17. udaracikitsitam

Adhikarana athodaracikitsitannAma saptadasho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાત ઉદરિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રૈયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana sarvodareShu virecanantatra hetushca (2) · Śloka 2

સર્વમેવોદરમતિમાત્રદોષસઞ્ચયાનુબન્ધેન સ્રોતોમુખનિ રોધાદ્વ્યાકુલાનિલતયા યત્પ્રજાયતે તસ્માદભીક્ષ્ણમુદરી વિરેચનાન્યુપયુઞ્જીત| મૂત્રક્ષીરાન્યતરયુક્તમેરણ્ડતૈલમહ રહર્માસમેકં દ્વૌ વા| ક્ષીરહારો વા ગવ્યં વા માહિષં વા મૂત્રમ્| ઉષ્ટ્રીક્ષીરવૃત્તિર્વા સ્યાત્||૨||

Adhikarana shoPashUlAdisahite visheShaH (3) · Śloka 3

શોફશૂલાનાહતૃણ્મૂર્છાપરીતો વિશેષેણ પયોઽનુપાનં ગો મૂત્રેણ પ્રાણદાં પિબેત્| પિપ્પલીસહસ્રં વ સ્નુહીક્ષીરભાવિતં સેવેત| તદ્ભાવિતેન વા કૃષ્ણાભયાચૂર્ણેન કાસરમ્| સૈન્ધવાજમોદયુક્તં વા નૈમ્બં તૈલમ્| અથવાઽઽર્દ્રક રસાનુવિદ્ધં સિદ્ધં વા||૩||

Adhikarana harItakIGRutam (4) · Śloka 4

હરીતકીચૂર્ણપ્રસ્થયુક્તમાઢકં ઘૃતસ્યાઙ્ગારેષ્વભિવિલાપ્ય ખજેનાભિમથ્ય સુગુપ્તં યવપલ્લે માસં સ્થાપયેત્| તત શ્ચોદ્ધૃત્ય પરિસ્રાવ્ય હરીતકીક્વાથામ્લવદધિપ્રતીવાપં વિપાચયેત્||૪||

Adhikarana sudhAkShIraGRutam (5) · Śloka 5

અથવા ગવ્યે પયસિ મહાવૃક્ષક્ષીરમાવાપ્ય વિપાચ્ય શીતી ભૂતમભિમથ્ય તન્નવનીતં મહાવૃક્ષક્ષીરેણૈવ સહ સાધ યેત્||૫||

Adhikarana cavikAdiGRutam (6) · Śloka 6

અથવા ચવિકાચિત્રકદન્ત્યતિવિષાકુષ્ઠસારિવાવિડઙ્ગ- ત્રિફલાકટુરોહિણીદ્વિહરિદ્રાશઙ્ખિનીત્રિવૃદ્દીપ્યકાનર્ધકાર્ષિ- કાન્ રાજવૃક્ષફલમજ્જાદ્વિપલં મહાવૃક્ષક્ષીરદ્વિપલં ગોમૂત્ર- ક્ષીરઘૃતત્રિકુડવં ચૈકધ્યં પાચયેત્| એતાનિ તિલ્વક- ચતુર્થાનિ સર્પીષિ પીતાન્યુદરગુલ્મવિદ્રધ્યષ્ઠીલાનાહકુ- ષ્ઠોન્માદાપસ્મારાન્નિઘ્નન્તિ||૬||

Adhikarana dashamUlaShaTpalaM GRutam (7) · Śloka 7

યાવશૂકપઞ્ચકોલષટ્પલેન વા મસ્તુદશમૂલક્વાથા ઢકદ્વયેન ચ સિદ્ધણ્ સર્પિઃપ્રસ્થં પ્રયોજયેત્||૭||

Adhikarana yavakolAdiGRutam (8) · Śloka 8

યવકોલકુલત્થપઞ્ચમૂલકષાયેણ વા સુરાસૌવીરક યુક્તં સર્પિઃ||૮||

Adhikarana snehottaraM virecanam (9) · Śloka 9

સર્પિષ્પાનસ્રસ્તે ચ દોષે બલવાન્ વિરેચનાર્થં મૂત્રાસવા રિષ્ટસુરાઃ સ્નુહીક્ષીરયુક્તાઃ શીલયેત્| વિરેચનદ્રવ્ય કષાયં નાગરદેવદારુપ્રગાઢમ્| ત્રિલવણાદિચૂર્ણં વા દ્વિત્રિ ગુણાનુલોમનદ્રવ્યમ્||૯||

Adhikarana paTolamUlAdiprayogaH (10) · Śloka 10

પટોલમૂલરજનીવિડઙ્ગત્રિફલાઃ કર્ષાંશાઃ| કમ્પિલ્લ કનીલિનીફલત્રિવૃત્તાનાં ક્રમાદ્ દ્વિત્રિચતુર્ભિઃ કર્ષૈર્યુક્તા શ્ચૂર્ણયિત્વા મૂત્રેણ પિબેત્| જીર્ણે ચ પેયામણ્ડપો રસાશી વા સ્યાત્| તતઃ ષડ્રાત્રં સવ્યોષેણ પયસાશ્નીયાત્| તતઃ સપ્તમેઽહનિ પુનશ્ચૂર્ણં પિબેત્| અનેન વિધિના ચૂર્ણ મિદમુદરાણિ જાતોદકાન્યપિ નિબર્હયતિ| ગુલ્મભેદનાનિ ચ પ્રયુઞ્જીત||૧૦||

Adhikarana mUtravarttiH (11) · Śloka 11

વમનવિરેચનશિરોવિરેચનવત્સકાદિવચાહરિદ્રાદિવર્ગદ્રવ્યા ણિ પૃથક્પાલિકાનિ સૂક્ષ્મકલ્કીકૃતાનિ લવણાનિ ચ વજ્રવૃક્ષક્ષીરપ્રસ્થં ચ પ્રક્ષિપ્ય મૂત્રગણે મૃદ્વગ્નિના ઘટ્ટયન્ પાચયેત્| અવિદગ્ધકલ્કં ચ તત્સિદ્ધમવતાર્ય શીતી ભૂતમઙ્ગુષ્ઠમાત્રા ગુલિકા વર્તયિત્વા યથા બલં ત્રિચતુરો માસાનુપયોજયેત્| એષા મૂત્રવર્તિર્મહારોગશ્વાસકાસપી નસપ્રસેકશ્વયથુગુલ્મપાણ્ડુકૃમિકોષ્ઠારોચકાવિપાકો દાવર્તેષુ પરમમગદમ્||૧૧||

Adhikarana virecanottarA upacArAH (12) · Śloka 12

કૃતવિરેચનશ્ચ ક્ષામદેહોઽન્તરાન્તરા ક્ષીરમૌષ્ટ્રકં ગવ્યમાજં વા વ્યોષયુક્તં શીલયેત્| દોષશેષવિજયાય ચ શીલ યેચ્ચવિકાનાગરં ક્ષીરેણ પિષ્ટમ્| સુરદારુચિત્રકં વા સુરુઙ્ગાં વા પુનર્નવં વા ત્રિફલાદન્તીરૌહીતકનિર્યૂહં વા વ્યોષક્ષારોપેતં તત્ સ્નુહીક્ષીરઘૃતયુક્તમ્||૧૨||

Adhikarana purANAnnAdisevanam (13) · Śloka 13

પુરાણમન્નં તક્રમરિષ્ટાંશ્ચ તાંસ્તાન્ ક્ષીરઞ્ચ દન્તીચિત્રકવિ ડઙ્ગચવિકાત્રિકટુકોપેતમ્| તુલ્યાર્દ્રકરસં વા ક્ષીરં શીલયેત્| પિપ્પલીવર્ધમાનં વા સેવેત| શિલાજતું વા ક્ષીરાશીં ગુગ્ગુલું વા| પુનઃ પુનશ્ચ સ્નેહયેદ્વિરેચયેચ્ચ| આત્યયિકાંસ્તુ સ્નેહવિરેકૈરેવોપક્રમેત| સલિલં તુ વર્જ યેત્| આનાહોદાવર્તયોર્યથાસ્વં પ્રતિકુર્વીત||૧૩||

Adhikarana vAtaje visheShaH (14) · Śloka 14

વાતકૃતેષુ પાર્શ્વશૂલોપસ્તમ્ભહૃદ્ગ્રહેષુ બિલ્વક્ષારામ્ભસા તૈલં પાચયેત્| સ્યોનાકાગ્નિમન્થતિલકુતલકદલ્યપા માર્ગાગ્ન્યતમક્ષારેણ વા વિપક્વં તૈલમ્||૧૪||

Adhikarana AvaraNe visheShaH (16) · Śloka 15

કફે પિત્તે વા વાતેનાવૃતે તાભ્યાં વા વાતે બલવાન્ વાતગુલ્મોક્તક્રમેણૈરણ્ડતૈલં પિબેત્||૧૫||

Adhikarana lepasekau (17) · Śloka 17

લિમ્પેચ્ચ જઠરમુદરિણાં શિગ્રુપલાશાર્કાશ્વકર્ણગજ પિપ્લીદેવદારુભિર્મૂત્રપિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈઃ| વૃશ્ચિકાલીકુષ્ઠ ષડ્ગ્રન્થાદ્વિપુનર્નવધાન્યનાગરપઞ્ચમૂલક્વાથૈર્મૂત્રૈશ્ચ પરિષેચ યેત્| પ્રતતમેવ ચ સ્વેદયેત્||૧૭||

Adhikarana AdhmAnAdrakShaNam (18) · Śloka 18

વિરિક્તસ્ય ચાસ્ય સદામ્લાનમુદરં સાલ્વલાદિભિરુપનદ્ધં ઘનેન વાસસા વેષ્ટયેત્| એવમેનમનવકાશો વાયુર્ન પુન રાધ્માપયતિ| તથાપિ પુનઃ સવિરિત્કસ્યાધ્માનેઽમ્લ લવણાન્ સુસ્નિગ્ધાન્ નિરૂહાન્ દદ્યાત્| સોપસ્તમ્ભે તુ વાયૌ તીક્ષ્ણોષ્ણાન્||૧૮||

Adhikarana vAtodare cikitsA (19) · Śloka 19

અથ વાતોદરિણં વિદાર્યાદિસિદ્ધેન સર્પિષોપસ્નેહ્ય સ્વેદિ તાઙ્ગતિલ્વકઘૃતેન બહુશોઽનુલોમયેત્| કૃતાયાં ચ સંસર્ગ્યાં બલાર્થં ક્ષીરમવચારયેત્| નિવર્તયેચ્ચ પ્રાગુત્ક્લેશાત્ ક્રમેણ| તતો યૂષરસાદિભિર્મન્દામ્લલવણૈઃ સમિદ્ધાનલ-મુદાવર્તિનં પુનઃ સ્નિગ્ધસ્વિન્નમાસ્થાપયેદ્વિદાર્યાદિક્વાથેન ચિત્રાફલતૈલપ્રગાઢેન| તીક્ષ્ણોષ્ણાધો ભાગિકદ્રવ્યયુક્તેન વા દાશમૂલિકેન| દીપ્તાગ્નિં ચ બદ્ધમલમસ્થિસન્ધિત્રિકપાર્શ્વાદિશૂલસ્ફુર- ણાક્ષેપયુક્તં રૂક્ષમનુવાસયેદ્વાતહરામ્લસિદ્ધાભ્યાં તિલો- રુબૂકતૈલાભ્યાં| ભોજયેચ્ચૈનં જાઙ્ગલરસેન વિદાર્યાદિ- શૃતેન વા પયસા| સરલમધુશિગ્રુમૂલકબીજસ્નેહાશ્ચ પાનાભ્યઞ્જનેન શૂલ- ઘ્નાઃ| સ્વેદયેચ્ચાભીક્ષ્ણં જઠરમ્| અવિરેચ્યસ્ય તુ પયઃ સર્પિર્યૂષરસબસ્ત્યભ્યઙ્ગસમભક્તૌ- ષધૈઃ સંશમયેત્||૧૯||

Adhikarana pittodare cikitsA (20) · Śloka 20

પિત્તોદરિણં મધુરવિપક્વેન સર્પિષોપસ્નેહ્ય શ્યામા ત્રિવૃત્ત્રિફલાવિપક્વેનાનુલોમ્યેન મધુઘૃતસિતાઢ્યેન ન્યગ્રો ધાદિનિર્યૂહેણાસ્થાપયેદનુવાસયેચ્ચ| દુર્બલં તુ પ્રાગેવાનુવાસ્ય ક્ષીરબસ્તિભિઃ શોધયેત્| સઞ્જા તબલાગ્નિં ચ સ્નિગ્ધં પુનઃ ક્ષીરેણ સત્રિવૃત્કલ્કેનોરુપૂગ શૃતેન વા| સાતલાત્રાયમાણાભ્યાં વાઽઽરગ્વધેન વા| સશ્લેષ્મણિ પિત્તે સમૂત્રેણ| સવાતે તિક્તઘૃતાન્વિતેન પયસા પુનઃ પુનર્વિરેચયેત્| બસ્તિકર્મ ચાચરેત્| એભિરેવ ક્ષીરૈર્વિદાર્યાદિશૃતેન વા ભોજયેત્| પાયસેન ચોપનાહયેદુદરમ્||૨૦||

Adhikarana shleShmodare cikitsA (21) · Śloka 21

શ્લેષ્મોદરિણં વત્સકાદિસિદ્ધેન સર્પિષોપસ્નેહ્ય સ્નુહીક્ષીર વિપક્વેનાનુલોમ્ય કટુક્ષારયુક્તૈઃ કફહરૈરાહારૈઃ સંસર્જ્ય ત્રિકટુમૂત્રતૈલપ્રગાઢેન મુષ્કકાદિક્વાથેનાસ્થાપયેદનુવા સયેચ્ચ| કુલત્થયૂષેણ વ્યોષવતા ક્ષીરેણ વા ભોજયેત્| સ્ત્યાનકફોદરં ક્ષારમરિષ્ટાંશ્ચ તીક્ષ્ણાન્ પાયયેત્| સતતં ચ સ્વેદયેત્| કિણ્વસર્ષપમૂલબીજકલ્કૈર્જઠરમુપનાહ યેત્||૨૧||

Adhikarana sannipAtodare cikitsA (22) · Śloka 22

સાન્નિપાતિકમુદરં પ્રત્યાખ્યાય ચિકિત્સેત્| સર્વમે-વેત્યેકે સર્વસ્ય સર્વાત્મકત્વાત્ કૃચ્છ્રતમત્વાચ્ચ| દોષો-દ્રેકતસ્તુ પ્રતિકુર્વીત| સપ્તલાશઙ્ખિનીનિર્યાસસિદ્ધેન ચ સર્પિષા વિરેચયેન્મા સમર્ધમાસં વા| મહાવૃક્ષક્ષીરમૂત્રસિદ્ધેન વા| અથવાજગન્ધાજશૃઙ્ગીદન્તીદ્રવન્તીસ્વાદુકણ્ટકપુનર્નવાજર સીવૃશ્ચિકાલીમૂષિકપર્ણીમહાસહાક્ષુદ્રસહાવૃક્ષાદિની ભાર્ઙ્ગીકુષ્ઠકુટિલરાસ્નાકલ્કગોમૂત્રસંસૃષ્ટેન સૈન્ધવલવ ણિતેન સ્નિગ્ધેનાસ્થાપયેત્||૨૨||

Adhikarana anupashAntau viShaprayogaH (23) · Śloka 23

તથા ચાનુપશામ્યતિ નિચયાત્મકે સર્વત્ર ચ જઠરે જ્ઞાતીના શ્રાવ્ય મદ્યેનાશ્વમારકગુઞ્જાકાકાદનીમૂલકલ્કં પાય યેત્| પાનભોજનેષુ વા વિષં નિક્ષિપેત્| ઇક્ષુગણ્ડિકાં વા ભક્ષયેત્ કૃષ્ણસર્પેણ દંશયિત્વા વલ્લીફલાનિ વા મૂલકં વા| એવં હ્યસ્ય દોષસઙ્ઘાતઃ સ્થિરો લીન ઉન્માર્ગગો વિષે ણાશુ પ્રમાથિના વિભિન્નો બહિઃ પ્રવર્તતે| તેનાગદતાં વ્રજતિ| ભવાન્તરં વા| હૃતદોષં ચ શીતામ્બુપરિષિક્તં ક્ષીરયવાગૂં પાયયેત્| તતસ્ત્રિવૃદ્વાસ્તુકમણ્ડૂકપર્ણીકાલશાકયવશાકાનામન્યતમં સ્વરસસાધિતમનમ્લલવણસ્નેહં સ્વિન્નાસ્વિન્નમનન્નભુઙ્ માસમેકમશ્નીયાત્| તત્સ્વરસમેવ ચ તૃષિતઃ પિબેત્| તતઃ શાકૈર્નિહૃતે દોષે પરતો દુર્બલાય કારભં ક્ષીરં પ્રયુ ઞ્જીત||૨૩||

Adhikarana plIhodare cikitsA (24) · Śloka 24

પ્લીહોદરે યથાદોષમુપસ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય દધ્ના ભુક્તવતો વામબાહૌ સિરાં વિધ્યેત્| રુધિરસ્યન્દનાર્થઞ્ચ પાણિના પ્લી હાનં વિમર્દયેત્| પુનશ્ચ સ્નેહપીતં વિશુદ્ધદેહં સમુદ્રશુક્તિ ક્ષારં પયસા પાયયેત્ હિઙ્ગું સુવર્ચિકાં વા| પલાશક્ષા રોદકેન વા યવક્ષારમ્| પારિજાતકેક્ષ્વાક્વપામાર્ગક્ષારં વા તૈલસંસૃષ્ટમ્| સૌભાઞ્જનકનિર્યૂહં વા પિપ્પલીચિત્રકસૈન્ધવચૂર્ણયુક્તમ્| અમ્લ સ્રુતં વા બિડમાગધિકાઢ્યં પૂતિકરઞ્જક્ષારમ્| અગ્નિસાદે તુ ત્રિલવણાદિં ક્ષારાનરિષ્ટાંશ્ચ પિબેત્| ઘૃતં ષટ્પલં મહા ષટ્પલં રોહીતકષટ્પલં વા||૨૪||

Adhikarana rohItakaShaTpalaM GRutam (25) · Śloka 25

રોહીતકત્વક્પલાનિ પઞ્ચવિંશતિં કોલપ્રસ્થદ્વયં ચ તોયે ક્વાથયેત્| તેન ક્વાથેન તથા પાલિકૈઃ પઞ્ચકોલકૈસ્તૈઃ સર્વૈશ્ચ તુલ્યયા રોહીતકત્વચા કલ્કીકૃતૈર્ઘૃતપ્રસ્થં સાધ યેત્| તત્પરં પ્લીહહિતમ્||૨૫||

Adhikarana rohItakarasaH (26) · Śloka 26

રોહીતકલતાઃ ખણ્ડશઃ કલ્પિતાઃ હરીતકીશ્ચ તોયે ગો મૂત્રે વ સપ્તરાત્રમનુસુયાત્| સ રસઃ પ્લીહગુલ્મોદરકૃમિ મેહકામિલાર્શાંસિ સાધયતિ||૨૬||

Adhikarana agnikarma (27) · Śloka 27

એવમનુપશામ્યત્યપ્રાપ્તપિચ્છોદકે વાતકફોલ્બણે ગુલ્મ વિધિનાઽગ્નિકર્મ કુર્યાત્||૨૭||

Adhikarana pittolbaNe plIhodare (28) · Śloka 28

પિત્તોલ્બણે તુ જીવનીયઘૃતક્ષીરબસ્તિવિરેચનાનિ પ્રયુ ઞ્જીત| પુનઃ પુનશ્ચ રુધિરમવસેચયેત્| યકૃદાખ્યેઽ પ્યયમેવ ક્રિયાવિભાગઃ||૨૮||

Adhikarana baddhodare karma (29) · Śloka 29

બદ્ધોદરે સ્વિન્નાય સતૈલલવણમૂત્રં તીક્ષ્ણં નિરૂહમનુ વાસનં ચ દદ્યાત્| સ્રંસનાનિ ચાન્નાન્યુદાવર્તહરાણિ ચ તીક્ષ્ણં ચ વિરેચનં યચ્ચ કિઞ્ચિદ્વાતઘ્નમ્||૨૯||

Adhikarana Cidrodare dakodare ca (30) · Śloka 30

છિદ્રોદરે સ્વેદવર્જ્યં કફોદરવદાચરેત્| દકોદરે તુ પૂર્વ મુદકદોષહરણાર્થં રૂક્ષતીક્ષ્ણૌષધાન્ સમૂત્રાન્ નિર્યૂહ ચૂર્ણક્ષારાન્ કફઘ્નાનિ દીપનીયાનિ ચાન્નપાનાનિ યોજ યેત્||૩૦||

Adhikarana baddhodarAdau shastrakarma (31) · Śloka 31

એવમસિદ્ધૌ બદ્ધચ્છિદ્રદકોદરેષુ અશ્મર્યામિવ સુહૃદાં પ્રકા શ્ય શસ્ત્રમવચારયેત્| તત્ર બદ્ધચ્છિદ્રોદરયોઃ સ્નિગ્ધ સ્વિન્નસ્યાધોનાભેશ્ચતુરઙ્ગુલાનિ વામતોઽપહાયોદરં પાટ યિત્વા ચતુરઙ્ગુલપ્રમાણમાન્ત્રાણિ નિષ્કાસ્ય નિરીક્ષ્ય બદ્ધ ગુદોદરસ્યાન્ત્રપ્રતિરોધકરં બાલં મલોપલેપમશ્માનં ચાપ હરેત્| પરિસ્રાવિણિ શલ્યમુદ્ધત્યાન્ત્રપરિસ્રાવં વિશોધ્ય તચ્છિદ્રં મર્કોટકૈર્દંશયેત્| લગ્નેષુ ચ શિરસ્સુ કાયમપન યેત્| તતો મધુઘૃતાભ્યામભ્યજ્યાન્ત્રાણિ યથાસ્થાનં સ્થાપ યિત્વા બાહ્યં વ્રણમુદરસ્ય સીવ્યેત્| યષ્ટીમધુકમિશ્રયા ચ કૃષ્ણમૃદા વ્રણમભિલિપ્ય બધ્નીયાત્| અથ નિવાતમાગરં પ્રવેશ્ય ક્ષીરવૃત્તિં સ્નેહદ્રોણ્યાં વાસયેત્||૩૧||

Adhikarana dakodare visheShaH (32) · Śloka 32

દકોદરે સર્વેષુ ચ જાતોદકેષુ જઠરેષુ વાતહરતૈલા ભ્યક્તસ્યોષ્ણોદકસ્વિન્નસ્યાપ્તૈઃ પરિગૃહીતસ્યાકક્ષ્યાતઃ પટવેષ્ટિતોદરસ્યાધો નાભેર્વામતશ્ચતુરઙ્ગુલમપહાય વ્રીહિ મુખેનાઙ્ગુષ્ઠોદરમાત્રમવગાઢં વિદ્ધ્વા નાડીમ્ નિધાય દોષો દકમર્ધમાત્રમવસિઞ્ચેત્| તતો નાડીમુદ્ધૃત્ય તૈલલવણે નાભ્યજ્ય વ્રણં બન્ધનેનોપચરેત્||૩૨||

Adhikarana ardhamAtrAvasecane hetuH (33) · Śloka 33

સહસા સર્વસ્મિન્ વિસ્રાવિતે તૃષ્ણાજ્વરોઽઙ્ગમર્દોઽતી સારઃ શ્વાસઃ કાસઃ પાદદાહો વ જાયતે| પૂર્યતે ચ સુરરામ્| અતસ્તૃતીયચતુર્થપઞ્ચમષષ્ઠાષ્ટમદ્વાદશષોડશ રાત્રાણામન્યતમમન્તરં કૃત્વા દોષોદકમલ્પશો વિસ્રા વયેત્||૩૩||

Adhikarana srAvaNottaraM karma (34) · Śloka 34

નિસ્રુતે ચ દોષોદકે વિમૃદ્યોદરમાવિકકૌશેયચર્મણામન્ય તરેણ ગાઢતરં વેષ્ટયેત્| તથા નાધ્માપયતિ વાયુઃ| લઙ્ઘ યિત્વા ચ યવાગૂમલ્પસ્નેહલવણાં માત્રયા પાયયેત્| તતઃ પરં ષણ્માસાન્ ક્ષીરવૃત્તિર્ભવેત્| તતો માસત્રયં ક્ષીર પેયાં પિબેત્| અન્યચ્ચ માસત્રયમલ્પલવણમલ્પક્ષીરં શ્યા માકં કોરદૂષં વા ભુઞ્જીતેતિ| ભવતિ ચાત્ર પ્રયતો વત્સરેણૈવં વિજયેત જલોદરમ્| વર્જ્યેષુ યન્ત્રિતો દિષ્ટે નાત્યદિષ્ટે જિતેન્દ્રિયઃ||૩૪||

Adhikarana sAmAnyopadeshaH (35) · Śloka 35

સર્વમેવોદરં પ્રાયો દોષસઙ્ઘાતજં યતઃ| અતો વાતાદિશમની ક્રિયા સર્વત્ર શસ્યતે| વહ્નિર્મન્દત્વમાયાતિ દોષૈઃ કુક્ષૌ પ્રપૂરિતે| તસ્માદ્ભોજ્યાનિ યોજ્યાનિ દીપનાનિ લઘૂનિ ચ| સપઞ્ચમૂલાન્યલ્પામ્લપટુસ્નેહકટૂનિ ચ| ભાવિતાનાં ગવાં મૂત્રે ષષ્ટિકાનાં ચ તણ્ડુલૈઃ| યવાગૂં પયસા સિદ્ધાં પ્રકામં ભોજયેન્નરમ્| પિબેદિક્ષુરસં ચાનુ જઠરાણાં નિવૃત્તયે| સ્વં સ્વં સ્થાનં વ્રજન્ત્યેષાં વાતપિત્તકફાસ્તથા| અત્યર્થોષ્ણામ્લલવણં રૂક્ષં ગ્રાહિ હિમં ગુરુ| ગુડં તિલકૃતં શાકં વારિ પાનાવગાહયોઃ| આયાસાધ્વદિવાસ્વપ્નયાનયાનાનિ ચ ત્યજેત્||૩૫||

Adhikarana pAne takraprashaMsA (36) · Śloka 36

નાત્યચ્છસાન્દ્રમધુરં પાને તક્રં પ્રશસ્યતે| સકણાલવણં વાતે પિત્તે સોષણશર્કરમ્| યવાનીસૈન્ધવાજાજીમધુવ્યોષૈઃ કફોદરે| ત્ર્યૂષણક્ષારલવણૈઃ સંયુક્તં નિચયોદરે| મધુતૈલવચાશુણ્ઠીશતાહ્વાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ| પ્લીહ્નિ બદ્ધે તુ હપુષાયવાનીપટ્વજાજિભિઃ| સકૃષ્ણામાક્ષિકં છિદ્રે વ્યોષવત્સલિલોદરે| ગૌરવારોચકાનાહમન્દવહ્ન્યતિસારિણામ્| તક્રં વાતકફર્તાનામમૃતત્વાય કલ્પતે||૩૬||

Adhikarana prayogAnte kShIrapAnam (37-17) · Śloka 17

પ્રયોગાણાં ચ સર્વેષામનુ ક્ષીરં પ્રયોજયેત્| સ્થૈર્યકૃત્સર્વધાતૂનાં બલ્યં દોષાનુબન્ધહૃત્| ભેષજાપચિતાઙ્ગાનાં ક્ષીરમેવામૃતાયતે||૩૭|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવ ષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાન ઉદર ચિકિત્સિતન્નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ||૧૭||