22. śvitrakr̥micikitsitam

Adhikarana atha shvitrakRumicikitsitannAma dvAviMsho~adhyAyaH | adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ શ્વિત્રકૃમિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana shvitre shIghrakriyAkartavyatA (2) · Śloka 2

કુષ્ઠાદપિ બીભત્સં યચ્છીઘ્રતરઞ્ચ યાત્યસાધ્યત્વમ્| શ્વિત્રમતસ્તચ્છાન્ત્યૈ યતેત દીપ્તે યથા ભવને||૨||

Adhikarana mahAnIlaM ghRutam (3) · Śloka 3

મદયન્ત્યાઃ સવાયસ્યાઃ સુરભ્યારગ્વધસ્ય ચ| શતં પલાનાં પ્રત્યેકં વરાયાસ્ત્વાઢકત્રયમ્| વ્યાઘ્રીવહ્નિકપોતાવત્સકખદિરાર્કમૂલદન્ત્યૈન્દ્ર્ય| સનિશાદ્વયા દશપલા ક્વાથેઽમીષાં ક્ષિપેત્પિષ્ટ્વા| બીજં કરઞ્જેઙ્ગુદશિગ્રુનિમ્બા- ન્નીલીં સનીલોત્પલચન્દ્રલેખામ્| શ્યામાં કિરાતં કટુકત્રયં ચ પઞ્ચાઢકં તત્ર ચ પઞ્ચગવ્યાત્| શમયત્યચિરેણ ઘૃતં મૃદુહુતવહસાધિતં મહાનીલમ્| ન કિલાસમેવ કેવલમપચીકૃમિકાસકુષ્ઠમભ્યસ્તમ્| ઉન્માદાપસ્મારાવર્શોવિદ્રધિશિરોરોગાન્| સવિસર્પશોષપવનવ્યાધીન્વિષમજ્વરાન્હન્યાત્||૩||

Adhikarana saMshodhanam (4) · Śloka 4

સંશોધનં વિશેષાત્ પીતસ્નેહસ્ય યોજયદેનુ ચ| શ્વિત્રં સ્રંસનમગ્ર્યં મલયૂરસ ઇષ્યતે સગુડઃ| તં પીત્વાઽભ્યક્તતનુર્યથાબલં સૂર્યપાદસન્તાપમ્| સેવેત વિરિક્તશ્ચ ત્ર્યહં ત્ર્યહં પિપાસુઃ પિબેત્પેયામ્||૪||

Adhikarana shvitrasphoTAnAM cikitsA (5) · Śloka 5

શ્વિત્રેઽઙ્ગે યે સ્ફોટા જાયન્તે કણ્ટકેન તાન્ ભિન્દ્યાત્| સ્ફોટેષુ નિસ્સૃતેષુ પ્રાતઃ પ્રાતઃ પિબેત્ પક્ષમ્| મલયૂમશનં પ્રિયઙ્ગું શતપુષ્પાં ચામ્ભસા સમુત્ક્વાથ્ય| પાલાશં વા ક્ષારં યથાબલં ફાણિતોપેતમ્||૫||

Adhikarana sphoTodbhavAya vidhiH (6) · Śloka 6

વિતુષાવલ્ગુજબીજાચ્ચૂર્ણં ગોવારિભાવિતાદ્બહુશઃ| મૂલક્વાથેન પિબેત્કલિતરુકૃતમાલમદનફલ્ગૂનામ્| પીતે કિલાસી તિલતૈલદિગ્ધો દિને દિને સ્યાદ્રવિપાદસેવી| જીર્ણે ચ તક્રાપ્લુતકોદ્રવાશી સ્ફોટોદ્ભવાયૈષ વિધિસ્ત્રિરાત્રમ્||૬||

Adhikarana sphoTAnAM bhedanAdi (7) · Śloka 7

વિદ્ધ્વાઽન્યેદ્યુઃ સ્ફોટકાન્ કણ્ટકૈસ્તાન્ બસ્તામ્ભોભિર્ઘૃષ્ટયા શુક્તવર્ત્ત્યા| લિમ્પેત્ કામં લેપનાદ્વેદનાયાં લેપો યોજ્યઃ શઙ્ખનાભિર્જલેન||૭||

Adhikarana vyoShAdivaralepaH (8) · Śloka 8

વ્યોષસર્ષપનિશાગૃહધૂમૈઃ યવશૂકપટુચિત્રયુક્તૈઃ| કોલતુલ્યગુલિકાર્ધવિષાંશા શ્વિત્રકુષ્ઠશમનો વરલેપઃ||૮||

Adhikarana gomUtrapAnavidhAnam (9) · Śloka 9

ગવ્યં મૂત્રં ચિત્રકવ્યોષયુક્તં સર્પિઃ કુમ્ભે સંસ્થિતં ક્ષૌદ્રમિશ્રમ્| પક્ષાદૂર્ધ્વં શ્વિત્રિણા| પેયમેતત્ કાર્યં ચાસ્મૈ કુષ્ઠદૃષ્ટં વિધાનમ્||૯||

Adhikarana mArkavabhakShaNavidhiH (10) · Śloka 10

માર્કવમથવા ખાદેદ્ભૃષ્ટં તૈલેન લોહપાત્રસ્થમ્| બીજકશૃતં ચ દુગ્ધં તદનુ પિબેચ્છિવત્રનાશાય||૧૦||

Adhikarana pUtIkAdipallavalepaH (11) · Śloka 11

પૂતીકાર્કવ્યાધિઘાતસ્નુહીનાં મૂત્રૈઃ પિષ્ટાઃ પલ્લવા જાતિજાશ્ચ| ઘ્નન્ત્યાલેપાચ્છિવત્રદુર્નામદદ્રૂન્ પામાકોઠાન્ દુષ્ટનાડીવ્રણાંશ્ચ||૧૧||

Adhikarana jA~ggamalepAH (12) · Śloka 12

દ્વૈપ્યં દગ્ધં ચર્મ માતઙ્ગજં વા| શ્વિત્રે લેપસ્તૈલયુક્તો વરિષ્ઠઃ| પૂતીકીટો રાજવૃક્ષોદ્ભવેન ક્ષારેણાક્તઃ શ્વિત્રમેકોઽપિ હન્તિ||૧૨||

Adhikarana bhallAtakAdInAM lepaH (13) · Śloka 13

રાત્રૌ ગોમૂત્રે વાસિતાન્ જર્જરાઙ્ગા નહ્નિચ્છાયાં શોષયેત્ સ્ફોટહેતૂન્| એવં વારાંસ્ત્રીન્ ભાવયેચ્છ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈઃ સ્નુહ્યાઃ ક્ષીરેણ શ્વિત્રનાશાય લેપઃ| અક્ષતૈલદ્રુતાલેપઃ કૃષ્ણસર્પોદ્ભવા મષી| શિખિપિત્તં તથા દગ્ધં હ્રીબેરં વા તદાપ્લુતમ્||૧૩||

Adhikarana shvetakukkuTapurIShalepaH (14) · Śloka 14

ઉપોષિતાયાન્નકાલાંસ્ત્રીન્ શ્વેતકૃકવાકવે| યષ્ટ્યાહ્વકુષ્ઠૈડગજબીજચૂર્ણં ઘૃતાન્વિતમ્| દદ્યાત્તસ્ય પુરીષેણ શ્વિત્રમુદ્દાલ્ય લેપયેત્| માસં હન્ત્યાશુ તચ્છ્રિત્રં વિશેષાદ્ગુહ્યસંશ્રયમ્||૧૪||

Adhikarana paTvAdilepaH (15) · Śloka 15

લેપઃ પટુવેલ્લશિલા કાસીસં રોચના કનકપુષ્પી| ગોપિત્તયુક્તમથવા ચપલાઞ્જનયુગ્મલોહરજઃ||૧૫||

Adhikarana kAkodumbarikAlepaH (16) · Śloka 16

કાકોદુમ્બરિકા વા સાવલ્ગુજચિત્રકા સગોમૂત્રા| કદલીક્ષારયુતં વા ખરાસ્થિ દગ્ધં સગોરુધિરમ્||૧૬||

Adhikarana nIlotpalAdilepAH (17) · Śloka 17

નીલોત્પલં સકુષ્ઠં સસૈન્ધવં હસ્તિમૂત્રપિષ્ટં વા| હસ્તિમદાધ્યુષિતો વા માલત્યાઃ ક્ષારકક્ષારઃ||૧૭||

Adhikarana mUtrikA rasakriyA (18) · Śloka 18

સિદ્ધાર્થકબૃહત્યૌ કરઞ્જકોશાતકીફલં ગુઞ્જા| શૌકનાસા સગવાક્ષી સ્વર્ણક્ષીરી નિકુમ્ભશ્ચ| લાઙ્ગલિકી હયમારસ્તિલ્વકભલ્લાતકાશ્વમૂત્રી ચ| મુસ્તાસ્નુહી સહિંસ્રા સુવર્ણશકલા ફલોપેતા| મૂલકબીજં વ્યોષં પીલુવિડઙ્ગાનિ કર્ણિકારશ્ચ| પિચુમન્દજાતીકિસલયબાકુચિકાતુત્થકુષ્ઠાનિ| કટુરોહિણીમનોહ્વાત્રિફલા ચ સુકલ્કિતા ગવાં મૂત્રે| ગજહયખરમૂત્રાણાં પાત્રત્રિતયં સ્નુગર્કદુગ્ધાભ્યામ્| દ્વૌ કુડવાવિહ દદ્યાત્ સર્ષપતૈલાચ્ચ ચાતુર્થ્યામ્| દર્વીલેપં સિદ્ધા રસક્રિયા મૂત્રિકા નામ| શ્વિત્રં ઘૃષ્ટં લિપ્તં ત્રીનાલેપાંસ્તયા ન લઙ્હ્ઘયતિ| મશતિલકચર્મકીલગ્રન્થાર્બુદસર્વકુષ્ઠઘ્ની||૧૮||

Adhikarana savarNakaraNo lepaH (19) · Śloka 19

કુડવોઽવલ્ગુજબીજાદ્ધરિતાલચતુર્થભાગસમ્મિશ્રઃ| મૂત્રેણ ગવાં પિષ્ટઃ સવર્ણકરણઃ પરં શ્વિત્રે||૧૯||

Adhikarana avalgujalepaH (20) · Śloka 20

ક્ષારે સુદગ્ધે ગજલણ્ડજે વા ગજસ્ય મૂત્રેણ પરિસ્રુતે ચ| દ્રોણપ્રમાણે દશભાગયુક્તં દત્વા પચેદ્બીજમવલ્ગુજાનામ્| શ્વિત્રં જયેચ્ચિક્કણતાં ગતેન તેન પ્રલિપ્તં બહુશઃ પ્રઘૃષ્ટમ્| કુષ્ઠં કિલાશં તિલકાલકં વા યદ્વા વ્રણે સ્યાદધિમાંસજાતમ્||૨૦||

Adhikarana bhallAtakAdilepaH (21) · Śloka 21

ભલ્લાતકદ્વીપિસુધાર્કમૂલ ગુઞ્જાફલત્ર્યૂષણશઙ્ખચૂર્ણમ્| તુત્થં સકુષ્ઠં લવણાનિ પઞ્ચ ક્ષારદ્વયં લાઙ્ગલિકાં ચ પક્ત્વા| સ્નુગર્કદુગ્ધે ઘનમાયસસ્થં શલાકયા તદ્વિદધીત લેપમ્| કુષ્ઠે કિલાસે તિલકાલકેષુ મશેષુ દુર્નામસુ ચર્મકીલે||૨૧||

Adhikarana shvitrasya kAdAcitkI siddhiH (22) · Śloka 22

શુદ્ધ્યા શોણિતમોક્ષૈર્વિરૂક્ષણૈર્ભક્ષણૈશ્ચ સક્તૂનામ્| શ્વિત્રં કસ્યચિદેવ પ્રશામ્યતિ ક્ષીણપાપસ્ય||૨૨||

Adhikarana atha kRumicikitsitam - niruhaH (23) · Śloka 23

સ્નિગ્ધસ્વિન્ને ગુડક્ષીરમત્સ્યાદ્યૈઃ કૃમિણોદરે| ઉત્ક્લેશિતક્રિમિકફે શર્વરીં તાં સુખોષિતે| સુરસાદિગણં મૂત્રે ક્વાથયિત્વાઽર્ધવારિણિ| તં કષાયં કણાગાલાકૃમિજિત્કલ્કયોજિતમ્| સતૈલસ્વર્જિકાક્ષારં યુઞ્જ્યાદ્બસ્તિં તતોઽહનિ||૨૩||

Adhikarana virecanam (24) · Śloka 24

તસ્મિન્નેવ નિરૂઢં તં પાયયેત વિરેચનમ્| ત્રિવૃત્કલ્કં ફણકણાકષાયાલુડિતં તતઃ| ઊર્ધ્વાધઃ શોધિતે કુર્યાત્પઞ્ચકોલયુતં ક્રમમ્||૨૪||

Adhikarana anuvAsanam (25) · Śloka 25

કટુતિક્તકષાયાણાં કષાયૈઃ પરિષેચનમ્| કાલે વિડઙ્ગતૈલેન તતસ્તમનુવાસયેત્||૨૫||

Adhikarana mUrdhajeShu krimiShu (26) · Śloka 26

શિરોરોગનિષેધોક્તમાચરેન્મૂર્ધકેષ્વનુ| ઉદ્રિક્તતિક્તકટુકમલ્પસ્નેહઞ્ચ ભોજનમ્||૨૬||

Adhikarana pathyabhojanam (27) · Śloka 27

વિડઙ્ગકૃષ્ણામરિચપિપ્પલીમૂલશિગ્રુભિઃ| પિબેત્સસ્વર્જિકાક્ષારૈર્યવાગૂં તક્રસાધિતામ્| રસં શિરીષકિણિહીપારિભદ્રકકેબુકાત્| પલાશબીજપત્તૂરપૂતીકાદ્વા પૃથક્ પિબેત્| સક્ષૌદ્રં સુરસાદીન્ વા લિહ્યાત્ક્ષૌદ્રયુતાન્ પૃથક્||૨૭||

Adhikarana ashvaviTcUrNam (28) · Śloka 28

શતકૃત્વોઽશ્વવિટ્ચૂર્ણં વિડઙ્ગક્વાથભાવિતમ્| કૃમિમાન્મધુના લિહ્યાત્ ભાવિતં વા વરારસૈઃ| શિરોગતેષુ ક્રિમિષુ ચૂર્ણં પ્રધમનં ચ તત્||૨૮||

Adhikarana pUpalikAyogAH (29) · Śloka 29

આખુકર્ણીકિસલયૈઃ સુપિષ્ટૈઃ પિષ્ટમાશ્રિતૈઃ| પક્ત્વા પૂપલિકાં ખાદેદ્ધાન્યામ્લં ચ પિબેદનુ| સપઞ્ચકોલલવણમસાન્દ્રં તક્રમેવ વા| નીપમાર્કવનિર્ગુણ્ડીપલ્લવેષ્વપ્યયં વિધિઃ||૨૯||

Adhikarana bhakShyapAneShvauShadhopayogaH (30) · Śloka 30

વિડઙ્ગચૂર્ણમિશ્રૈર્વા પિષ્ટૈર્ભક્ષ્યાન્ પ્રકલ્પયેત્| વિડઙ્ગતણ્ડુલૈર્યુક્તમર્ધાંશૈરાતપિ સ્થિતમ્| દિનમારુષ્કરં તૈલં પાને બસ્તૌ ચ યોજયેત્| સુરાહ્વસરલસ્નેહં પૃથગેવં ચ કલ્પયેત્||૩૦||

Adhikarana tilvakAdishodhanatailam (31) · Śloka 31

તિલ્વકોદ્દાલકપલે ત્રિવૃચ્છ્યામે તદર્ધતઃ| દન્તીદ્રવન્ત્યાવર્ધેન તદર્ધે ચવ્યચિત્રકૌ| પિષ્ટ્વા વિડઙ્ગયૂષેણ તેન ભાવિતપીડિતાન્| તૈલપ્રસ્થં તિલાત્સાધ્યં ક્રિમિઘ્નદ્વિગુણે રસે| તચ્છોધનં પિબેત્કાલે વિદધ્યાચ્ચાનુવાસનમ્||૩૧||

Adhikarana koshAtakyAdIni tailAni (32) · Śloka 32

કોશાતકીકરઞ્જોમાસર્ષપસ્નેહકલ્પનમ્| કૃત્વ તેનૈવ વિધિના પાયયેદુદરક્રિમિમ્||૩૨||

Adhikarana samAsena krimicikitsAkramabhedaH (33) · Śloka 33

પુરીષજેષુ સુતરાં દદ્યાદ્બસ્તિવિરેચને| શિરોવિરેકં વમનં શમનં કફજન્મસુ| રક્તજાનાં પ્રતીકારં કુર્યાત્કુષ્ઠચિકિત્સિતમ્| ઇન્દ્રલુપ્તવિધિશ્ચાત્ર વિધેયો રોમભોજિષુ||૩૩||

Adhikarana apathyanirdeshaH (34-22) · Śloka 22

ક્ષીરાણિ માંસાનિ ઘૃતં ગુડં ચ દધીનિ શાકાનિ ચ પર્ણવન્તિ| સમાસતોઽમ્લાન્ મધુરાન્ રસાંશ્ચ ક્રિમીન્ જિઘાંસુઃ પરિવર્જયેચ્ચ||૩૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને શ્વિત્રકૃમિચિકિત્સિતન્નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૨||