17. udaracikitsitam

Adhikarana athodaracikitsitannAma saptadasho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાત ઉદરિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રૈયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ક્રમપ્રાપ્તસ્યોદરસ્ય ચિકિત્સાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે||૧||

Adhikarana sarvodareShu virecanantatra hetushca (2) · Śloka 2

સર્વમેવોદરમતિમાત્રદોષસઞ્ચયાનુબન્ધેન સ્રોતોમુખનિ રોધાદ્વ્યાકુલાનિલતયા યત્પ્રજાયતે તસ્માદભીક્ષ્ણમુદરી વિરેચનાન્યુપયુઞ્જીત| મૂત્રક્ષીરાન્યતરયુક્તમેરણ્ડતૈલમહ રહર્માસમેકં દ્વૌ વા| ક્ષીરહારો વા ગવ્યં વા માહિષં વા મૂત્રમ્| ઉષ્ટ્રીક્ષીરવૃત્તિર્વા સ્યાત્||૨||

સર્વમિત્યાદિનોદરિણોઽભીક્ષ્ણં વિરેચનોપયોગહેતુરતિમાત્રો યો દોષાણાં સઞ્ચયસ્તસ્યાનુબન્ધેન કર્ત્રા સ્રોતોમુખનિરોધઃ| અનિલસ્ય વ્યાકુલત્વમનેકરૂપમવસ્થાનમ્| મૂત્રેત્યાદિના વિરેચનપ્રયોગઃ| ગવ્યાં માહિષં વા મૂત્રં ક્ષીરાહારઃ| અથવા સર્વાહારપાનપરિત્યાગેનોષ્ટ્રીક્ષીરવૃત્તિઃ સ્યાત્|| ૨||

Adhikarana shoPashUlAdisahite visheShaH (3) · Śloka 3

શોફશૂલાનાહતૃણ્મૂર્છાપરીતો વિશેષેણ પયોઽનુપાનં ગો મૂત્રેણ પ્રાણદાં પિબેત્| પિપ્પલીસહસ્રં વ સ્નુહીક્ષીરભાવિતં સેવેત| તદ્ભાવિતેન વા કૃષ્ણાભયાચૂર્ણેન કાસરમ્| સૈન્ધવાજમોદયુક્તં વા નૈમ્બં તૈલમ્| અથવાઽઽર્દ્રક રસાનુવિદ્ધં સિદ્ધં વા||૩||

શોફાદિપરીત ઉદરી અનન્તરોક્તં કુર્યાદ્વિશેષેણ તુ પ્રાણદાં હરીતકીં ગોમૂત્રેણ સહ પિબેત્| પીતાયાં પશ્ચાત્ ક્ષીરં પેયમ્| પિપ્પલીસહસ્રં ક્રમેણ સેવેત તદ્ભાવિતેન સ્નુહીક્ષીરભાવિતેન પિપ્પલી હરીતકીચૂર્ણેન સહ કાસરમ્| તચ્ચ ગુગ્ગુલુપર્યાયપ્રસિદ્ધમ્| નિમ્બસ્રુતં તૈલં સૈન્ધવાજમોદાભ્યાં યુક્તમ્| અથવાઽઽર્દ્રકસ્ય રસેનાનુવિદ્ધં તેન સ્તોકેન કૃતસંસ્કારં તત્સિદ્ધં વા|| ૩||

Adhikarana harItakIGRutam (4) · Śloka 4

હરીતકીચૂર્ણપ્રસ્થયુક્તમાઢકં ઘૃતસ્યાઙ્ગારેષ્વભિવિલાપ્ય ખજેનાભિમથ્ય સુગુપ્તં યવપલ્લે માસં સ્થાપયેત્| તત શ્ચોદ્ધૃત્ય પરિસ્રાવ્ય હરીતકીક્વાથામ્લવદધિપ્રતીવાપં વિપાચયેત્||૪||

હરીતકીચૂર્ણપ્રસ્થેન યુક્તં ઘૃતસ્યાઢકમગ્નૌ વિલાપ્ય ખજેન મથિતં સદનુ ગુપ્તં યવપલ્લે યવરાશૌ નિધાપયેત્| તતશ્ચ યવપલાન્માસાદૂર્ધ્વમુદ્ધૃતં વસ્ત્રેણ ચ પરિસ્રાવ્ય સ્નેહસમં હરીતકીક્વાથં તાવદેવ ચામ્લં દધિ દત્વા પચેદિતિ|| ૪||

Adhikarana sudhAkShIraGRutam (5) · Śloka 5

અથવા ગવ્યે પયસિ મહાવૃક્ષક્ષીરમાવાપ્ય વિપાચ્ય શીતી ભૂતમભિમથ્ય તન્નવનીતં મહાવૃક્ષક્ષીરેણૈવ સહ સાધ યેત્||૫||

અથવા ગવ્યે પયસિ સુધાક્ષીરં દત્વા વિપચેત્| ક્ષીરસ્ય ઘનત્વં યાવત્તતઃ શીતીભૂતં ક્ષીરં દણ્ડેનાભિમથ્ય નવનીતં ગૃહ્ણીયાત્| તચ્ચ નવનીતં સુધાક્ષીરેણ સમેન સહ વિપાચયેદિતિ દ્વિતીયં ઘૃતમ્||૫||

Adhikarana cavikAdiGRutam (6) · Śloka 6

અથવા ચવિકાચિત્રકદન્ત્યતિવિષાકુષ્ઠસારિવાવિડઙ્ગ- ત્રિફલાકટુરોહિણીદ્વિહરિદ્રાશઙ્ખિનીત્રિવૃદ્દીપ્યકાનર્ધકાર્ષિ- કાન્ રાજવૃક્ષફલમજ્જાદ્વિપલં મહાવૃક્ષક્ષીરદ્વિપલં ગોમૂત્ર- ક્ષીરઘૃતત્રિકુડવં ચૈકધ્યં પાચયેત્| એતાનિ તિલ્વક- ચતુર્થાનિ સર્પીષિ પીતાન્યુદરગુલ્મવિદ્રધ્યષ્ઠીલાનાહકુ- ષ્ઠોન્માદાપસ્મારાન્નિઘ્નન્તિ||૬||

અથવા ચવિકેત્યાદિના તૃતીયમ્| એતાનિ ત્રીણિ સર્પીષિ યેષાં તિલ્વકસર્પિશ્ચતુર્થં તાનિ ચત્વારિ પીતાન્યુદરાદીન્ ઘ્નન્તિ| તિલ્વકઘૃતમ્ વાતવ્યાધાવુક્તમ્|| ૬||

Adhikarana dashamUlaShaTpalaM GRutam (7) · Śloka 7

યાવશૂકપઞ્ચકોલષટ્પલેન વા મસ્તુદશમૂલક્વાથા ઢકદ્વયેન ચ સિદ્ધણ્ સર્પિઃપ્રસ્થં પ્રયોજયેત્||૭||

પલં યવક્ષારસ્ય પલપઞ્ચકં પઞ્ચકોલાનાં મુસ્તુન આઢકં દશમૂલક્વાથસ્યાઢકમ્| ઘૃતસ્ય પ્રસ્થ ઇતિ દશમૂલષટ્પલમ્|| ૭||

Adhikarana yavakolAdiGRutam (8) · Śloka 8

યવકોલકુલત્થપઞ્ચમૂલકષાયેણ વા સુરાસૌવીરક યુક્તં સર્પિઃ||૮||

યવાદીનાં ક્વાથો ઘૃતસમઃ સુરાસૌવીરકં મિશ્રીભૂતં ઘૃતસમમિત્યુદરિણો ઘૃતાનિ|| ૮||

Adhikarana snehottaraM virecanam (9) · Śloka 9

સર્પિષ્પાનસ્રસ્તે ચ દોષે બલવાન્ વિરેચનાર્થં મૂત્રાસવા રિષ્ટસુરાઃ સ્નુહીક્ષીરયુક્તાઃ શીલયેત્| વિરેચનદ્રવ્ય કષાયં નાગરદેવદારુપ્રગાઢમ્| ત્રિલવણાદિચૂર્ણં વા દ્વિત્રિ ગુણાનુલોમનદ્રવ્યમ્||૯||

એવં સર્પિષ્પાનેન દોષે સ્રસ્તે પ્રાપ્તશૈથિલ્યે બલવાન્ પુરુષો વિરેચનાર્થં મૂત્રાદિકં સ્નુહીક્ષીરયુક્તં શીલયેત્| અથવા શોધનાદિગણનિર્દિષ્ટાનાં વિરેચનદ્રવ્યાણાં કષાયં શુણ્ઠીદેવદારુચૂર્ણપ્રગાઢં શીલયેત્| પ્રગાઢં ઘનમ્| ગુલ્મોક્તં વા ત્રિલવણાદિચૂર્ણં દ્વિગુણૈરન્યભાગાપેક્ષયાઽનુલોમિકદ્રવ્યૈઃ કુમ્ભનિકુમ્ભાદિભિઃ કૃતં શીલયેત્| અથવા ત્રિગુણાનુલોમિકદ્રવ્યં ત્રિલવણાદિકમ્|| ૯||

Adhikarana paTolamUlAdiprayogaH (10) · Śloka 10

પટોલમૂલરજનીવિડઙ્ગત્રિફલાઃ કર્ષાંશાઃ| કમ્પિલ્લ કનીલિનીફલત્રિવૃત્તાનાં ક્રમાદ્ દ્વિત્રિચતુર્ભિઃ કર્ષૈર્યુક્તા શ્ચૂર્ણયિત્વા મૂત્રેણ પિબેત્| જીર્ણે ચ પેયામણ્ડપો રસાશી વા સ્યાત્| તતઃ ષડ્રાત્રં સવ્યોષેણ પયસાશ્નીયાત્| તતઃ સપ્તમેઽહનિ પુનશ્ચૂર્ણં પિબેત્| અનેન વિધિના ચૂર્ણ મિદમુદરાણિ જાતોદકાન્યપિ નિબર્હયતિ| ગુલ્મભેદનાનિ ચ પ્રયુઞ્જીત||૧૦||

પટોલમૂલાદિકં પ્રત્યેકં કાર્ષિકમ્| કમ્પિલ્લકં કર્ષદ્વયમ્| નીલિનીફલં કર્ષત્રયમ્| ત્રિવૃતા કર્ષચતુષ્ટયમ્ ચૂર્ણયિત્વા ગોમૂત્રેણ પિબેત્| તસ્મિન્ જીર્ણે પેયામણ્ડપો વા સ્યાદ્રસોદનાશી વા ઇત્યેકમહઃ કૃત્વા ષડ્રાત્રમનૌષધ એવ સવ્યોષેણ પયસા ભોજનમશ્નીયાત્| તતઃ સપ્તમે દિવસે પૂર્વપ્રસ્થાનેન પુનઃ પટોલાદિચૂર્ણં પિબેત્| પુનઃ ષડ્રાત્રવિધાનેનાચૂર્ણક્ષયમ્| જાતોદકાન્યપિ ચિરકાલપ્રરૂઢત્વાત્| સુબોધમ્|| ૧૦||

Adhikarana mUtravarttiH (11) · Śloka 11

વમનવિરેચનશિરોવિરેચનવત્સકાદિવચાહરિદ્રાદિવર્ગદ્રવ્યા ણિ પૃથક્પાલિકાનિ સૂક્ષ્મકલ્કીકૃતાનિ લવણાનિ ચ વજ્રવૃક્ષક્ષીરપ્રસ્થં ચ પ્રક્ષિપ્ય મૂત્રગણે મૃદ્વગ્નિના ઘટ્ટયન્ પાચયેત્| અવિદગ્ધકલ્કં ચ તત્સિદ્ધમવતાર્ય શીતી ભૂતમઙ્ગુષ્ઠમાત્રા ગુલિકા વર્તયિત્વા યથા બલં ત્રિચતુરો માસાનુપયોજયેત્| એષા મૂત્રવર્તિર્મહારોગશ્વાસકાસપી નસપ્રસેકશ્વયથુગુલ્મપાણ્ડુકૃમિકોષ્ઠારોચકાવિપાકો દાવર્તેષુ પરમમગદમ્||૧૧||

વમનાદિદ્રવ્યાણિ સૂત્રનિર્દિષ્ટાનિ પૃથક્પાલિકાનિ| લવણાનિ ચ પૃથક્પાલિકાનિ| વજ્રવૃક્ષક્ષીરસ્ય પ્રસ્થમિત્યેતત્ સર્વમૂત્રગણે પ્રક્ષિપ્ય ઘટ્ટયંશ્ચાલયન્મૃદ્વગ્નિના| એષા મૂત્રવર્તિરુદરે ત્રીંશ્ચતુરો વા માસાન્ બલાપેક્ષયા પ્રયોજ્યા| એષા ચ મહારોગાદીનાં પરમૌષધમ્| વાતવ્યાધ્યશ્મરીકુષ્ઠમેહોદરભગન્દરાઃ| અર્શાંસિ ગ્રહણીત્યષ્ટૌ મહારોગાઃ સુદુસ્તરાઃ|| સુબોધમ્|| ૧૧||

Adhikarana virecanottarA upacArAH (12) · Śloka 12

કૃતવિરેચનશ્ચ ક્ષામદેહોઽન્તરાન્તરા ક્ષીરમૌષ્ટ્રકં ગવ્યમાજં વા વ્યોષયુક્તં શીલયેત્| દોષશેષવિજયાય ચ શીલ યેચ્ચવિકાનાગરં ક્ષીરેણ પિષ્ટમ્| સુરદારુચિત્રકં વા સુરુઙ્ગાં વા પુનર્નવં વા ત્રિફલાદન્તીરૌહીતકનિર્યૂહં વા વ્યોષક્ષારોપેતં તત્ સ્નુહીક્ષીરઘૃતયુક્તમ્||૧૨||

ક્ષામદેહશ્ચ ક્ષામત્વનાશનાય વ્યોષોપેતમૌષ્ટ્રકાદિક્ષીરં શીલયેત્| વિરેચનાદ્દોષશેષસ્ય પાચનાર્થં ચવિકાદિપ્રયોગાન્ શીલયેત્| પુનર્ન-વાન્તં ક્ષીરેણ પિષ્ટમ્| સુરુઙ્ગા મૂર્વા| વ્યોષક્ષારોપેતં વા ત્રિફલાદિ-નિર્યૂહમ્| તદેવ સ્નુહીક્ષીરઘૃતયુક્તમ્|| ૧૨||

Adhikarana purANAnnAdisevanam (13) · Śloka 13

પુરાણમન્નં તક્રમરિષ્ટાંશ્ચ તાંસ્તાન્ ક્ષીરઞ્ચ દન્તીચિત્રકવિ ડઙ્ગચવિકાત્રિકટુકોપેતમ્| તુલ્યાર્દ્રકરસં વા ક્ષીરં શીલયેત્| પિપ્પલીવર્ધમાનં વા સેવેત| શિલાજતું વા ક્ષીરાશીં ગુગ્ગુલું વા| પુનઃ પુનશ્ચ સ્નેહયેદ્વિરેચયેચ્ચ| આત્યયિકાંસ્તુ સ્નેહવિરેકૈરેવોપક્રમેત| સલિલં તુ વર્જ યેત્| આનાહોદાવર્તયોર્યથાસ્વં પ્રતિકુર્વીત||૧૩||

પુરાણં ચાન્ન તક્રાદીંશ્ચ તાંસ્તાનર્શશ્ચિકિત્સિતાદ્યુક્તાન્| દન્ત્યાદિચૂર્ણોપેતં ક્ષીરં તુલ્યાર્દ્રકરસં વા ક્ષીરં પિપ્પલીવર્ધમાનં વા રસાયનવિધાનેન સેવેત| શિલાજતુ વા ક્ષીરાશી સેવેત| ગુગ્ગુલું વા| સુબોધમ્| આત્યયિકાઃ સાબાધાઃ| સલિલમુદરી પાને વિવર્જયેત્| યથાસ્વમિત્યાત્મીયચિકિત્સયા|| ૧૩||

Adhikarana vAtaje visheShaH (14) · Śloka 14

વાતકૃતેષુ પાર્શ્વશૂલોપસ્તમ્ભહૃદ્ગ્રહેષુ બિલ્વક્ષારામ્ભસા તૈલં પાચયેત્| સ્યોનાકાગ્નિમન્થતિલકુતલકદલ્યપા માર્ગાગ્ન્યતમક્ષારેણ વા વિપક્વં તૈલમ્||૧૪||

વાતકૃતેષૂદરિણઃ પાર્શ્વશૂલાદિષુ બિલ્વવૃક્ષક્ષારસ્રુતેનામ્ભસા તૈલં વિપાચયેત્| સ્યોનાકાદીનામન્યતસ્ય વા ક્ષીરેણ વિપક્વં તૈલમ્|| ૧૪||

Adhikarana AvaraNe visheShaH (16) · Śloka 15

કફે પિત્તે વા વાતેનાવૃતે તાભ્યાં વા વાતે બલવાન્ વાતગુલ્મોક્તક્રમેણૈરણ્ડતૈલં પિબેત્||૧૫||

એરણ્ડતૈલં ચ વાતગુલ્મવિધાનેન પિબેત્| કસ્મિન્ વિષય ઇત્યાહ-કફે વાતેનાવૃતે| તાભ્યામિતિ કફપિત્તાભ્યાં વાત આવૃતે| બલવાનિતિ અબલસ્યૈરણ્ડતૈલપ્રતિષેધઃ|| ૧૬||

Adhikarana lepasekau (17) · Śloka 17

લિમ્પેચ્ચ જઠરમુદરિણાં શિગ્રુપલાશાર્કાશ્વકર્ણગજ પિપ્લીદેવદારુભિર્મૂત્રપિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈઃ| વૃશ્ચિકાલીકુષ્ઠ ષડ્ગ્રન્થાદ્વિપુનર્નવધાન્યનાગરપઞ્ચમૂલક્વાથૈર્મૂત્રૈશ્ચ પરિષેચ યેત્| પ્રતતમેવ ચ સ્વેદયેત્||૧૭||

શિગ્ર્વાદિભિશ્ચ મૂત્રપિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈરુદરિણો જઠરં લિમ્પેત્| વૃશ્ચિકાલ્યાદિક્વાથૈર્મૂત્રૈઃ પરિષેચયેત્|| ૧૭||

Adhikarana AdhmAnAdrakShaNam (18) · Śloka 18

વિરિક્તસ્ય ચાસ્ય સદામ્લાનમુદરં સાલ્વલાદિભિરુપનદ્ધં ઘનેન વાસસા વેષ્ટયેત્| એવમેનમનવકાશો વાયુર્ન પુન રાધ્માપયતિ| તથાપિ પુનઃ સવિરિત્કસ્યાધ્માનેઽમ્લ લવણાન્ સુસ્નિગ્ધાન્ નિરૂહાન્ દદ્યાત્| સોપસ્તમ્ભે તુ વાયૌ તીક્ષ્ણોષ્ણાન્||૧૮||

વિરિક્તસ્યેત્યાદિ સુબોધમ્| મ્લાનં વિરેકાત્ ત્યક્તકાઠિન્યમ્| સાલ્વલ ઇતિ પદ્મકાદિસ્વેદનામ| એવમિતિ વેષ્ટનેન| એતદિતિ જાઠરમ્| તથાપીત્યાદિ સુબોધમ્| તીક્ષ્ણોષ્ણાનિતિ નિરૂહાન્| સ્તમ્ભ એવોપસ્તમ્ભઃ ઇતિ સામાન્યેનોદરિણાં ચિકિત્સા|| ૧૮||

Adhikarana vAtodare cikitsA (19) · Śloka 19

અથ વાતોદરિણં વિદાર્યાદિસિદ્ધેન સર્પિષોપસ્નેહ્ય સ્વેદિ તાઙ્ગતિલ્વકઘૃતેન બહુશોઽનુલોમયેત્| કૃતાયાં ચ સંસર્ગ્યાં બલાર્થં ક્ષીરમવચારયેત્| નિવર્તયેચ્ચ પ્રાગુત્ક્લેશાત્ ક્રમેણ| તતો યૂષરસાદિભિર્મન્દામ્લલવણૈઃ સમિદ્ધાનલ-મુદાવર્તિનં પુનઃ સ્નિગ્ધસ્વિન્નમાસ્થાપયેદ્વિદાર્યાદિક્વાથેન ચિત્રાફલતૈલપ્રગાઢેન| તીક્ષ્ણોષ્ણાધો ભાગિકદ્રવ્યયુક્તેન વા દાશમૂલિકેન| દીપ્તાગ્નિં ચ બદ્ધમલમસ્થિસન્ધિત્રિકપાર્શ્વાદિશૂલસ્ફુર- ણાક્ષેપયુક્તં રૂક્ષમનુવાસયેદ્વાતહરામ્લસિદ્ધાભ્યાં તિલો- રુબૂકતૈલાભ્યાં| ભોજયેચ્ચૈનં જાઙ્ગલરસેન વિદાર્યાદિ- શૃતેન વા પયસા| સરલમધુશિગ્રુમૂલકબીજસ્નેહાશ્ચ પાનાભ્યઞ્જનેન શૂલ- ઘ્નાઃ| સ્વેદયેચ્ચાભીક્ષ્ણં જઠરમ્| અવિરેચ્યસ્ય તુ પયઃ સર્પિર્યૂષરસબસ્ત્યભ્યઙ્ગસમભક્તૌ- ષધૈઃ સંશમયેત્||૧૯||

અથેત્યાદિ સુબોધમ્| સંસર્ગી પેયાદિક્રમઃ| ક્ષીરેણ બલે લબ્ધે દોષોત્ક્લેશાત્ પૂર્વં ક્ષીરં નિવર્તયેત્| ન તુ જટિત્યપિ તુ ક્રમેણ| મન્દં સ્તોકમમ્લં દાડિમાદિ લવણં ચ યેષામ્| વિદા્યાદિગણક્વાથશ્ચિત્રાફલતૈલેન પ્રગાઢો ઘનઃ| ચિત્રાફલાનિ દ્રવન્તીફલાનિ તેષાં તૈલમ્| અધોભાગિકદ્રવ્યાણિ ચ વિરેચનદ્રવ્યાણિ| તાનિ તીક્ષ્ણાનિ દાશમૂલિકે સમ્મિશ્ર્યાસ્થાપયેત્| દીપ્તાગ્નિત્વાદિયુક્તં રૂક્ષમનુવાસયેત્| કેનેત્યાહ-વાતહરામ્લદ્રવ્યસિદ્ધતિલતૈલોરુબૂકતૈલભ્યામ્| ઊરુબૂક એરણ્ડઃ| એનં ચાનુવાસનાર્હમુદરિણં જાઙ્ગલાનાં રસેન ભોજયેત્| વિદાર્યાદિગણસિદ્ધેન વા ક્ષીરેણ| સરલાદિસ્રુતાશ્ચ સ્નેહાઃ પાનેન ચાભ્યઞ્જનેન ચ શૂલઘ્નાઃ| સરલસ્ય દેવદારુસદૃશસ્ય પીડાખ્યસ્ય સ્નેહઃ| શેષયોર્બીજમ્| સુબોધમ્| અવિરેચ્યસ્યાલ્પાગ્નિક્રૂરકોષ્ઠાદેરુદરિણઃ પયઃપ્રભૃતિભિર્દોષં સંશમયેત્| સમભક્તમૌષધં સાન્નમિતિ પૂર્વં પ્રદર્શિતમ્| ઇતિ વાતોદરમ્|| ૧૯||

Adhikarana pittodare cikitsA (20) · Śloka 20

પિત્તોદરિણં મધુરવિપક્વેન સર્પિષોપસ્નેહ્ય શ્યામા ત્રિવૃત્ત્રિફલાવિપક્વેનાનુલોમ્યેન મધુઘૃતસિતાઢ્યેન ન્યગ્રો ધાદિનિર્યૂહેણાસ્થાપયેદનુવાસયેચ્ચ| દુર્બલં તુ પ્રાગેવાનુવાસ્ય ક્ષીરબસ્તિભિઃ શોધયેત્| સઞ્જા તબલાગ્નિં ચ સ્નિગ્ધં પુનઃ ક્ષીરેણ સત્રિવૃત્કલ્કેનોરુપૂગ શૃતેન વા| સાતલાત્રાયમાણાભ્યાં વાઽઽરગ્વધેન વા| સશ્લેષ્મણિ પિત્તે સમૂત્રેણ| સવાતે તિક્તઘૃતાન્વિતેન પયસા પુનઃ પુનર્વિરેચયેત્| બસ્તિકર્મ ચાચરેત્| એભિરેવ ક્ષીરૈર્વિદાર્યાદિશૃતેન વા ભોજયેત્| પાયસેન ચોપનાહયેદુદરમ્||૨૦||

પિત્તોદરે પ્રથમં મધુરદ્રવ્યસિદ્ધેન ઘૃતેન સ્નેહનં તદન્તે શ્યામાદિવિપક્વેન વિરેચનમ્| એનમિતિ પિત્તોદરિણં ન્યગ્રોધાદિગણક્વાથેન પ્રભૂતમાક્ષિકાદિનાસ્થાપયેદનુવાસયેચ્ચેતિ પ્રકરણાનન્યગ્રોધાદિસિદ્ધેનૈવ સ્નેહેન| દુર્બલં તુ પિત્તોદરિણં સ્નેહવિરેચનાસ્થાપનાદ્વિનૈવ પ્રાગેવાનુવાસ્ય ક્ષીરબસ્તિભિઃ કલ્પે વક્ષ્યમાણૈઃ શોધયેત્| સ્નેહાદિવિધાને ચ સૂત્રસ્થાનસ્ય સ્મર્તવ્યમ્| સઞ્જાતબલાગ્નિમિત્યાદિ સુબોધમ્| પુનરિત્યસ્ય સ્નિગ્ધમિત્યનેન સમ્બન્ધઃ| સશ્લેષ્મણિ પિત્તે સમૂત્રેણ પુનઃ પુનર્વિરેચયેત્| એવમેરણ્ડશૃતં સત્રિવૃત્કલ્કમેકં ક્ષીરમ્| દ્વિતીયં સાતલાત્રાયમાણાભ્યાં શૃતમ્| ત્રૂતીયમારગ્વધશૃતમ્| મૂત્રેણ સહ ચતુર્થમ્| તિક્તઘૃતેન સહ પઞ્ચમમિતિ સુબોધમ્| એષાં ક્ષીરાણામન્યતમેન વિદાર્યાદિગણસિદ્ધેન વા ક્ષીરેણાન્નં ભોજયેત્| અસ્ય ચ પિત્તોદરિણઃ પાયસેન ક્ષીરસિદ્ધેનાન્નેનોદરમુપનાહયેત્ બધ્નીયાદ્વાતાદિહરણાયેતિ પિત્તોદરમ્|| ૨૦||

Adhikarana shleShmodare cikitsA (21) · Śloka 21

શ્લેષ્મોદરિણં વત્સકાદિસિદ્ધેન સર્પિષોપસ્નેહ્ય સ્નુહીક્ષીર વિપક્વેનાનુલોમ્ય કટુક્ષારયુક્તૈઃ કફહરૈરાહારૈઃ સંસર્જ્ય ત્રિકટુમૂત્રતૈલપ્રગાઢેન મુષ્કકાદિક્વાથેનાસ્થાપયેદનુવા સયેચ્ચ| કુલત્થયૂષેણ વ્યોષવતા ક્ષીરેણ વા ભોજયેત્| સ્ત્યાનકફોદરં ક્ષારમરિષ્ટાંશ્ચ તીક્ષ્ણાન્ પાયયેત્| સતતં ચ સ્વેદયેત્| કિણ્વસર્ષપમૂલબીજકલ્કૈર્જઠરમુપનાહ યેત્||૨૧||

શ્લેષમોદરે વત્સકાદિગણશૃતેનાજ્યેન સ્નેહઃ| તતઃ સ્વેદઃ| તદનન્તરં સુધાક્ષીરસિદ્ધેનાજ્યેન વિરેચનમ્| તતઃ કટ્વાદિભિઃ સંસર્જ્ય પેયાદિક્રમં કૃત્વા ત્રિકટ્વાદિભૂયિષ્ઠેન મુષ્કકાદિક્વાથેનાસ્થાપયેત્| તત્સિદ્ધેન તૈલેન પશ્ચાદનુવાસયેત્| સુબોધમ્| સ્ત્યાનકફોદરં ઘનશ્લેષ્મજઠરમ્| કિણ્વાદિકલ્કૈર્જઠરમુપનાહયેત્ બધ્નીયાત્| કિણ્વં સુરાઘનમ્| ઇતિ શ્લેષ્મોદરમ્|| ૨૧||

Adhikarana sannipAtodare cikitsA (22) · Śloka 22

સાન્નિપાતિકમુદરં પ્રત્યાખ્યાય ચિકિત્સેત્| સર્વમે-વેત્યેકે સર્વસ્ય સર્વાત્મકત્વાત્ કૃચ્છ્રતમત્વાચ્ચ| દોષો-દ્રેકતસ્તુ પ્રતિકુર્વીત| સપ્તલાશઙ્ખિનીનિર્યાસસિદ્ધેન ચ સર્પિષા વિરેચયેન્મા સમર્ધમાસં વા| મહાવૃક્ષક્ષીરમૂત્રસિદ્ધેન વા| અથવાજગન્ધાજશૃઙ્ગીદન્તીદ્રવન્તીસ્વાદુકણ્ટકપુનર્નવાજર સીવૃશ્ચિકાલીમૂષિકપર્ણીમહાસહાક્ષુદ્રસહાવૃક્ષાદિની ભાર્ઙ્ગીકુષ્ઠકુટિલરાસ્નાકલ્કગોમૂત્રસંસૃષ્ટેન સૈન્ધવલવ ણિતેન સ્નિગ્ધેનાસ્થાપયેત્||૨૨||

સંસર્ગજં તુ યાવત્ સમ્ભાવ્યતે તાવદુક્તમેવ| સન્નિપાતોદરમસાધ્યમિતિ ચિકિત્સાયાઃ પ્રત્યાખ્યાનં કૃત્વ ચિકિત્સેત્| યેનાસિદ્ધાવયશસા યોગો ન ભવતિ| ચિકિત્સા ચ પ્રાણેષુ કણ્ઠગતેષ્વપ્યવશ્યં કર્તવ્યા| એકે આચાર્યા એવં મન્યન્તે યથા ન કેવલં સન્નિપાતોદરમેવ પ્રત્યાખ્યાય ચિકિત્સેત્ યાવત્સર્વમપ્યુદરં પ્રત્યાખ્યાય ચિકિત્સેત્| કુત ઇત્યાહ-સર્વસ્યોદરસ્ય સર્વદોષાત્મકત્વાત્ સ્વભાવેનાતિકૃચ્છ્રતમત્વાચ્ચેતિ| યદા તુ પ્રતિક્રિયા ક્રિયતે તદા દોષોદ્રેકમપેક્ષ્યઃ| સુબોધમ્| સપ્તલા સાતલા| (નિ)શઙ્ખિની તિક્તકા ચિત્રા યવતિક્તાક્ષિપીતકા| નિર્યાસોઽત્ર ક્વાથઃ| માસમર્ધમાસં વેતિ પૂર્વાપરાભ્યાં સમ્બધ્યતે| મહાવૃક્ષક્ષીરં સુધાક્ષીરમ્| અથવાજગન્ધદિક્વાથેન મદનફલાદિકલ્કગોમૂત્રભ્યાં સંસૃષ્ટેન સૈન્ધવેન ચ સ્નેહયોગાચ્ચ સ્નિગ્ધેનાસ્થાપયેત્| સ્વાદુકણ્ટકોઽત્ર ગોક્ષુરકઃ| (નિ) નક્રાહિદંષ્ટ્રિકા કાલી વૃશ્ચિકાત્યુષ્ટ્રધૂમકઃ| મૂષિકપર્ણી દ્રવન્તી| ક્ષુદ્રસહા મુદ્ગપર્ણી| વૃક્ષાદિની વટરુહા કામિન્યોરોહિણી ચ સા| વૃક્ષાદિનીત્યન્વર્થનામા| ગૃધ્રનખી તિન્દુકી| કુટિલં તગરમ્|| ૨૨||

Adhikarana anupashAntau viShaprayogaH (23) · Śloka 23

તથા ચાનુપશામ્યતિ નિચયાત્મકે સર્વત્ર ચ જઠરે જ્ઞાતીના શ્રાવ્ય મદ્યેનાશ્વમારકગુઞ્જાકાકાદનીમૂલકલ્કં પાય યેત્| પાનભોજનેષુ વા વિષં નિક્ષિપેત્| ઇક્ષુગણ્ડિકાં વા ભક્ષયેત્ કૃષ્ણસર્પેણ દંશયિત્વા વલ્લીફલાનિ વા મૂલકં વા| એવં હ્યસ્ય દોષસઙ્ઘાતઃ સ્થિરો લીન ઉન્માર્ગગો વિષે ણાશુ પ્રમાથિના વિભિન્નો બહિઃ પ્રવર્તતે| તેનાગદતાં વ્રજતિ| ભવાન્તરં વા| હૃતદોષં ચ શીતામ્બુપરિષિક્તં ક્ષીરયવાગૂં પાયયેત્| તતસ્ત્રિવૃદ્વાસ્તુકમણ્ડૂકપર્ણીકાલશાકયવશાકાનામન્યતમં સ્વરસસાધિતમનમ્લલવણસ્નેહં સ્વિન્નાસ્વિન્નમનન્નભુઙ્ માસમેકમશ્નીયાત્| તત્સ્વરસમેવ ચ તૃષિતઃ પિબેત્| તતઃ શાકૈર્નિહૃતે દોષે પરતો દુર્બલાય કારભં ક્ષીરં પ્રયુ ઞ્જીત||૨૩||

એવમનન્તરોક્તેન ચિકિત્સિતેન નિયયાત્મકે સન્નિપાતોદરે અશામ્યત્યાતુરસ્ય જ્ઞાતીના શ્રાવ્ય શ્રાવયિત્વા મદ્યેનાશ્વમારાદિકલ્કં પાયયેત્| સર્વત્ર ચ જઠરે અશામ્યતીદં સર્વં કુર્યાદિત્યર્થઃ| પાનભોજનેષુ વા સ્થાવરં વિષં નિક્ષિપેદાતુરસ્ય| કૃષ્ણસર્પેણ દષ્ટામિક્ષુગણ્ડિકાં વા ભક્ષયેદાતુરો વલ્લીફલાનિ વા કૂષ્માણ્ડાદીનિ કૃષ્ણસર્પેણ દંશયિત્વા ભક્ષયેત્| તથા વા મૂલકમ્| એવં કૃતેઽસ્યાતુરસ્ય સ્થિરત્વાદિયુક્તો દોષસઙ્ઘાતઃ પ્રમાથિના સ્વભાવેન વિષેણાશ્વેવ બહિઃ પ્રવર્તતે| તેન પ્રવૃત્તેન કદાચિદગદતાં નિર્વ્યાધિતાં વ્રજતિ| ક્ષીણત્વાદ્વા ભવાન્તરં જન્માન્તરં વા વ્રજતિ| પઞ્ચતાં યાતીત્યર્થઃ| હૃતદોષમિતિ વિષેણ ત્રિવૃતાદિશાકાનામન્યતમમ્| સ્વરસેન સાધિતમિતિ ત્રિવૃચ્છાકં ત્રિવૃચ્છાકસ્ય સ્વરસેન સાધિતં વાસ્તુકશાકં વાસ્તુકસ્વરસેનૈવ સાધિતમિતિ સર્વત્ર યોજ્યમ્| અમ્લાદિવર્જિતં કિઞ્ચિદેવ સ્વિન્નમદ્યાત્| કિઞ્ચિદસ્વિન્નમેવ હરિતકપ્રકારેણ| અનન્નભુગિતિ શાકવૃત્તિરેવ માસસેકં સ્યાત્| તૃષિતસ્તુ ભુજ્યમાનસ્યૈવ શાકસ્ય સ્વરસં પિબેત્| સુબોધમ્| કારભમૌષ્ટ્રમિતિ વાતાદ્યુદરાણિ|| ૨૩||

Adhikarana plIhodare cikitsA (24) · Śloka 24

પ્લીહોદરે યથાદોષમુપસ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય દધ્ના ભુક્તવતો વામબાહૌ સિરાં વિધ્યેત્| રુધિરસ્યન્દનાર્થઞ્ચ પાણિના પ્લી હાનં વિમર્દયેત્| પુનશ્ચ સ્નેહપીતં વિશુદ્ધદેહં સમુદ્રશુક્તિ ક્ષારં પયસા પાયયેત્ હિઙ્ગું સુવર્ચિકાં વા| પલાશક્ષા રોદકેન વા યવક્ષારમ્| પારિજાતકેક્ષ્વાક્વપામાર્ગક્ષારં વા તૈલસંસૃષ્ટમ્| સૌભાઞ્જનકનિર્યૂહં વા પિપ્પલીચિત્રકસૈન્ધવચૂર્ણયુક્તમ્| અમ્લ સ્રુતં વા બિડમાગધિકાઢ્યં પૂતિકરઞ્જક્ષારમ્| અગ્નિસાદે તુ ત્રિલવણાદિં ક્ષારાનરિષ્ટાંશ્ચ પિબેત્| ઘૃતં ષટ્પલં મહા ષટ્પલં રોહીતકષટ્પલં વા||૨૪||

પ્લીહોદરે સ્નેહસ્વેદાવનુબન્ધદોષાનુગુણ્યેનૈવ| સિરાવ્યધે સૂત્રોક્તપ્રકારઃ સિરાયાશ્ચાવગમઃ| રક્તસ્યન્દનાય પ્લીહાનં મર્દયેદ્યથા તતો રક્તં સ્યન્દતિ| નદ્યાદિશુક્તિપ્રતિષેધાય સમુદ્રગ્રહણમ્| હિઙ્ગુ પયસા પાયયેત્| સુવર્ચિકાં વા| યવક્ષારં પલાશવૃક્ષક્ષારોદકેન પાયયેત્| પારિજાતકાદીનાં ક્ષારસ્તૈલેન સંસૃષ્ટઃ| પારિજાતકં રોહિત રોહિતકમ્| (નિ) ઇક્ષ્વાકુઃ કટુકાલાબુની તુમ્બા લમ્બીક્ષ્વાકુશ્ચ શબ્દિતઃ| સૌભાઞ્જનકષાયં વા પિપ્પલ્યાદિયુક્તમ્| અથવા પૂતિકરઞ્જસ્ય નક્તમાલસ્ય ક્ષારમમ્લેન કાઞ્જિકમદ્યાદિના સ્રુતં ગાલિતં બિડપિપ્પલીભ્યામાલોડિતં પિબેત્| સુબોધમ્| મહાષટ્પલં દશમૂલષટ્પલમ્| રોહીતકષટ્પલમનન્તરમેવ રોહીતકત્વગિત્યાદિના પઠિતમ્| સુબોધમ્|| ૨૪||

Adhikarana rohItakaShaTpalaM GRutam (25) · Śloka 25

રોહીતકત્વક્પલાનિ પઞ્ચવિંશતિં કોલપ્રસ્થદ્વયં ચ તોયે ક્વાથયેત્| તેન ક્વાથેન તથા પાલિકૈઃ પઞ્ચકોલકૈસ્તૈઃ સર્વૈશ્ચ તુલ્યયા રોહીતકત્વચા કલ્કીકૃતૈર્ઘૃતપ્રસ્થં સાધ યેત્| તત્પરં પ્લીહહિતમ્||૨૫||

(નિ)પારિજાતશ્ચ રોહીતઃ પ્લીહઘ્નો રક્તપુષ્પકઃ| કોલં બદરમ્| પઞ્ચકોલતુલ્યત્વાદ્રોહીતકત્વગ્ભ્યો ગર્ભે પઞ્ચપલાનિ ભવન્તિ||૨૫||

Adhikarana rohItakarasaH (26) · Śloka 26

રોહીતકલતાઃ ખણ્ડશઃ કલ્પિતાઃ હરીતકીશ્ચ તોયે ગો મૂત્રે વ સપ્તરાત્રમનુસુયાત્| સ રસઃ પ્લીહગુલ્મોદરકૃમિ મેહકામિલાર્શાંસિ સાધયતિ||૨૬||

દ્વ્યઙ્ગુલમાત્રકલ્પિતાનાં રોહીતકલતાનાં હરીતકીનાં ચ રોહીતકસમાનાનાં સપ્તરાત્રં દોષાદ્યપેક્ષયા તોયે વા મૂત્રે વાસુતાનાં યો રસઃ સ પ્લીહોદરાદીન્ સાધયતિ|| ૨૬||

Adhikarana agnikarma (27) · Śloka 27

એવમનુપશામ્યત્યપ્રાપ્તપિચ્છોદકે વાતકફોલ્બણે ગુલ્મ વિધિનાઽગ્નિકર્મ કુર્યાત્||૨૭||

એવમિત્યાદિના પ્લીહોદરે અગ્નિકર્મપ્રદર્શનમ્| પિચ્છા મણ્ડપ્રાયં પૂર્વં પ્રદર્શિતમુદરે| ઉદકોઽસ્વચ્છમ્| વાતકફોલ્બણ એવ ન વાતાદ્યુલ્બણેઽગ્નિકર્મ| ઇતિ વાતપ્લીહોદરમ્|| ૨૭||

Adhikarana pittolbaNe plIhodare (28) · Śloka 28

પિત્તોલ્બણે તુ જીવનીયઘૃતક્ષીરબસ્તિવિરેચનાનિ પ્રયુ ઞ્જીત| પુનઃ પુનશ્ચ રુધિરમવસેચયેત્| યકૃદાખ્યેઽ પ્યયમેવ ક્રિયાવિભાગઃ||૨૮||

પિત્તોલ્બણે પ્લીહ્નિ જીવનીયૈઃ સિદ્ધં ઘૃતં પ્રયુઞ્જીત| ક્ષીરબસ્તયશ્ચ વિરેચનાનિ ચ| યકૃદાખ્યોદરેઽપ્યયમેવ પ્લીહોક્તક્રિયાવિભાગો વિધેયઃ|| ૨૮||

Adhikarana baddhodare karma (29) · Śloka 29

બદ્ધોદરે સ્વિન્નાય સતૈલલવણમૂત્રં તીક્ષ્ણં નિરૂહમનુ વાસનં ચ દદ્યાત્| સ્રંસનાનિ ચાન્નાન્યુદાવર્તહરાણિ ચ તીક્ષ્ણં ચ વિરેચનં યચ્ચ કિઞ્ચિદ્વાતઘ્નમ્||૨૯||

બદ્ધોદરે તુ સ્વિન્નાય કૃતસ્વેદાયાતુરાય તૈલાદિયુક્તં તીક્ષ્ણં નિરૂહં દદ્યાદનુ ચ તથાવિધમેવાનુવાસનં સ્રંસનાન્યનુલોમનાનિ| સુબોધમ્|| ૨૯||

Adhikarana Cidrodare dakodare ca (30) · Śloka 30

છિદ્રોદરે સ્વેદવર્જ્યં કફોદરવદાચરેત્| દકોદરે તુ પૂર્વ મુદકદોષહરણાર્થં રૂક્ષતીક્ષ્ણૌષધાન્ સમૂત્રાન્ નિર્યૂહ ચૂર્ણક્ષારાન્ કફઘ્નાનિ દીપનીયાનિ ચાન્નપાનાનિ યોજ યેત્||૩૦||

છિદ્રોદરે સ્વેદં વિના સર્વં દકોદરચિકિત્સિતં વિધેયમ્| ઉદકોદરે પૂર્વમેવ તીક્ષ્ણાદિગુણદ્રવ્યનિર્યૂહાદીન્ દીપનં કફઘ્નં ચાન્નપાનં યોજયેદુદકકૃતાનાં દોષાણાં વિકારાણામપહરણાર્થમ્| નિર્યૂહઃ ક્વાથઃ| ક્ષારો ભસ્મ|| ૩૦||

Adhikarana baddhodarAdau shastrakarma (31) · Śloka 31

એવમસિદ્ધૌ બદ્ધચ્છિદ્રદકોદરેષુ અશ્મર્યામિવ સુહૃદાં પ્રકા શ્ય શસ્ત્રમવચારયેત્| તત્ર બદ્ધચ્છિદ્રોદરયોઃ સ્નિગ્ધ સ્વિન્નસ્યાધોનાભેશ્ચતુરઙ્ગુલાનિ વામતોઽપહાયોદરં પાટ યિત્વા ચતુરઙ્ગુલપ્રમાણમાન્ત્રાણિ નિષ્કાસ્ય નિરીક્ષ્ય બદ્ધ ગુદોદરસ્યાન્ત્રપ્રતિરોધકરં બાલં મલોપલેપમશ્માનં ચાપ હરેત્| પરિસ્રાવિણિ શલ્યમુદ્ધત્યાન્ત્રપરિસ્રાવં વિશોધ્ય તચ્છિદ્રં મર્કોટકૈર્દંશયેત્| લગ્નેષુ ચ શિરસ્સુ કાયમપન યેત્| તતો મધુઘૃતાભ્યામભ્યજ્યાન્ત્રાણિ યથાસ્થાનં સ્થાપ યિત્વા બાહ્યં વ્રણમુદરસ્ય સીવ્યેત્| યષ્ટીમધુકમિશ્રયા ચ કૃષ્ણમૃદા વ્રણમભિલિપ્ય બધ્નીયાત્| અથ નિવાતમાગરં પ્રવેશ્ય ક્ષીરવૃત્તિં સ્નેહદ્રોણ્યાં વાસયેત્||૩૧||

એવમિત્યુક્તક્રિયયા સિદ્ધૌ ત્રિષુ બદ્ધાદ્યુદરેષુ પૃથગ્વિધક્રિયોપયોગાય શસ્ત્રમવચારયેત્ આતુરસુહૃત્પ્રકાશનમશ્મરીવત્| નાભેદધોઽધરભાગે નાભિતશ્ચત્વાર્યઙ્ગુલાનિ પરિત્યજ્ય ચતુરઙ્ગુલમાત્રં પાટયેત્| તેન ચાન્ત્રાણિ તથા પરીક્ષ્યાણિ યથા સન્નિવેશં ન ત્યજન્તિ| ગુદબન્ધહેતુમાન્ત્રસ્ય પ્રતિરોધકં બાલાદિકમપહરેત્| પરિસ્રાસવિણીતિ છિદ્રોદરે| તચ્છિદ્રં મર્કોટૈર્વૈદ્યો દંશયેત્| સુબોધમ્| ક્ષીરેણૈવ વૃત્તિર્યસ્ય તમ્|| ૩૧||

Adhikarana dakodare visheShaH (32) · Śloka 32

દકોદરે સર્વેષુ ચ જાતોદકેષુ જઠરેષુ વાતહરતૈલા ભ્યક્તસ્યોષ્ણોદકસ્વિન્નસ્યાપ્તૈઃ પરિગૃહીતસ્યાકક્ષ્યાતઃ પટવેષ્ટિતોદરસ્યાધો નાભેર્વામતશ્ચતુરઙ્ગુલમપહાય વ્રીહિ મુખેનાઙ્ગુષ્ઠોદરમાત્રમવગાઢં વિદ્ધ્વા નાડીમ્ નિધાય દોષો દકમર્ધમાત્રમવસિઞ્ચેત્| તતો નાડીમુદ્ધૃત્ય તૈલલવણે નાભ્યજ્ય વ્રણં બન્ધનેનોપચરેત્||૩૨||

દકોદરનામ્ન્યુદરે સર્વેષુ ચોદરેષુ ચિરકાલપ્રરૂઢત્વાજ્જાતોદકેષુ વાતહર ઇત્યાદિનોદકસ્રાવણવિધિઃ| અવગાઢમન્તઃપ્રવિષ્ટમ્| અઙ્ગુ-ષ્ઠોદરમાત્રમિતિ પ્રમાણમ્| વ્રીહિમુખં નામ શસ્ત્રમ્| તચ્ચોદકં સર્વં ન સ્રાવયેત્સકૃદપિ ત્વર્ધમાત્રમવસિઞ્ચેત્| અવસિઞ્ચનમવસ્રાવણમ્| નાડીયન્ત્રવિધાવુક્તા|| ૩૨||

Adhikarana ardhamAtrAvasecane hetuH (33) · Śloka 33

સહસા સર્વસ્મિન્ વિસ્રાવિતે તૃષ્ણાજ્વરોઽઙ્ગમર્દોઽતી સારઃ શ્વાસઃ કાસઃ પાદદાહો વ જાયતે| પૂર્યતે ચ સુરરામ્| અતસ્તૃતીયચતુર્થપઞ્ચમષષ્ઠાષ્ટમદ્વાદશષોડશ રાત્રાણામન્યતમમન્તરં કૃત્વા દોષોદકમલ્પશો વિસ્રા વયેત્||૩૩||

સહસેત્યાદિનાર્ધમાત્રાવસેચને હેતુઃ| સુતરાઞ્ચ પુનરુદકેન જઠરં પૂર્યતે દુષ્ટત્વાત્| તસ્માદ્દોષાદ્યપેક્ષયા ત્રિરાત્રાન્તરિતં વા ચતુરન્તરિતં વા એવં પઞ્ચાદિકમપિ| પૂરણપ્રત્યયાન્તાનાં ત્રયાદીનામાચાર્યેણ પ્રયોગઃ કૃતઃ| તથાવિધાનાં રાત્રિશબ્દેન સામાનાધિકરણ્યેન પૂરણમાત્રેણ રાત્રેરેકત્વાત્ સમાહારો ન સિદ્ધ્યતિ| ન ચ વિવક્ષિતાર્થપ્રતીતિસ્તસ્માચ્ચિન્ત્યમેતત્|| ૩૩||

Adhikarana srAvaNottaraM karma (34) · Śloka 34

નિસ્રુતે ચ દોષોદકે વિમૃદ્યોદરમાવિકકૌશેયચર્મણામન્ય તરેણ ગાઢતરં વેષ્ટયેત્| તથા નાધ્માપયતિ વાયુઃ| લઙ્ઘ યિત્વા ચ યવાગૂમલ્પસ્નેહલવણાં માત્રયા પાયયેત્| તતઃ પરં ષણ્માસાન્ ક્ષીરવૃત્તિર્ભવેત્| તતો માસત્રયં ક્ષીર પેયાં પિબેત્| અન્યચ્ચ માસત્રયમલ્પલવણમલ્પક્ષીરં શ્યા માકં કોરદૂષં વા ભુઞ્જીતેતિ| ભવતિ ચાત્ર પ્રયતો વત્સરેણૈવં વિજયેત જલોદરમ્| વર્જ્યેષુ યન્ત્રિતો દિષ્ટે નાત્યદિષ્ટે જિતેન્દ્રિયઃ||૩૪||

સુબોધમ્| લઙ્ઘયિત્વા પ્રાપ્તલઙ્ઘનેન તુ સર્વત્ર| ગતાનુગતિકા પ્રયતોઽતિયત્નવાન્ સંવત્સરેણોક્તપ્રકારેણ જલોદરં વિજયેત| કિમ્ભૂત ઇત્યાહ-વર્જ્યેષ્વત્યર્થોષ્ણામ્લદિષુ યન્ત્રિતસ્તદપ્રાપ્તિલક્ષણયન્ત્રપરઃ સન્| દિષ્ટે પથ્યત્વેનોદ્દિષ્ટે ક્ષીરાદૌ નાતિયન્ત્રિતોઽર્થાન્નાપ્યયન્ત્રિતઃ અદિષ્ટેપીષ્ટાપ્રતિષિદ્ધે જિતેન્દ્રિયો ન ત્વિન્દ્રિયવશ્યઃ|| ૩૪||

Adhikarana sAmAnyopadeshaH (35) · Śloka 35

સર્વમેવોદરં પ્રાયો દોષસઙ્ઘાતજં યતઃ| અતો વાતાદિશમની ક્રિયા સર્વત્ર શસ્યતે| વહ્નિર્મન્દત્વમાયાતિ દોષૈઃ કુક્ષૌ પ્રપૂરિતે| તસ્માદ્ભોજ્યાનિ યોજ્યાનિ દીપનાનિ લઘૂનિ ચ| સપઞ્ચમૂલાન્યલ્પામ્લપટુસ્નેહકટૂનિ ચ| ભાવિતાનાં ગવાં મૂત્રે ષષ્ટિકાનાં ચ તણ્ડુલૈઃ| યવાગૂં પયસા સિદ્ધાં પ્રકામં ભોજયેન્નરમ્| પિબેદિક્ષુરસં ચાનુ જઠરાણાં નિવૃત્તયે| સ્વં સ્વં સ્થાનં વ્રજન્ત્યેષાં વાતપિત્તકફાસ્તથા| અત્યર્થોષ્ણામ્લલવણં રૂક્ષં ગ્રાહિ હિમં ગુરુ| ગુડં તિલકૃતં શાકં વારિ પાનાવગાહયોઃ| આયાસાધ્વદિવાસ્વપ્નયાનયાનાનિ ચ ત્યજેત્||૩૫||

સર્વસ્મિંશ્ચોદરે વાતાદિશમની ક્રિયા ઇષ્યતે| યતઃ સર્વમેવોદરં પ્રાયેણ સન્નિપાતજમેવ| સુબોધમ્| એષામિત્યુદરિણામ્| તથેત્યુક્તપ્રકારેણ| સર્વશ્ચોદર્યત્યર્થોષ્ણાદિગુણં ચ ત્યજેત્|| ૩૫||

Adhikarana pAne takraprashaMsA (36) · Śloka 36

નાત્યચ્છસાન્દ્રમધુરં પાને તક્રં પ્રશસ્યતે| સકણાલવણં વાતે પિત્તે સોષણશર્કરમ્| યવાનીસૈન્ધવાજાજીમધુવ્યોષૈઃ કફોદરે| ત્ર્યૂષણક્ષારલવણૈઃ સંયુક્તં નિચયોદરે| મધુતૈલવચાશુણ્ઠીશતાહ્વાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ| પ્લીહ્નિ બદ્ધે તુ હપુષાયવાનીપટ્વજાજિભિઃ| સકૃષ્ણામાક્ષિકં છિદ્રે વ્યોષવત્સલિલોદરે| ગૌરવારોચકાનાહમન્દવહ્ન્યતિસારિણામ્| તક્રં વાતકફર્તાનામમૃતત્વાય કલ્પતે||૩૬||

નાત્યચ્છાદિગુણં ચ તક્રં પાને પ્રશસ્યતે| તચ્ચ તક્રં પિપ્પલીલવણયુક્તં વાતે| મરિચશર્કરાભ્યાં પિત્તે| યવાન્યાદિભિર્યુક્તં તક્રં કફોદરે| સન્નિપાતોદરે ત્ર્યૂષણાદિભિસ્તક્રમ્| મધ્વાદિભિઃ પ્લીહોદરે| હપુષાદિભિર્બદ્ધોદરે| છિદ્રોદરે પિપ્પલીમાક્ષિકયુક્તં તક્રમ્| સલિલોદરે વ્યોષયુક્તમ્| ગૌરવાદિયુક્તાનાં વાતશ્લેષ્માર્તાનાં તક્રમમૃતત્વાય કલ્પતે સમ્પદ્યત ઇત્યર્થઃ|| ૩૬||

Adhikarana prayogAnte kShIrapAnam (37-17) · Śloka 17

પ્રયોગાણાં ચ સર્વેષામનુ ક્ષીરં પ્રયોજયેત્| સ્થૈર્યકૃત્સર્વધાતૂનાં બલ્યં દોષાનુબન્ધહૃત્| ભેષજાપચિતાઙ્ગાનાં ક્ષીરમેવામૃતાયતે||૩૭|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવ ષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાન ઉદર ચિકિત્સિતન્નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ||૧૭||

સર્વેષાં ચ પ્રયોગાણામનુ ક્ષીરં પશ્ચાત્ પ્રયોગે નિષ્પન્ને શસ્યતે યતસ્તત્ ક્ષીરં સ્થૈર્યકૃત્વાદિયુક્તં તથા તેન પ્રયોગભેષજેન યેષામપચિતમઙ્ગં શરીરં તેષાં ક્ષીરમમૃતાયતે| અમૃતમિવાચરતિ જીવિતદાનેનેતિ|| ૩૭|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ વ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને સપ્તદશોઽધ્યાયઃ