24. vātaśōṇitacikitsitam

Adhikarana ata vAtashoNitacikitsitannAma caturviMsho~adhyAyaH | adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વાતશોણિતચિકિત્સાં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ|૧|

ક્રમપ્રાપ્તસ્ય વાતશોણિતસ્ય ચિકિત્સાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે|| ૧||

Adhikarana raktAvasecanam (2) · Śloka 1

વાતશોણિતિનઃ સ્નિગ્ધસ્ય દાહરાગરુક્તોદેષુ જલૌકોભિઃ કણ્ડૂપતાપસ્વાપચિમિચિમાયનેશુ શૃઙ્ગતુમ્બૈર્દેશાદ્દેશાન્તરં સઞ્ચરત્ સિરયા પ્રચ્છાનેન વ દુષ્ટામસૃગસકૃદલપ્મલ્પ- મવસેચયેત્||૧||

સર્વસ્ય વાતશોણિતવતઃ સ્નેહપૂર્વં રક્તસ્રાવણમિષ્યતે| તત્ર વિશેષાદ્દાહાદિષુ જલૌકોભિઃ| કણ્ડ્વાદિષુ શૃઙ્ગતુમ્બૈઃ| અનિયતદેશસ્થિતં રક્તં સિરયા પ્રચ્છાનેન વા| સર્વત્ર ચ વાતશોણિતેષુ દુષ્ટમસૃક્સ્તોકમવસેચયેત્| જલૌકાદિભિરસૃક્સ્રાવે ક્રિયમાણે રક્તસ્યાવસેચનં સકૃદેવ ન કાર્યમ્| ન બહુ|| ૨||

Adhikarana asRukakShaye vyApadaH (3) · Śloka 3

અસૃક્ક્ષયે હિ ગમ્ભીરશોફસ્તમ્ભકમ્પગ્લાનિસઙ્કોચાદયઃ સ્યુઃ| સિરાવ્યધોક્તાશ્ચ મૂર્ચ્છાદયઃ||૩||

અસૃક્ક્ષય ઇત્યાદિ| યસ્માત્ સકૃદસ્રે વિસ્રાવિતે રક્તક્ષયે સતિ ગમ્ભીરશ્વયથ્વાદયઃ સ્યુઃ| ગમ્ભીરઃ શોફ અવગાઢઃ| ગ્લાનિરુપશોષઃ| આદિગ્રહણેન સર્વેષામપતર્પણજાનાં ગ્રહણમ્|| ૩||

Adhikarana asisrAvyAvasthA tatra karma ca (4) · Śloka 4

નૈવ ચ સ્રાવયેદઙ્ગગ્લાનૌ રૂક્ષે વાતોત્તરઞ્ચ રક્તમ્| તતશ્ચ પુનઃ સ્નેહયિત્વ મૃદૂનિ સ્નેહયુક્તાનિ રૂક્ષાણિ વા વિરેચ- નાનિ બસ્તિકર્મ ચાસકૃત્ પ્રયોજયેત્||૪||

સુબોધમ્|| ૪||

Adhikarana vAtaprabale ghRutapAnam (5) · Śloka 5

અથ વાતપ્રબલે પુરાણઘૃતં પિબેચ્છતાવરીઘૃતં Vવા||૫||

અથેત્યાદિના વાતાદિવિશેષેણ ચિકિત્સામાહ પુરાણં સર્પિઃ પઞ્ચદશાદિવર્ષોષિતમ્|| ૫||

Adhikarana jIvanIyaM ghRutaM taila~jca (6) · Śloka 6

દશમૂલપુનર્નવદ્વયૈરણ્ડમુદ્ગપર્ણીમાષપર્ણીમહામેદાશતાવ રીરાસ્નાવ્ક્પુષ્પીશઙ્ખપુષ્પીબલાતિબલા દ્વિપલાંશાઃ પૃથ ગ્જલદ્રોણે વિપાચયેત્| પાદશેષે ચ તત્તુલ્યાનિ પૃથક્છા ગમાંસામલકેક્ષુરસ ઘૃતક્ષીરાણિ સંયોજ્યં કલ્કઞ્ચ પિપ્પ લીમરિચકાશ્મર્યફલોત્પલદ્વિમેદાદ્વિશ્રાવણીવીરાપુન ર્નવનાગરસમઙ્ગાતુકાક્ષીરીક્ષીરકાકોલીદ્રાક્ષાક્ષોટપદ્મ બીજશૃઙ્ગાટકાનિકોચકભવ્યોરુમાણખર્જૂરવાતામમુઞ્જા તાભિષુકાણાં પુનઃ પચેત્| એતજ્જીવનીયાખ્યં સર્પિ ર્વાતપિત્તવિકારાન્ વિશેષતશ્ચ પાણ્ડુરોગજ્વરાપસ્માર ભગન્દરશ્વાસહિધ્માસ્વરભેદપાર્શ્વશૂલયકૃત્પ્લીહમૂત્ર સઙ્ગાશ્મરીવાતશોણિતસર્Vવાઙ્ગૈકાઙ્ગરોગાનપહરતિ| વર્ણ્યં બલ્યં વૃષ્યં ચક્ષુષ્યં પુત્રદઞ્ચ| તૈલસાત્મ્યો વા ક્ષીરસિતો પલં તૈલં પિબેત્||૬||

દશમૂલેત્યાદિના જીવનીયાખ્યં સર્પિઃ| અવાક્પુષ્પી વારાહી| શઙ્ખપુષ્પી કાશ્મીરેષુ વીરટીતિ પ્રસિદ્ધા| છાગમાંસરસાદીનિ પઞ્ચ પૃથક્પ્રત્યેકં ક્વથિતશેષસમાનિ| પિપ્પલ્યાદીનાં કલ્કઃ સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશેન| સમઙ્ગા મઞ્જિષ્ઠા| નિકોચકં ફલવિશેષઃ| જીવનીયાખ્યમેતત્ પાણ્ડુરોગાદીન્ વાતપિત્તવિકારાન્ વિશેષતોઽપહરતિ| બલ્યત્વાદિયુક્તં ચ| તૈલસાત્મ્યઃ સન્ વાતશોણિતી સઃ ક્ષીરશર્કરાયુક્તમેવ તૈલં પિબેત્|| ૬||

Adhikarana tailAntarANi (7) · Śloka 7

અથવ શતાવરીમયૂરકક્ષીરવિદારીબલાદ્વયતૃણપઞ્ચમૂલ ક્વાથે પદ્મકાદિગર્ભં સાધિતમ્| બલાતૈલં વા વાત વ્યાધ્યુક્તમ્| શતપાકં વા| વાતહરસિદ્ધેન પયસામ્લૈર્વા સ્પર્શસુખં પરિષેકં કુર્વીત||૭||

અથવા શતાવર્યાદિક્વાથે પદ્મકાદિગણગર્ભં સાધિતં તૈલં તૈલ| સાત્મ્યઃ પિબેત્| મયૂરકઃ અપામાર્ગઃ| બલાતૈલં વાતવ્યાધ્યુકમ્| તત્ર ચોક્તં વા શતપાકમ્| વાતહરૈરિત્યાદિના પરિષેકમ્| દ્રાક્ષામધુકતોયાભ્યાં સિદ્ધં વ સસિતોપલમ્| પિબેદ્ ઘૃતં તથા ક્ષીરં ગુડૂચીસ્વરસે શૃતમ્|| ઇતિ ચરકપાઠઃ| દ્રાક્ષામધુકતોયાભ્યામિત્યત્ર દ્વિવચનસામર્થ્યાત્ પ્રત્યેકં ઘૃતમિતિ જેજ્જટઃ|| ૭||

Adhikarana upanAhaH (8) · Śloka 8

પ્રત્યેકશો યવગોધૂમતિલમુદ્ગમાષેષુ કાકોલીજીવકર્ષ ભકબલાસૃગાલવિન્નામેષશૃઙ્ગીપ્રિયાલસિતોપલાસુરભિવ ચાકશેરુકલ્કમિશ્રેષૂપનાહાર્થં સર્પિસ્તૈલવસામજ્જ દુગ્ધસિદ્ધાન્ પઞ્ચ પાયસાનુપકલ્પયેત્| સ્નૈહિકફલ મજ્જોત્કારિકાં વા| બિલ્વપેશિકાતગરદેવદારુસરલ રાસ્નાહરેણુકુષ્ઠશતપુષ્પાભિર્વા દધિમસ્તુયુક્તાભિરુપ નાહઃ||૮||

યવાદિષુ પઞ્ચસુ પ્રત્યેકં સર્પિરાદિભિઃ પઞ્ચભિઃ કાકોલ્યાદિકલ્કેન ચોપનાહાર્થં પઞ્ચ પાયસાન્ કલ્પયેત્| યવાદિભિર્માષાન્તૈઃ| શૃગાલવિન્ના પૃશ્નિપર્ણી| સ્નૈહિકાનાં ફલાનામક્ષોડાદીનાં મજ્જા ઉત્કારિકા ચ| બિલ્વપેશિકાદિભિરુપનાહઃ| પિષ્ટબન્ધો દધિમસ્તુભ્યાં યુક્તાદિભિઃ|| ૮||

Adhikarana pralepAbhya~ggau (9) · Śloka 9

યવમધુકૈરણ્ડબીજપુનર્નવૈર્ધાન્યામ્બુપિષ્ઠૈઃ પ્રલેપઃ| માતુ લુઙ્ગામ્લવેતસસૈન્ધવઘૃતમિશ્રં વા શિગ્રુમૂલમ્| સહચર જીવન્તીમૂલં વા| રાસ્નામધુકગુડૂચીબલાદ્વયજીવકર્ષ ભકલ્કક્ષીરસિદ્ધં સસિક્થકં સર્પિરભ્યઙ્ગઃ||૯||

યવાદિભિર્ધાન્યામ્બુપિષ્ટૈઃ પ્રલેપઃ| અથવા શિગ્રુમૂલં માતુલુઙ્ગામ્લવેતસાદિભિર્યુક્તમ્| માતુલુઙ્ગામ્લમમ્લમાતુલુઙ્ગમ્| તદ્યુક્તં વા| સહચરીજીવન્ત્યોર્મૂલમાલેપઃ| રાસ્નાદિકલ્કેન ક્ષીરેણ સસિક્થકં સિદ્ધં સર્પિરભ્યઙ્ગઃ| સિક્થકં મદનમ્| ઇતિ વાતાધિકે|| ૯||

Adhikarana pittaprabale upacArAH (10) · Śloka 10

પિત્તપ્રબલે દ્રાક્ષારેવતફલપયસ્યામધુકચન્દનકાશ્મ ર્યકષાયં શક્રરામધુમધુરં પાયયેત્| શતાવરીપટોલ ત્રિફલાગુડૂચીકટુકાકષાયં વા| સ્વાદુતિક્તવર્ગસિદ્ધં ચ સર્પિઃ ક્ષીરં ચ| રાસ્નાભીરુદશમૂલબલાસિદ્ધં વા| ધારોષ્ણં વા| વિરેકાર્થે ત્રિવૃચ્ચૂર્ણયુક્તં વા| ક્ષીરાહારો વા ક્ષીરેણૈરણ્ડતૈલં બહુશઃ પિબેત્| અમૃતારગ્વધાટારૂ ષકકષાયેણ વા| ક્ષીરબસ્તીન્ વા સઘૃતાન્ દદ્યાત્| શીતૈશ્ચન્દનપદ્મકબિસમૃણાલાદિભિઃ શૃતેન ક્ષીરેણ પરિ ષેકઃ| ક્ષીરેક્ષુરસમધુશર્કરાતણ્ડુલોદકેન વા| દ્રાક્ષા મધુકકાશ્મર્યયુતેન વા| ધાન્યામ્લેન વા જીવનીયસિદ્ધેન વા સર્પિષા શતધૌતેન વા| મસૂરોશીરપ્રપૌણ્ડરીકદાર્વીમધુકમઞ્જિષ્ઠાચન્દનોત્પલ પદ્મકૈરકાસક્તુભિઃ સઘૃતક્ષીરશર્કરૈઃ પ્રદેહો દાહરા ગરુગ્વિસર્પશોફહરઃ| ગોધૂમચૂર્ણો વા છાગક્ષીરસંયુક્તો લેપઃ| તિલાશ્ચ પયસા પિષ્ટાઃ ભૃષ્ટા કપાલે પુનઃ પયસિ પ્રક્ષિપ્ય નિર્વાપિતાઃ||૧૦||

પિત્તપ્રબલે દ્રાક્ષાદિકષાયં શર્કરામધુભ્યાં મધુરમ્| મધુરશબ્દેન તયોર્મધુર્યાપાદની માત્રોક્તા| શતાવર્યાદિકષાયો વા શર્કરામધુમધુરઃ| યથા સૂત્રોક્તાભ્યાં મધુરતિક્તવર્ગાભ્યાં સિદ્ધં ઘૃતમ્| રાસ્નાદિશૃતં ક્ષીરં વા ધારોષ્ણમેવ વા| વિરેકાર્થે ક્ષીરં ત્રિવૃચ્ચૂર્ણેન યુક્તં વા| અથવ ક્ષીરેણ સહૈરણ્ડતૈલં ક્ષીરાન્નાદો બહુશઃ પિબેત્| અમૃતાદિકષાયેણ વૈરણ્ડતૈલં ક્ષીરાહારો બહુશઃ પિબેત્| સુબોધમ્| ચન્દનાદિભિઃ શીતૈઃ શીતવિર્યૈઃ શૃતેન ક્ષીરેણ પરિષેકઃ| ક્ષીરાદિના વા| ઉદકશર્કરાતણ્ડુલાભ્યાં સમ્બન્ધઃ| અથવા દ્રાક્ષાદિયુક્તેન ધાન્યામ્લેન પરિષેકઃ| અથવા જીવનયૌષધસિદ્ધેન સર્પિષા પરિષેચયેત્| શતધૌતેન સર્પિષા વા| શતધૌતં યત્ સર્પિર્બહુવારં વિલાપ્યાગ્નૌ ક્ષીરવૃક્ષાદિશીતોદકે પ્રક્ષિપ્ય મથ્નાખજિતત્વાત્સ્ત્યાનીક્રિયતે| મસૂરાદિભિઃ સક્ત્વન્તૈઃ ઘૃતાદિયુક્તૈઃ પ્રદેહો દાહાદિહરઃ| એરકાસક્તુઃ એરકાબીજસક્તુઃ| પયસિ| સુબોધમ્| નિર્વાપિતા ઊષ્માણં ત્યાજિતા ઇતિ પિત્તાધિકે|| ૧૦||

Adhikarana raktAdhike visheShaH (11) · Śloka 11

રક્તપ્રબલેઽપ્યેવં બહુશશ્ચ શોણિતમવસેચયેત્||૧૧||

રક્તપ્રબલેઽપિ વાતશોણિતે એવમિતિ પિત્તોક્તમ્| અત્ર તુ બહુશઃ શોણિતમવસેચયેત્| અતિદેશેન લાઘવાર્તં વ્યુત્ક્રમઃ|| ૧૧||

Adhikarana shleShmaprabale visheShaH (12) · Śloka 12

શ્લેષ્મપ્રબલે ધાત્રીનિશામુસ્તાકષાયં મધુમધુરં પિબેત્| ત્રિફલાકષાયં વ| મધુકશૃઙ્ગીવેરાભયાકટુરોહિણીનિર્યૂહં વા| યથાર્હસ્નેહપીતં ચ મૃદુ વામયેદ્વિરૂક્ષયેચ્ચ| ન ચાતિ સેકલેપાન્ દદ્યાત્| નિમ્બસર્ષપાશ્વગન્ધાક્ષારતિલૈઃ કોષ્ણૈર્લેપઃ| વચાગાર ધૂમદ્વિનિશાકુષ્ઠશતપુષ્પાભિર્વા| પુનર્નવેન વા સઘૃતેન| તિલસર્ષપાતસીયવચૂર્ણે વા| શ્લેષ્માતકકપિત્થમધુ શિગ્રુમિશ્રાઃ ક્ષારમૂત્રપિષ્ટઃ કટુકસ્કન્ધસિદ્ધૈઃ ક્ષારોદ કતૈલમૂત્રૈઃ સેકઃ||૧૨||

શ્લેષ્મપ્રબલે વાતશોણિતે ધાત્ર્યાદિકષાયં માક્ષિકયુક્તં પિબેત્| ત્રિફલાકષાયં વા| મધુકાદિકષાયં વા| તં ચ યથાયોગ્યસ્નેહપીતં મૃદુ સ્તોકં વામયેત્| મૃદુ ચ વિરૂક્ષયેત્| સુબોધમ્| નિમ્બાદિભિઃ કોષ્ણૈર્લેપઃ| વચાદિભિર્વા કોષ્ણૈર્લેપઃ| સુબોધમ્| તિલાદિચૂર્ણો વા| કિમ્ભૂતઃ શ્લેષ્માતકાદિમિશ્રઃ ક્ષારમૂત્રેણ ક્ષારસ્રુતેન મૂત્રેણ પિષ્ટઃ| કટુકસ્કન્ધસિદ્ધૈઃ ક્ષારોદકાદિભિઃ સેકઃકાર્યઃ|| ૧૨||

Adhikarana saMsargasannipAtayoH (13) · Śloka 13

સંસર્ગે મિશ્રં યથોદ્રેકં વા પ્રતિકુર્યાત્| સર્વેષુ ચ યથા યથ ગુડૂચીમ્ ગુડહરીતકીં પિપ્પલીવર્ધમાનં વા શીલયેદ્બ સ્તિકર્મ ચાભીક્ષ્ણમિતિ||૧૩||

મિશ્રદોષાધિકે દોષાનુરોધેન યથોક્તમુપક્રમં મિશ્રં કાર્યમ્| અથવા મિશ્રદોષોદ્ભવેઽપ્યુદ્રિક્તમેવ દોષં પ્રતિકુર્યાત્| ગુડૂચ્યાદિકં પૃથક્ સર્વેષુ વાતશોણિતેષુ સમાન્યં શીલયેત્|| ૧૩||

Adhikarana sAmAnyopadeshaH (14) · Śloka 14

ભવતિ ચાત્ર- બાહ્યમાલેપનાભ્યઙ્ગપરિષેકાવગાહનૈઃ| વિરેકાસ્થાપનસ્નેહપાનૈરાન્તરમાચરેત્| સર્પિસ્તૈલવસામજ્જપાનાભ્યઞ્જનબસ્તિભિઃ| લેપોપનાહસેકૈશ્ચ કોષ્ણૈર્વાતોત્તરં જયેત્| વિરેચનર્ઘૃતક્ષીરપાનસેચનબસ્તિભિઃ| પિત્તરક્તોત્તરં વાતરક્તં લેપૈશ્ચ શીતલૈઃ| વમનં મૃદુ નાત્યર્થં સ્નેહસેકાદિલઙ્ઘનમ્| કોષ્ણા લેપાશ્ચ શસ્યન્તે વાતરક્તે કફોત્તરે| વાતશ્લેષ્મોત્તરે શીતૈઃ પ્રલિપ્તે વાતશોણિતે| વિદાહશોફરુક્કણ્ડૂવિવૃદ્ધિઃ સ્તમ્ભનાદ્ભવેત્| પિત્તરક્તોત્તરે વાતરક્તે લેપાદયો હિમાઃ| ઉષ્ણૈઃ પ્લોષોષરુગ્રાગસ્વેદાવદરણોદ્ભવઃ||૧૪||

ગતાનુગતિકા| બાહ્યમુત્તાનં વાતશોણિતમાલેપનાદિભિર્જયેત્| વિરેકાદિના ગમ્ભીરમ્| સર્પિરાદિભિઃ પાનાદ્યુપયુક્તૈઃ કોષ્ણૈશ્ચ લેપાદિભિર્વાતોત્તરં જયેત્| વિરેકાદિભિર્લેપૈશ્ચ શીતલૈઃ પિત્તોત્તરં રક્તોત્તરં ચ| કફોત્તરે વાતરક્તે મૃદુ ચ વમનં સ્નેહસેકાદિ ચાત્યર્થં ન શસ્યતે| યથાબલં લઙ્ઘનં ચાલેપાશ્ચ કોષ્ણાઃ શસ્યન્ત ઇતિ| વાતેશ્લેષ્મોત્તરે વાતાધિકે કફાદિકે ચ| કોષ્ણદ્રવ્યલેપાદિવિધાને શીતલેપાદિપ્રતિષેધે ચ હેતુર્વાત ઇત્યાદિનોચ્યતે| શીતૈઃ પ્રલેપૈર્દોષસ્ય સ્તમ્ભનાદ્વિદાહાદેર્વિવૃદ્ધિર્ભવતિ| પિત્તોત્તરે રક્તોત્તરે ચૌષ્ણૈર્દાહાદ્યુદ્ભવઃ|| ૧૪||

Adhikarana madhuyaShTItailam (15) · Śloka 15

મધુયષ્ટ્યાઃ પલશતાત્ કષાયે પાદશેશિતે| તૈલાઢકં સમીક્ષરં પચેત્કલ્કૈઃ પલોન્મિતૈઃ| શતપુષ્પાવરીમૂર્વાપયસ્યાભીરુચન્દનૈઃ| સ્થિરાહંસપદીમાંસીદ્વિમેદામધુપર્ણિભિઃ| કાકોલીક્ષીરકાકોલીતામલક્યર્ધિપદ્મકૈઃ| જીવન્તીજીવકર્ષભત્વક્પત્રનખવાલકૈઃ| પ્રપૌણ્ડતીકમઞ્જિષ્ઠાસારિવૈન્દ્રીવિતુન્નકૈઃ| ચતુષ્પ્રયોગં વાતાસૃક્પિત્તદાહજ્વરાર્તિનુત્||૧૫||

મધુયષ્ટિતૈલં ચતુષ્પ્રયોગં પાનનસ્યાભ્યઞ્જનસેકપ્રયોગં વાતરક્તાદ્યર્તિનુત્| દાહશબ્દો જ્વરશબ્દેન સમ્બધ્યતે| વરી શતાવરી| પયસ્યા ક્ષીરિકા| સ્થિરા સાલપર્ણી| હંસપદી ઘૃતમણ્ડા| મધુપર્ણી મેદા| તામલકી તાલી| એન્દ્રી ઇન્દ્રવારુણી| વિતુન્નકં ધાતકીફલમ્||૧૫|

Adhikarana madhuyaShTItailam-shatapAkam (16) · Śloka 16

મધુયષ્ટ્યાઃ પલં દત્વા તૈલપ્રસ્થં ચતુર્ગુણે| ક્ષીરે પચેચ્છતં વારાંસ્તદેવં મધુકાચ્છતે| સિદ્ધં યોજ્યં તૃડુન્માદશ્વાસકાસવિસર્પિષુ| હૃત્પાણ્ડુરોગવાતાસૃક્પિત્તાદિષુ ચ પૂર્વવત્||૧૬||

મધુયષ્ટ્યા ઇત્યાદિ| તૈલપ્રસ્થં ચતુર્ગુણે ક્ષીરે મધુયષ્ટીપલં દત્વા પચેત્| એવં પલેન પલેન મધુકસ્ય ક્ષીરેણ ચ શતં વારાન્ પચેત્| તાવતા શતં મધુયષ્ટ્યાઃ પ્રવિશતિ| તત્સિદ્ધં તૃડાદિષુ યોજ્યમ્| પૂર્વવદિતિ ચતુર્ષુ પ્રયોગેષ્વતિદિશતિ|| ૧૬||

Adhikarana mArgAvarodhajanye visheShaH (17) · Śloka 17

કુપિતે માર્ગસંરોધાન્મેદસો વા કફસ્ય વા| અતિવૃદ્ધાનિલે શસ્તં નાદૌ સ્નેહનબૃંહણમ્| કૃત્વા તત્રાઢ્યવાતોક્તં વાતશોણિતિકં તતઃ| ભેષજં સ્નેહનં કુર્યાદ્યચ્ચ રક્તપ્રસાદનમ્||૧૭||

મેદસોઽતિવૃદ્ધ્યા કફસ્ય વાતિવૃદ્ધ્યા યો માર્ગરોધઃ સ્રોતઃ પિધાનં તતો હેતોરનિલે કુપિતે પ્રથમં સ્નેહનબૃંહણં ન શસ્તમ્| તત્રાઢ્યવાતવિધાનં કૃત્વા વાતશોણિતોક્તં ભેષજં સ્નેહનં રક્તપ્રસાદનં ચ કુર્યાત્|| ૧૭||

Adhikarana gambhIre avasthAvisheShasyAsAdhyatA (18) · Śloka 18

ગમ્ભીરે રક્તમાક્રાન્તં સ્યાચ્ચેદ્વાતેન વર્જયેત્||૧૮||

ગમ્ભીરે વાતશોણિતે વાતેન યદિ રક્તમાક્રાન્તં ભવતિ તદ્વાતશોણિતં કેવલવાતં વર્જયેત્|| ૧૮||

Adhikarana raktapittayorativRuddhau visheShaH (19) · Śloka 19

રક્તપિત્તાતિવૃદ્ધ્યા તુ પાકમાશુ નિગચ્છતિ| ભિન્નં સ્રવતિ તદ્રક્તં વિદગ્ધં પૂયમેવ વા| તયોશ્ચિકિત્સાં વ્રણવદ્ભેદશોધનરોપણીમ્| કુર્યાદુપદ્રવાણાઞ્ચ તસ્માત્તસ્માચ્ચિકિત્સિતાત્||૧૯||

યત્ર તુ રક્તપિત્તયોરતિવૃદ્ધસ્તયા શોણિતમાશુ પાકં ગચ્છતિ| તતો યત્નેનાયત્નેન વ તદ્વાતશોણિતં ભિન્નં વિદગ્ધં પાકાભિમુખં રક્તં સ્રવતિ પૂયમેવ વા સ્રવતિ તયોર્વિદગ્ધરક્તપૂયયોઃ ભેદાદિભિર્વ્રણવચ્ચિકિત્સાં કુર્યાત્| ઉપદ્રવાણાં મોહમૂર્ચ્છાદીનાં તત્તચ્ચિકિત્સિતાચ્ચિકિત્સિતમ્ કુર્યાત્|| ૧૯||

Adhikarana prANAdikope cikitsAsUtram (20) · Śloka 20

પ્રાણાદિકોપે યુગપદ્યથોદ્દિષ્ટં યથામયમ્| યથાસન્નઞ્ચ ભૈષજ્યં વિકલ્પ્યં સ્યાદ્યથાબલમ્||૨૦||

નિદાનાનુક્રમેણ પ્રાણાદીનામ્ ચિકિત્સિતમાહ-યત્ર યુગપત્પ્રાણાદીનાં કોપસ્તત્ર યથોદ્દિષ્ટમુદ્દિશ્ય વાતવ્યાધિચિકિત્સાસન્નમિતિ પ્રાણાદીનામન્યતમમાસન્નમનતિક્રમ્ય| યસ્મિન્નેવ ગદે ય એવ પ્રાણાદીનામન્યતમ આસન્નસ્તમેવ ચિકિત્સેદિત્યર્થઃ| યથાબલમિત્યન્યતમસ્ય બલિનઃ પૂર્વં પ્રતીકારં કુર્યાદિતિ| એવમત્ર ભૈષજ્યં વિકલ્પ્યમ્|| ૨૦||

Adhikarana sAmAdibhedAdvisheShaH (21) · Śloka 21

નીતે નિરામતાં સામે સ્વેદલઙ્ઘનપાચનૈઃ| રૂક્ષૈશ્ચાલેપસેકાદ્યૈઃ કુર્યાત્કેવલવાતનુત્||૨૧||

સર્વત્ર ચામયુક્તે વાતે સ્વેદાદિભિર્નિરામતાં નીતે કેવલવાતનુત્સર્વં કુર્યાત્|| ૨૧||

Adhikarana pittAvRute vAyau (22) · Śloka 22

વાયૌ પિત્તાવૃતે શીતામુષ્ણાઞ્ચ બહુશઃ ક્રિયામ્| વ્યત્યાસાદ્યોજયેત્સર્પિર્જીવનીયં ચ પાયયેત્| ધન્વમાંસં યવઃ શાલિર્વિરેકઃ ક્ષીરવાન્મૃદુઃ| સક્ષીરા બસ્તયઃ ક્ષીરં પઞ્ચમૂલબલાશૃતમ્| કાલેઽનુવાસનં તૈલૈર્મધુરૌષધસાધિતૈઃ| યષ્ટીમધુબલાતૈલઘૃતક્ષીરૈશ્ચ સેચનમ્| પઞ્ચમૂલકષાયેણ વારિણા શીતલેન વા||૨૨||

અથ વાયૌ પિત્તાવૃત ઇત્યાદિના આવૃતવાતચિકિત્સા પિત્તાવૃતે વાયૌ વ્યત્યાસાત્ પર્યાયેણ શીતામુષ્ણાઞ્ચ ક્રિયાં યોજયેત્| જીવનીયં ચ સર્પિઃ પાયયેત્| એતચ્ચાસ્મિન્નેવાધ્યાયે દશમૂલાદિનોક્તમ્| ધન્વામાંસાદિકં વાત્ર યોજ્યમ્| સુબોધમ્| કાલ ઇત્યનુવાસનયોગ્યે| મધુરદ્રવ્યસાધિતૈસ્તૈલૈરનુવાસનમ્| યષ્ટીતૈલાદિભિઃ સેચનમ્| પઞ્ચ-મૂલકષાયેણ વા શીતોદકેન વેતિ પિત્તાવૃતચિકિત્સા|| ૨૨||

Adhikarana kaphAvRute vAyau kaphapittAvRute visheShaH (23) · Śloka 23

કફાવૃતે યવન્નાનિ જાઙ્ગલા મૃગપક્ષિણઃ| સ્વેદાસ્તીક્ષ્ણા નિરુહાશ્ચ વમનં સવિરેચનમ્| પુરાણસર્પિસ્તૈલં ચ તિલસર્ષપજં હિતમ્| સંસૃષ્ઠે કફપિત્તાભ્યાં પિત્તમાદૌ વિનિર્જયેત્||૨૩||

કફાવૃતે વાતે યવાન્નાદિકં હિતમ્| કફપિત્તાભ્યાં યુગપત્ સંસૃષ્ટે વાતે શીઘ્રં પિત્તં વિનિર્જયેત્| તતઃ કફમ્|| ૨૩||

Adhikarana raktAdyAvRute vAyau (24) · Śloka 24

કારયેદ્રક્તસંસૃષ્ટે વાતશોણિતિકીં ક્રિયામ્| સ્વેદાભ્યઙ્ગરસાઃ ક્ષીરં સ્નેહોમાંસાવૃતે હિતમ્| પ્રમેહમેદાવાતઘ્નમાઢ્યવાતે ભિષગ્નિજતમ્| મહાસ્નેહોઽસ્થિમજ્જસ્થે પૂર્વોક્તં રેતસાવૃતે||૨૪||

રક્તસંસૃષ્ટે સામાન્યાં વાતશોણિતચિકિત્સાં કારયેત્| માંસાવૃતે સ્વેદાદયઃ સ્નેહાન્તાશ્ચેતિ હિતાઃ| આઢ્યવાતે મેદસાવૃતે વાયૌ પ્રમેહઘ્નં મેદોઘ્નં વાતઘ્નં ભિષિગ્જિતમૌષધં હિતમ્| અસ્થિસ્થે મજ્જસ્થે ચ મહાસ્નેહં સ્નેહચતુષ્ટયં યુગપત્| રેતસા શુક્રેનાવૃતે પૂર્વોક્તં વાતવ્યાધૌ શુક્રસ્થવાતોક્તં પુત્રકામીયોક્તં ચ|| ૨૪||

Adhikarana annAdyAvRute vAyau (25) · Śloka 25

અન્નાવૃતે પાચનીયં વમનં દીપનં લઘુ| મૂત્રાવૃતે મૂત્રલાનિ સ્વેદાશ્ચોત્તરવસ્તયઃ| એરણ્ડતૈલં વર્ચસ્થે વસ્તિસ્નેહાશ્ચ ભેદિનઃ||૨૫||

અન્નાવૃતે સુબોધમ્| મૂત્રાવૃતે મૂત્રલાન્યન્નાદીનિ| ઉત્તરબસ્તિર્મેઢ્રયોજ્યઃ| વર્ચસ્થે પુરીષાવૃતે એરણ્ડતૈલાદિકમ્|| ૨૫||

Adhikarana sarvAvaraNAnAM sAmAnyacikitsitam (26) · Śloka 26

કફપિત્તાવિરુદ્ધં યદ્યશ્ચ વાતાનુલોમનમ્| સર્વસ્થાનાવૃતેઽપ્યાશુ તત્કાર્યં માતરિશ્વનિ| અનભિષ્યન્દિ ચ સ્નિગ્ધં સ્રોતસાં શુદ્ધિકારણમ્| યાપનાબસ્તયઃ પ્રાયો મધુરાઃ સાનુવાસનાઃ| પ્રસમીક્ષ્ય બલાધિક્યં મૃદુ કાર્યં વિરેચનમ્| રસાયનાનાં સર્વેષામુપયોગઃ પ્રશસ્યતે| શિલાહ્વસ્ય વિશેષેણ પયસા શુદ્ધગુગ્ગુલોઃ| લેહો વા ભાર્ગવસ્તદ્વદેકાદશસિતાશતઃ| અપાને ત્વાવૃતે સર્વં દીપનં ગ્રાહિ ભેષજમ્| વાતાનુલોમનં કાર્યં મૂત્રાશયવિશોધનમ્||૨૬||

કફપિત્તાવિરુદ્ધમિત્યાદિના સર્વાવરણાનાં સામાન્યેન ચિકિત્સા| અનભિષ્યન્દ્યાદિગુણં ચ યત્ કિઞ્ચિત્| પ્રાયો બાહુલ્યેન યાપનાબસ્તયસ્તે ચ કલ્પે વક્ષ્યન્તે| સુબોધમ્| રસાયનાનાં સ્વવિષયવિભાગેન| ભાર્ગવો લેહો રસાયનોક્તશ્ચ્યવનપ્રાશઃ| અપાને તુ યેન કેનચિદાવૃતે સર્વં ભેષજં દીપનત્વાદિગુણં કાર્યમ્|| ૨૬||

Adhikarana prANApAnAnAmanyonyAvaraNe sUtram (27) · Śloka 27

ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તમાવૃતાનાં ચિકિત્સિતમ્| પ્રાણાપાનાં ભિષક્કુર્ય્યાદ્વિતર્ક્ય સ્વયમેવ તત્| ઉદાનં યોજયેદૂર્ધ્વમપાનં ચાનુલોમયેત્| સમાનં શમયેદ્વિદ્વાંસ્ત્રિધા વ્યાનઞ્ચ યોજયેત્| પ્રાણો રક્ષ્યશ્ચતુર્ભ્યોઽપિ તત્સ્થિતૌ દેહસંસ્થિતિઃ| સ્વં સ્વં સ્થાનં નયેદેવં વૃતાન્ વાતાન્ વિમાર્ગગાન્||૨૭||

ઇત્યનન્તરોક્તપ્રકારેણાવૃતાનાં સંક્ષેપેણ ચિકિત્સિતમુક્તમ્| પ્રાણાદ્યાનં સ્વવિશેષેણાવૃતાનાં તદિતિ ચિકિત્સિતં વિકલ્પ્ય સ્વયમૂહ્ય કુર્યાત્| ઉદાનમિત્યાવૃતં વિજ્ઞેયમ્| વ્યાનં ત્રિધા યોજયેદૂર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ચ| ચતુર્ભ્યોઽપ્યુદાનાદિભ્યઃ સર્વથા પ્રાણો યત્નેન રક્ષ્યઃ| યત્તસ્ય પ્રાણસ્ય સ્થિતૌ દેહસ્ય સમ્યક્ સ્થિતિર્ભવતિ| એવંસ્થિતે વૃતાન્ આવૃતાન્ વાતાનુન્માર્ગગાન્ નાનાવિધેનાપાયેન સ્વં સ્વં સ્થાનં નયેત્|| ૨૭||

Adhikarana sarvopayoga cikitsanirdeshaH (28) · Śloka 28

સર્વં ચાવરણં પિત્તરક્તસંસર્ગવર્જિતમ્| રસાયનવિધાનેન લશુનો હન્તિ શીલિતઃ| પિત્તાવ્રુતે પિત્તહરં મરુતશ્ચાનુલોમનમ્| રક્તાવૃતેઽપિ તદ્વચ્ચ ખુડોક્તં યચ્ચ ભેષજમ્| પિત્તરક્તાનિલહિતં વિવિધં ચ રસાયનમ્||૨૮||

લશુનશ્ચ સર્વાવરણં હન્તિ પિત્તરક્તસંસર્ગં વર્જયિત્વા| પિત્તાવૃત ઇત્યાદિ સુબોધમ્| ખુડ ઇતિ વાતશોણિતસ્ય નામ| નાનાપ્રકારં પિત્તાદિહિતં ચ રસાયનં પિત્તરક્તાવૃતે હિતમ્|| ૨૮||

Adhikarana cikitsAsthAnopAsaMhAraH (29-30) · Śloka 30

યથાનિદાનાં નિર્દિષ્ટમિતિ સમ્યક્ચિકિત્સિતમ્| આયુર્વેદફલં સ્થાનમેતત્સદ્યોઽર્તિનાશનામ્| ચિકિત્સિતં હિતં પથ્યં પ્રાયશ્ચિત્તં ભિષગ્જિતમ્| ભેષજં શમનં શસ્તં પર્યાયૈઃ સ્મૃતમૌષધમ્||૨૯|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવ ષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને વાત શોણિતચિકિત્સિતન્નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ||૩૦||

યથેત્યાદિના ચિકિત્સિતમુપસંહ્રિયતે| ઇત્યનન્તરોક્તૈરધ્યાયૈર્યથાનિદાનં નિદાનોક્તાર્થાનતિક્રમેણ ચિકિત્સિતં સમ્યઙ્ નિર્દિષ્ટમ્| એતચ્ચ ચિકિત્સિતમાયુર્વેદફલં સદ્ય એવાર્તિનાશનાદ્ધેતોઃ| સ્થાને ચિકિત્સિતશબ્દ ઉપચારાત્ પ્રાધાન્યેન| ચિકિત્સિતમિત્યાદિભિઃ પર્યાયૈરૌષધં સ્મૃતમાચાર્યૈરિતિ|| ૨૯|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ