ| પૂતીકીટઃ કર્કટીકારવલ્લીવદ્દુર્ગન્ધી કૃમિવિશેષઃ પ્રસિદ્ધઃ| રાજવૃક્ષ આરગ્વધઃ|| ૧૨||

Adhikarana bhallAtakAdInAM lepaH (13) · Śloka 13

રાત્રૌ ગોમૂત્રે વાસિતાન્ જર્જરાઙ્ગા નહ્નિચ્છાયાં શોષયેત્ સ્ફોટહેતૂન્| એવં વારાંસ્ત્રીન્ ભાવયેચ્છ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈઃ સ્નુહ્યાઃ ક્ષીરેણ શ્વિત્રનાશાય લેપઃ| અક્ષતૈલદ્રુતાલેપઃ કૃષ્ણસર્પોદ્ભવા મષી| શિખિપિત્તં તથા દગ્ધં હ્રીબેરં વા તદાપ્લુતમ્||૧૩||

રાત્રાવિત્યાદિ સુબોધમ્| સ્ફોટહેતુર્ભલ્લાતકઃ| તથેત્યક્ષતૈલદ્રુતમ્| અક્ષં વિભીતકમ્| તદાપ્લુતં શિખિપિત્તાપ્લુતમ્| હ્રીબેરં વાલકમ્| શિખી મયૂરઃ|| ૧૩||

Adhikarana shvetakukkuTapurIShalepaH (14) · Śloka 14

ઉપોષિતાયાન્નકાલાંસ્ત્રીન્ શ્વેતકૃકવાકવે| યષ્ટ્યાહ્વકુષ્ઠૈડગજબીજચૂર્ણં ઘૃતાન્વિતમ્| દદ્યાત્તસ્ય પુરીષેણ શ્વિત્રમુદ્દાલ્ય લેપયેત્| માસં હન્ત્યાશુ તચ્છ્રિત્રં વિશેષાદ્ગુહ્યસંશ્રયમ્||૧૪||

ઉપોષિતત્યાદિ| શ્વેતકૃકવકવે શુક્લકુક્કુટાય ત્રીનન્નકાલાનુપોષિતાય સાર્ધદિનં યથૌચિત્યેન વા ત્રીનન્નકાલાનનાહારભયેન યષ્ટ્યાહ્વાદિચૂર્ણં ભોજનાય દદ્યાત્| અસ્ય શ્વેતકૃકવાકોઃ પુરીષેણ શસ્ત્રાદિનોદ્દાલ્ય શ્વિત્રી લેપયેત્| તદાશુ શ્વિત્રં હન્તિ| ગુહ્યસંશ્રયં મેઢ્રગતં વિશેષાદ્ધન્તિ|| ૧૪||

Adhikarana paTvAdilepaH (15) · Śloka 15

લેપઃ પટુવેલ્લશિલા કાસીસં રોચના કનકપુષ્પી| ગોપિત્તયુક્તમથવા ચપલાઞ્જનયુગ્મલોહરજઃ||૧૫||

પટ્વાદિભિર્લેપઃ શ્વિત્રં હન્તિ| અથવા ચપલાદિકં ગોપિત્તયુક્તં લેપઃ| ચપલા પિપ્પલી| અઞ્જનયુગ્મં સ્રોતોજં સૌવીરં ચ| લોહરજઃ શસ્ત્રચૂર્ણમ્|| ૧૫||

Adhikarana kAkodumbarikAlepaH (16) · Śloka 16

કાકોદુમ્બરિકા વા સાવલ્ગુજચિત્રકા સગોમૂત્રા| કદલીક્ષારયુતં વા ખરાસ્થિ દગ્ધં સગોરુધિરમ્||૧૬||

અથવા કાકોદુમ્બરિકાલેપઃ| કિમ્ભૂતા સાવલ્ગુજચિત્રકા સગોમૂત્રા ચ| કાકોદુમ્બરિકા ફલ્ગુઃ| અવલ્ગુજઃ સોમરાજિઃ| અથવા દગ્ધં ખરાસ્થિલેપઃ| કિમ્ભૂતં કદલીક્ષા્રેણ યુક્તં સગોરુધિરઞ્ચ||૧૬||

Adhikarana nIlotpalAdilepAH (17) · Śloka 17

નીલોત્પલં સકુષ્ઠં સસૈન્ધવં હસ્તિમૂત્રપિષ્ટં વા| હસ્તિમદાધ્યુષિતો વા માલત્યાઃ ક્ષારકક્ષારઃ||૧૭||

અથવા નીલોત્પલાદિત્રયં હસ્તિમૂત્રેણ પિષ્ટં લેપઃ| અથવા માલત્યાઃ| ક્ષારકક્ષારઃ ક્ષારકાણાં મુકુલાનાં ક્ષારો હસ્તિમદ આસંસ્કારમધ્યુષિતો લેપઃ|| ૧૭||

Adhikarana mUtrikA rasakriyA (18) · Śloka 18

સિદ્ધાર્થકબૃહત્યૌ કરઞ્જકોશાતકીફલં ગુઞ્જા| શૌકનાસા સગવાક્ષી સ્વર્ણક્ષીરી નિકુમ્ભશ્ચ| લાઙ્ગલિકી હયમારસ્તિલ્વકભલ્લાતકાશ્વમૂત્રી ચ| મુસ્તાસ્નુહી સહિંસ્રા સુવર્ણશકલા ફલોપેતા| મૂલકબીજં વ્યોષં પીલુવિડઙ્ગાનિ કર્ણિકારશ્ચ| પિચુમન્દજાતીકિસલયબાકુચિકાતુત્થકુષ્ઠાનિ| કટુરોહિણીમનોહ્વાત્રિફલા ચ સુકલ્કિતા ગવાં મૂત્રે| ગજહયખરમૂત્રાણાં પાત્રત્રિતયં સ્નુગર્કદુગ્ધાભ્યામ્| દ્વૌ કુડવાવિહ દદ્યાત્ સર્ષપતૈલાચ્ચ ચાતુર્થ્યામ્| દર્વીલેપં સિદ્ધા રસક્રિયા મૂત્રિકા નામ| શ્વિત્રં ઘૃષ્ટં લિપ્તં ત્રીનાલેપાંસ્તયા ન લઙ્હ્ઘયતિ| મશતિલકચર્મકીલગ્રન્થાર્બુદસર્વકુષ્ઠઘ્ની||૧૮||

સિદ્ધાર્થકેત્યાદિના મૂત્રિકા નામ રસક્રિયા| બૃહત્યૌ સ્થૂલા સૂક્ષ્મા ચ| કરઞ્જસ્ય કોશાતક્યાશ્ચ ફલમ્| કોશાતકી કૃતવેધની| ગુઞ્જારક્તિકા કાકનન્દિકા ચ| શુકનાસા તુહિનકા સરલા સ્નેહદારુકા| નિકુમ્ભો દન્તીફલાન્યેવ| લાઙ્ગલિકી વિશલ્યા ગર્ભપાતની ચ| હયમારઃ કરવીરઃ| તિલ્વકઃ પટ્ટિકાલોધ્રઃ| અશ્વમૂત્રી સલ્લકી| સ્નુહી સુધા| હિંસ્રા માંસી| હરેણુકા રેણુપુષ્પં સુવર્ણશકલા ચ| સા ફલોપેતા ફલયુક્તા| કર્ણિકાર આરગ્વધઃ| બાકુચિકા સોમરાજિઃ| સિદ્ધાર્થકાદીનાં ત્રિફલાન્તાનાં સર્વેષાં ગોમૂત્રેણ કલ્કીકરણમ્| દ્વૌ કુડવૌ સ્નુગર્કદુગ્ધાભ્યામ્| સર્ષપતૈલાચ્ચ ચાતુર્થી પલમ્| દર્વીલેપમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્| શ્વિત્રં ઘૃષ્ટં સત્ તયા રસક્રિયયા લિપ્તં ત્રીનાલેપાન્ ન લઙ્ઘયતિ ત્રયાણામવચારતઃ શમં યાતીત્યર્થઃ| તિલકાઃ કૃષ્ણતિલતુલ્યાનિ મણ્ડલાનિ| તાન્યેવોન્નતાનિ મશકાઃ| ચર્મકીલમર્શોનિદાન ઉક્તમ્|| ૧૮||

Adhikarana savarNakaraNo lepaH (19) · Śloka 19

કુડવોઽવલ્ગુજબીજાદ્ધરિતાલચતુર્થભાગસમ્મિશ્રઃ| મૂત્રેણ ગવાં પિષ્ટઃ સવર્ણકરણઃ પરં શ્વિત્રે||૧૯||

કુડવેતિ સુબોધમ્| હરિતાલચતુર્થભાગો બાકુચીબીજાપેક્ષયા પલામિત્યર્થઃ| જિતે દોષે સવર્ણકરણાર્થમયં લેપઃ|| ૧૯||

Adhikarana avalgujalepaH (20) · Śloka 20

ક્ષારે સુદગ્ધે ગજલણ્ડજે વા ગજસ્ય મૂત્રેણ પરિસ્રુતે ચ| દ્રોણપ્રમાણે દશભાગયુક્તં દત્વા પચેદ્બીજમવલ્ગુજાનામ્| શ્વિત્રં જયેચ્ચિક્કણતાં ગતેન તેન પ્રલિપ્તં બહુશઃ પ્રઘૃષ્ટમ્| કુષ્ઠં કિલાશં તિલકાલકં વા યદ્વા વ્રણે સ્યાદધિમાંસજાતમ્||૨૦||

સુષ્ઠુ દગ્ધે ગજલણ્ડાત્ હસ્તિશકૃતો જાતે ક્ષારે હસ્તિમૂત્રેણ પરિસ્રુતે ગાલિતે દ્રોણપ્રમાણે અવલ્ગુજાનાં બીજં દશભાગયુક્તં દત્વા પચેત્| ચિક્કણપાકત્વં ગતેન તેન શુષ્કગોમયાદિના ઘૃષ્ટં શ્વિત્રં બહુશઃ પ્રલિપ્તં એતદેવ શ્વિત્રં જયેત્ કફાદીંશ્ચ|| ૨૦||

Adhikarana bhallAtakAdilepaH (21) · Śloka 21

ભલ્લાતકદ્વીપિસુધાર્કમૂલ ગુઞ્જાફલત્ર્યૂષણશઙ્ખચૂર્ણમ્| તુત્થં સકુષ્ઠં લવણાનિ પઞ્ચ ક્ષારદ્વયં લાઙ્ગલિકાં ચ પક્ત્વા| સ્નુગર્કદુગ્ધે ઘનમાયસસ્થં શલાકયા તદ્વિદધીત લેપમ્| કુષ્ઠે કિલાસે તિલકાલકેષુ મશેષુ દુર્નામસુ ચર્મકીલે||૨૧||

ભલ્લાતકાદિ સુબોધમ્| સ્નુગર્કદુગ્ધે મિશ્રીભૂતે ભલ્લાતકાદિકં પક્ત્વા પશ્ચાત્તુ લોહપાત્રસ્થં શલાકયા લેપં કુષ્ઠાદિષુ વિદધીત| દ્વીપિશ્ચિત્રકઃ| લાઙ્ગલિકા વિશલ્યા ગર્ભપાતની ચ|| ૨૧||

Adhikarana shvitrasya kAdAcitkI siddhiH (22) · Śloka 22

શુદ્ધ્યા શોણિતમોક્ષૈર્વિરૂક્ષણૈર્ભક્ષણૈશ્ચ સક્તૂનામ્| શ્વિત્રં કસ્યચિદેવ પ્રશામ્યતિ ક્ષીણપાપસ્ય||૨૨||

શુદ્ધ્યાદિભિરવશ્યં શ્વિત્રં પ્રશામ્યતિ| કિં સર્વસ્ય, ન; અપિ તુ કસ્યચિદેવ ક્ષીણપાપસ્ય| અક્ષીણપાપસ્ય ન કથઞ્ચિદપિ શમં યાતિ| ઇતિ શ્વિત્રચિકિત્સા|| ૨૨||

Adhikarana atha kRumicikitsitam - niruhaH (23) · Śloka 23

સ્નિગ્ધસ્વિન્ને ગુડક્ષીરમત્સ્યાદ્યૈઃ કૃમિણોદરે| ઉત્ક્લેશિતક્રિમિકફે શર્વરીં તાં સુખોષિતે| સુરસાદિગણં મૂત્રે ક્વાથયિત્વાઽર્ધવારિણિ| તં કષાયં કણાગાલાકૃમિજિત્કલ્કયોજિતમ્| સતૈલસ્વર્જિકાક્ષારં યુઞ્જ્યાદ્બસ્તિં તતોઽહનિ||૨૩||

સ્નિગ્ધ ઇત્યાદિના કૃમિચિકિત્સા| પ્રથમમેવ સ્નેહસ્વેદૌ| તૈઃ સ્નિગ્ધસ્વિન્ન આતુરે| ક્રિમયો વિદ્યન્તે યસ્મિન્નિતિ પામાદિપાઠાન્ન| તસ્મિન્ ગુડાદિભિરુત્ક્લેશતૌ ક્રિમિકફૌ યસ્ય| તાં ચ શર્વરીં ગુડાદ્યુપયોગરાત્રિં સુખોષિતે સુખેન સુપ્તે| દ્વિતીયેઽહન્યર્ધોદકે ગોમૂત્રે સુરસાદિગણં ક્વાથયિત્વા તં કષાયં કણાદિકલ્કસંયોજિતં તૈલાદિયુક્તં ચ બસ્તિં યુઞ્જ્યાત્|| ૨૩||

Adhikarana virecanam (24) · Śloka 24

તસ્મિન્નેવ નિરૂઢં તં પાયયેત વિરેચનમ્| ત્રિવૃત્કલ્કં ફણકણાકષાયાલુડિતં તતઃ| ઊર્ધ્વાધઃ શોધિતે કુર્યાત્પઞ્ચકોલયુતં ક્રમમ્||૨૪||

તતસ્સ્તસ્મિન્નેવાહનિ યસ્મિન્ બસ્તિઃ પ્રયુક્તસ્તસ્મિન્ નિરૂઢમાતુરં વિરેચનં પાયયેત્| કિમિત્યાહ-ત્રિવૃત્કલ્કં ફલાદિકષાયાલુડિતમ્| અત્ર હિ વિરેચનશબ્દેન દોષરેચનાદ્વમનમપ્યુચ્યતે| ફલં મદનફલમ્| કણા પિપ્પલી| તત ઇતિ ત્રિવૃત્પ્રયોગાદ્વમનવિરેચનાભ્યાં ઊર્ધ્વાધઃ શોધિતે ક્રમં પેયાદિકં પઞ્ચકોલયુક્તં કુર્યાત્|| ૨૪||

Adhikarana anuvAsanam (25) · Śloka 25

કટુતિક્તકષાયાણાં કષાયૈઃ પરિષેચનમ્| કાલે વિડઙ્ગતૈલેન તતસ્તમનુવાસયેત્||૨૫||

કટ્વાદિરસાનાં ચ દ્રવ્યાણાં કષાયૈઃ ક્વાથૈઃ પરિષેચનઞ્ચ કુર્યાત્| તતસ્તં ક્રિમિણોદરં કાલે યોગ્યે વિડઙ્ગતૈલેનાનુવાસયેત્|| ૨૫||

Adhikarana mUrdhajeShu krimiShu (26) · Śloka 26

શિરોરોગનિષેધોક્તમાચરેન્મૂર્ધકેષ્વનુ| ઉદ્રિક્તતિક્તકટુકમલ્પસ્નેહઞ્ચ ભોજનમ્||૨૬||

મૂર્ધગેષુ શિરોગતેષુ ક્રિમિષુ શિરોરોગપ્રતિષેધાધ્યાયોક્તં હિતમ્| પશ્ચાચ્ચોદ્રિક્તતિક્તકટ્વાદિભિર્ભોજનમાચરેત્ સ્વલ્પસ્નેહમ્|| ૨૬||

Adhikarana pathyabhojanam (27) · Śloka 27

વિડઙ્ગકૃષ્ણામરિચપિપ્પલીમૂલશિગ્રુભિઃ| પિબેત્સસ્વર્જિકાક્ષારૈર્યવાગૂં તક્રસાધિતામ્| રસં શિરીષકિણિહીપારિભદ્રકકેબુકાત્| પલાશબીજપત્તૂરપૂતીકાદ્વા પૃથક્ પિબેત્| સક્ષૌદ્રં સુરસાદીન્ વા લિહ્યાત્ક્ષૌદ્રયુતાન્ પૃથક્||૨૭||

તથા તક્રેણ સાધિતાં યવાગૂં વિડઙ્ગાદિચૂર્ણેન સહ પિબેત્| અથવા શિરીષાદેઃ પૃથક્ પ્રત્યેકસ્ય રસં પિબેત્| કિણિહી અપામાર્ગઃ| પારિભદ્રકો મન્દારઃ| પત્તૂરો મત્સ્યાક્ષકઃ| પૂતીકઃ કરઞ્જઃ| કિમ્ભૂતં શિરીષાદિરસમાહ-સક્ષૌદ્રમ્| અથવા સુરસાદિન્ સુરસાદિગણ એવ પઠિતાન્ પૃથક્ પ્રત્યેકં ક્ષૌદ્રયુતાન્ લિહ્યાત્||૨૭||

Adhikarana ashvaviTcUrNam (28) · Śloka 28

શતકૃત્વોઽશ્વવિટ્ચૂર્ણં વિડઙ્ગક્વાથભાવિતમ્| કૃમિમાન્મધુના લિહ્યાત્ ભાવિતં વા વરારસૈઃ| શિરોગતેષુ ક્રિમિષુ ચૂર્ણં પ્રધમનં ચ તત્||૨૮||

તથાશ્વપુરીષચૂર્ણં શતકૃત્વઃ બહૂન્ વારાન્ વિડઙ્ગક્વાથેન ભાવિતં ક્રિમિમાન્ પુરુષો મધુના લિહ્યાત્| અથવા અશ્વવિટ્ચૂર્ણં વરારસૈસ્ત્રિફલાક્વથૈર્ભાવિતં ક્રિમિમાન્મધુના લિહ્યાત્| તચ્ચ ચૂર્ણં ભાવિતાશ્વવિશઃ શિરોગતેષુ ક્રિમિષુ નાસયા પ્રધમનં યોજ્યમ્| સુબોધમ્||૨૮||

Adhikarana pUpalikAyogAH (29) · Śloka 29

આખુકર્ણીકિસલયૈઃ સુપિષ્ટૈઃ પિષ્ટમાશ્રિતૈઃ| પક્ત્વા પૂપલિકાં ખાદેદ્ધાન્યામ્લં ચ પિબેદનુ| સપઞ્ચકોલલવણમસાન્દ્રં તક્રમેવ વા| નીપમાર્કવનિર્ગુણ્ડીપલ્લવેષ્વપ્યયં વિધિઃ||૨૯||

પિષ્ટેન શાલિપિષ્ટેન મિશ્રિતૈરાખુકર્ણ્યાઃ કિસલયૈઃ સુપિષ્ટૈઃ પૂપલિકાં પક્ત્વા ખાદેત્| અનુ ધાન્યામ્લઞ્ચ પિબેત્| કિસલયમભિનવોદ્ભિન્નં પલ્લવમ્| કિમ્ભૂતં ધાન્યામ્લમાહ-સપઞ્ચકોલાદિકમ્| અથવા અસાન્દ્રં તનુ સ્વચ્છં તક્રમેવ કેવલમનુ પિબેત્| અયં ચ વિધિરાખુકર્ણીકિસલયવત્ નીપાદિપલ્લવેષ્વપિ પૃથગ્વિધેયઃ| નીપો ધૂલીકદમ્બઃ| માર્કવો ભૃઙ્ગરાજઃ| નિર્ગુણ્ડી સિન્દુવારકઃ||૨૯||

Adhikarana bhakShyapAneShvauShadhopayogaH (30) · Śloka 30

વિડઙ્ગચૂર્ણમિશ્રૈર્વા પિષ્ટૈર્ભક્ષ્યાન્ પ્રકલ્પયેત્| વિડઙ્ગતણ્ડુલૈર્યુક્તમર્ધાંશૈરાતપિ સ્થિતમ્| દિનમારુષ્કરં તૈલં પાને બસ્તૌ ચ યોજયેત્| સુરાહ્વસરલસ્નેહં પૃથગેવં ચ કલ્પયેત્||૩૦||

અથવા પિષ્ટૈઃ શાલિપિષ્ટૈર્વિડઙ્ગચૂર્ણમિશ્રૈર્નાનાવિધં ભક્ષ્યં કલ્પયેત્| અથવારુષ્કરં ભલ્લાતકજં તૈલં પાને બસ્તૌ ચ કલ્પયેત્| કિમ્ભૂતમાહ-તૈલસ્યાર્દ્ધાંર્શૈર્વિડઙ્ગબીજૈર્યુક્તં સકલં ચ દિનમાતપે સ્થિતમ્| સુરાહ્વસ્ય દેવદારુણઃ સરલસ્ય પીડાખ્યાયાઃ દેવદારુસમાયાઃ સમ્બન્ધી સ્નેહઃ પૃથગેવમારુષ્કરતૈલવિધાનેનાર્ધાંશવિડઙ્ગચૂર્ણયુતં સકલં દિનં ચાતપસ્થિતં પાને બસ્તૌ ચ કલ્પયેત્|| ૩૦||

Adhikarana tilvakAdishodhanatailam (31) · Śloka 31

તિલ્વકોદ્દાલકપલે ત્રિવૃચ્છ્યામે તદર્ધતઃ| દન્તીદ્રવન્ત્યાવર્ધેન તદર્ધે ચવ્યચિત્રકૌ| પિષ્ટ્વા વિડઙ્ગયૂષેણ તેન ભાવિતપીડિતાન્| તૈલપ્રસ્થં તિલાત્સાધ્યં ક્રિમિઘ્નદ્વિગુણે રસે| તચ્છોધનં પિબેત્કાલે વિદધ્યાચ્ચાનુવાસનમ્||૩૧||

તિલ્વકોદ્દાલકયોર્પલે| એકસ્ય પલં પરસ્ય ચ પલમિત્યર્થઃ| ત્રિવ્રુચ્છ્યામયોસ્તદર્ધતઃ| તિલ્વકોદ્દાલકાદર્ધેન પલમિત્યર્થઃ| દન્તીદ્રવન્ત્યાવર્ધેન તયોરર્ધપલમિત્યર્થઃ| તદર્ધે ચવ્યચિત્રકૌ તયોઃ પ્રત્યેકમર્ધકર્ષમ્| એતત્સર્વં વિડઙ્ગયૂષેણ વિડઙ્ગક્વાથેન પિષ્ટ્વા તેન વિડઙ્ગયૂષપિષ્ટેન ભાવિતાંસ્તિલાન્| પશ્ચાચ્ચ વિધિના તૈલસ્ય પ્રસ્થં સાધ્યમ્| કથમિત્યાહ-ક્રિમિઘ્નાજ્જાતે રસે ક્વાથે તૈલાદ્દ્વિગુણે| તત્તૈલં સિદ્ધં કાલે યોગ્યે પિબેત્ શોધનાર્થમ્| તચ્ચ તૈલમનુવાસનં દદ્યાત્| તિલ્વકઃ પટ્ટિકાલોધ્રઃ| ઉદ્દાલકઃ કોવિદારઃ| કુણ્ડલસ્તામ્રપુષ્પકઃ| અરુણમૂલા ત્રિવૃત્| શ્યામારુણમૂલા શ્યામા||૩૧||

Adhikarana koshAtakyAdIni tailAni (32) · Śloka 32

કોશાતકીકરઞ્જોમાસર્ષપસ્નેહકલ્પનમ્| કૃત્વ તેનૈવ વિધિના પાયયેદુદરક્રિમિમ્||૩૨||

અનેનૈવ તૈલવિધિના તિલ્વકાદિપ્રયોગેણ કોશાતકીકરઞ્જાદિસ્નેહકલ્પનાં કૃત્વોદરક્રિમિણં પાયયેત્|| ૩૨||

Adhikarana samAsena krimicikitsAkramabhedaH (33) · Śloka 33

પુરીષજેષુ સુતરાં દદ્યાદ્બસ્તિવિરેચને| શિરોવિરેકં વમનં શમનં કફજન્મસુ| રક્તજાનાં પ્રતીકારં કુર્યાત્કુષ્ઠચિકિત્સિતમ્| ઇન્દ્રલુપ્તવિધિશ્ચાત્ર વિધેયો રોમભોજિષુ||૩૩||

પુરીષજેષુ બસ્તિવિરેચને સુતરાં દદ્યાત્| અન્યદપિ ક્રિમિઘ્નં યોજ્યમિતિ સુતરાં ગ્રહણમ્| કફજન્મસુ ક્રિમિષુ શિરોવિરેકાદિકં દદ્યાત્| રક્તજાનાં ક્રિમીણાં કુષ્ઠચિકિત્સિતોક્તં કૃમિનાશનપ્રકરણે પ્રતીકારં કુર્યાત્| રોમભોજિષુ કૃમિષુ યત્પ્રખાદાદ્ધ્યેકદેશે રોમાણિ ન ભવન્તિ તેષામિન્દ્રલુપ્તવિધિર્વિધેયઃ| સ ચ શિરોરોગે વક્ષ્યતે|| ૩૩||

Adhikarana apathyanirdeshaH (34-22) · Śloka 22

ક્ષીરાણિ માંસાનિ ઘૃતં ગુડં ચ દધીનિ શાકાનિ ચ પર્ણવન્તિ| સમાસતોઽમ્લાન્ મધુરાન્ રસાંશ્ચ ક્રિમીન્ જિઘાંસુઃ પરિવર્જયેચ્ચ||૩૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને શ્વિત્રકૃમિચિકિત્સિતન્નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૨||

સમાસતઃ સંક્ષેપેત ઇદમુચ્યતે| યઃ પુરુષઃ ક્રિમીન્ જિઘાંસુસ્ત્યક્તુમિચ્છુઃ સ ક્ષીરાદિકં પરિવર્જયેદિતિ|| ૩૪|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાખ્યાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ