24. vātaśōṇitacikitsitam

Adhikarana ata vAtashoNitacikitsitannAma caturviMsho~adhyAyaH | adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વાતશોણિતચિકિત્સાં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ|૧|

Adhikarana raktAvasecanam (2) · Śloka 1

વાતશોણિતિનઃ સ્નિગ્ધસ્ય દાહરાગરુક્તોદેષુ જલૌકોભિઃ કણ્ડૂપતાપસ્વાપચિમિચિમાયનેશુ શૃઙ્ગતુમ્બૈર્દેશાદ્દેશાન્તરં સઞ્ચરત્ સિરયા પ્રચ્છાનેન વ દુષ્ટામસૃગસકૃદલપ્મલ્પ- મવસેચયેત્||૧||

Adhikarana asRukakShaye vyApadaH (3) · Śloka 3

અસૃક્ક્ષયે હિ ગમ્ભીરશોફસ્તમ્ભકમ્પગ્લાનિસઙ્કોચાદયઃ સ્યુઃ| સિરાવ્યધોક્તાશ્ચ મૂર્ચ્છાદયઃ||૩||

Adhikarana asisrAvyAvasthA tatra karma ca (4) · Śloka 4

નૈવ ચ સ્રાવયેદઙ્ગગ્લાનૌ રૂક્ષે વાતોત્તરઞ્ચ રક્તમ્| તતશ્ચ પુનઃ સ્નેહયિત્વ મૃદૂનિ સ્નેહયુક્તાનિ રૂક્ષાણિ વા વિરેચ- નાનિ બસ્તિકર્મ ચાસકૃત્ પ્રયોજયેત્||૪||

Adhikarana vAtaprabale ghRutapAnam (5) · Śloka 5

અથ વાતપ્રબલે પુરાણઘૃતં પિબેચ્છતાવરીઘૃતં Vવા||૫||

Adhikarana jIvanIyaM ghRutaM taila~jca (6) · Śloka 6

દશમૂલપુનર્નવદ્વયૈરણ્ડમુદ્ગપર્ણીમાષપર્ણીમહામેદાશતાવ રીરાસ્નાવ્ક્પુષ્પીશઙ્ખપુષ્પીબલાતિબલા દ્વિપલાંશાઃ પૃથ ગ્જલદ્રોણે વિપાચયેત્| પાદશેષે ચ તત્તુલ્યાનિ પૃથક્છા ગમાંસામલકેક્ષુરસ ઘૃતક્ષીરાણિ સંયોજ્યં કલ્કઞ્ચ પિપ્પ લીમરિચકાશ્મર્યફલોત્પલદ્વિમેદાદ્વિશ્રાવણીવીરાપુન ર્નવનાગરસમઙ્ગાતુકાક્ષીરીક્ષીરકાકોલીદ્રાક્ષાક્ષોટપદ્મ બીજશૃઙ્ગાટકાનિકોચકભવ્યોરુમાણખર્જૂરવાતામમુઞ્જા તાભિષુકાણાં પુનઃ પચેત્| એતજ્જીવનીયાખ્યં સર્પિ ર્વાતપિત્તવિકારાન્ વિશેષતશ્ચ પાણ્ડુરોગજ્વરાપસ્માર ભગન્દરશ્વાસહિધ્માસ્વરભેદપાર્શ્વશૂલયકૃત્પ્લીહમૂત્ર સઙ્ગાશ્મરીવાતશોણિતસર્Vવાઙ્ગૈકાઙ્ગરોગાનપહરતિ| વર્ણ્યં બલ્યં વૃષ્યં ચક્ષુષ્યં પુત્રદઞ્ચ| તૈલસાત્મ્યો વા ક્ષીરસિતો પલં તૈલં પિબેત્||૬||

Adhikarana tailAntarANi (7) · Śloka 7

અથવ શતાવરીમયૂરકક્ષીરવિદારીબલાદ્વયતૃણપઞ્ચમૂલ ક્વાથે પદ્મકાદિગર્ભં સાધિતમ્| બલાતૈલં વા વાત વ્યાધ્યુક્તમ્| શતપાકં વા| વાતહરસિદ્ધેન પયસામ્લૈર્વા સ્પર્શસુખં પરિષેકં કુર્વીત||૭||

Adhikarana upanAhaH (8) · Śloka 8

પ્રત્યેકશો યવગોધૂમતિલમુદ્ગમાષેષુ કાકોલીજીવકર્ષ ભકબલાસૃગાલવિન્નામેષશૃઙ્ગીપ્રિયાલસિતોપલાસુરભિવ ચાકશેરુકલ્કમિશ્રેષૂપનાહાર્થં સર્પિસ્તૈલવસામજ્જ દુગ્ધસિદ્ધાન્ પઞ્ચ પાયસાનુપકલ્પયેત્| સ્નૈહિકફલ મજ્જોત્કારિકાં વા| બિલ્વપેશિકાતગરદેવદારુસરલ રાસ્નાહરેણુકુષ્ઠશતપુષ્પાભિર્વા દધિમસ્તુયુક્તાભિરુપ નાહઃ||૮||

Adhikarana pralepAbhya~ggau (9) · Śloka 9

યવમધુકૈરણ્ડબીજપુનર્નવૈર્ધાન્યામ્બુપિષ્ઠૈઃ પ્રલેપઃ| માતુ લુઙ્ગામ્લવેતસસૈન્ધવઘૃતમિશ્રં વા શિગ્રુમૂલમ્| સહચર જીવન્તીમૂલં વા| રાસ્નામધુકગુડૂચીબલાદ્વયજીવકર્ષ ભકલ્કક્ષીરસિદ્ધં સસિક્થકં સર્પિરભ્યઙ્ગઃ||૯||

Adhikarana pittaprabale upacArAH (10) · Śloka 10

પિત્તપ્રબલે દ્રાક્ષારેવતફલપયસ્યામધુકચન્દનકાશ્મ ર્યકષાયં શક્રરામધુમધુરં પાયયેત્| શતાવરીપટોલ ત્રિફલાગુડૂચીકટુકાકષાયં વા| સ્વાદુતિક્તવર્ગસિદ્ધં ચ સર્પિઃ ક્ષીરં ચ| રાસ્નાભીરુદશમૂલબલાસિદ્ધં વા| ધારોષ્ણં વા| વિરેકાર્થે ત્રિવૃચ્ચૂર્ણયુક્તં વા| ક્ષીરાહારો વા ક્ષીરેણૈરણ્ડતૈલં બહુશઃ પિબેત્| અમૃતારગ્વધાટારૂ ષકકષાયેણ વા| ક્ષીરબસ્તીન્ વા સઘૃતાન્ દદ્યાત્| શીતૈશ્ચન્દનપદ્મકબિસમૃણાલાદિભિઃ શૃતેન ક્ષીરેણ પરિ ષેકઃ| ક્ષીરેક્ષુરસમધુશર્કરાતણ્ડુલોદકેન વા| દ્રાક્ષા મધુકકાશ્મર્યયુતેન વા| ધાન્યામ્લેન વા જીવનીયસિદ્ધેન વા સર્પિષા શતધૌતેન વા| મસૂરોશીરપ્રપૌણ્ડરીકદાર્વીમધુકમઞ્જિષ્ઠાચન્દનોત્પલ પદ્મકૈરકાસક્તુભિઃ સઘૃતક્ષીરશર્કરૈઃ પ્રદેહો દાહરા ગરુગ્વિસર્પશોફહરઃ| ગોધૂમચૂર્ણો વા છાગક્ષીરસંયુક્તો લેપઃ| તિલાશ્ચ પયસા પિષ્ટાઃ ભૃષ્ટા કપાલે પુનઃ પયસિ પ્રક્ષિપ્ય નિર્વાપિતાઃ||૧૦||

Adhikarana raktAdhike visheShaH (11) · Śloka 11

રક્તપ્રબલેઽપ્યેવં બહુશશ્ચ શોણિતમવસેચયેત્||૧૧||

Adhikarana shleShmaprabale visheShaH (12) · Śloka 12

શ્લેષ્મપ્રબલે ધાત્રીનિશામુસ્તાકષાયં મધુમધુરં પિબેત્| ત્રિફલાકષાયં વ| મધુકશૃઙ્ગીવેરાભયાકટુરોહિણીનિર્યૂહં વા| યથાર્હસ્નેહપીતં ચ મૃદુ વામયેદ્વિરૂક્ષયેચ્ચ| ન ચાતિ સેકલેપાન્ દદ્યાત્| નિમ્બસર્ષપાશ્વગન્ધાક્ષારતિલૈઃ કોષ્ણૈર્લેપઃ| વચાગાર ધૂમદ્વિનિશાકુષ્ઠશતપુષ્પાભિર્વા| પુનર્નવેન વા સઘૃતેન| તિલસર્ષપાતસીયવચૂર્ણે વા| શ્લેષ્માતકકપિત્થમધુ શિગ્રુમિશ્રાઃ ક્ષારમૂત્રપિષ્ટઃ કટુકસ્કન્ધસિદ્ધૈઃ ક્ષારોદ કતૈલમૂત્રૈઃ સેકઃ||૧૨||

Adhikarana saMsargasannipAtayoH (13) · Śloka 13

સંસર્ગે મિશ્રં યથોદ્રેકં વા પ્રતિકુર્યાત્| સર્વેષુ ચ યથા યથ ગુડૂચીમ્ ગુડહરીતકીં પિપ્પલીવર્ધમાનં વા શીલયેદ્બ સ્તિકર્મ ચાભીક્ષ્ણમિતિ||૧૩||

Adhikarana sAmAnyopadeshaH (14) · Śloka 14

ભવતિ ચાત્ર- બાહ્યમાલેપનાભ્યઙ્ગપરિષેકાવગાહનૈઃ| વિરેકાસ્થાપનસ્નેહપાનૈરાન્તરમાચરેત્| સર્પિસ્તૈલવસામજ્જપાનાભ્યઞ્જનબસ્તિભિઃ| લેપોપનાહસેકૈશ્ચ કોષ્ણૈર્વાતોત્તરં જયેત્| વિરેચનર્ઘૃતક્ષીરપાનસેચનબસ્તિભિઃ| પિત્તરક્તોત્તરં વાતરક્તં લેપૈશ્ચ શીતલૈઃ| વમનં મૃદુ નાત્યર્થં સ્નેહસેકાદિલઙ્ઘનમ્| કોષ્ણા લેપાશ્ચ શસ્યન્તે વાતરક્તે કફોત્તરે| વાતશ્લેષ્મોત્તરે શીતૈઃ પ્રલિપ્તે વાતશોણિતે| વિદાહશોફરુક્કણ્ડૂવિવૃદ્ધિઃ સ્તમ્ભનાદ્ભવેત્| પિત્તરક્તોત્તરે વાતરક્તે લેપાદયો હિમાઃ| ઉષ્ણૈઃ પ્લોષોષરુગ્રાગસ્વેદાવદરણોદ્ભવઃ||૧૪||

Adhikarana madhuyaShTItailam (15) · Śloka 15

મધુયષ્ટ્યાઃ પલશતાત્ કષાયે પાદશેશિતે| તૈલાઢકં સમીક્ષરં પચેત્કલ્કૈઃ પલોન્મિતૈઃ| શતપુષ્પાવરીમૂર્વાપયસ્યાભીરુચન્દનૈઃ| સ્થિરાહંસપદીમાંસીદ્વિમેદામધુપર્ણિભિઃ| કાકોલીક્ષીરકાકોલીતામલક્યર્ધિપદ્મકૈઃ| જીવન્તીજીવકર્ષભત્વક્પત્રનખવાલકૈઃ| પ્રપૌણ્ડતીકમઞ્જિષ્ઠાસારિવૈન્દ્રીવિતુન્નકૈઃ| ચતુષ્પ્રયોગં વાતાસૃક્પિત્તદાહજ્વરાર્તિનુત્||૧૫||

Adhikarana madhuyaShTItailam-shatapAkam (16) · Śloka 16

મધુયષ્ટ્યાઃ પલં દત્વા તૈલપ્રસ્થં ચતુર્ગુણે| ક્ષીરે પચેચ્છતં વારાંસ્તદેવં મધુકાચ્છતે| સિદ્ધં યોજ્યં તૃડુન્માદશ્વાસકાસવિસર્પિષુ| હૃત્પાણ્ડુરોગવાતાસૃક્પિત્તાદિષુ ચ પૂર્વવત્||૧૬||

Adhikarana mArgAvarodhajanye visheShaH (17) · Śloka 17

કુપિતે માર્ગસંરોધાન્મેદસો વા કફસ્ય વા| અતિવૃદ્ધાનિલે શસ્તં નાદૌ સ્નેહનબૃંહણમ્| કૃત્વા તત્રાઢ્યવાતોક્તં વાતશોણિતિકં તતઃ| ભેષજં સ્નેહનં કુર્યાદ્યચ્ચ રક્તપ્રસાદનમ્||૧૭||

Adhikarana gambhIre avasthAvisheShasyAsAdhyatA (18) · Śloka 18

ગમ્ભીરે રક્તમાક્રાન્તં સ્યાચ્ચેદ્વાતેન વર્જયેત્||૧૮||

Adhikarana raktapittayorativRuddhau visheShaH (19) · Śloka 19

રક્તપિત્તાતિવૃદ્ધ્યા તુ પાકમાશુ નિગચ્છતિ| ભિન્નં સ્રવતિ તદ્રક્તં વિદગ્ધં પૂયમેવ વા| તયોશ્ચિકિત્સાં વ્રણવદ્ભેદશોધનરોપણીમ્| કુર્યાદુપદ્રવાણાઞ્ચ તસ્માત્તસ્માચ્ચિકિત્સિતાત્||૧૯||

Adhikarana prANAdikope cikitsAsUtram (20) · Śloka 20

પ્રાણાદિકોપે યુગપદ્યથોદ્દિષ્ટં યથામયમ્| યથાસન્નઞ્ચ ભૈષજ્યં વિકલ્પ્યં સ્યાદ્યથાબલમ્||૨૦||

Adhikarana sAmAdibhedAdvisheShaH (21) · Śloka 21

નીતે નિરામતાં સામે સ્વેદલઙ્ઘનપાચનૈઃ| રૂક્ષૈશ્ચાલેપસેકાદ્યૈઃ કુર્યાત્કેવલવાતનુત્||૨૧||

Adhikarana pittAvRute vAyau (22) · Śloka 22

વાયૌ પિત્તાવૃતે શીતામુષ્ણાઞ્ચ બહુશઃ ક્રિયામ્| વ્યત્યાસાદ્યોજયેત્સર્પિર્જીવનીયં ચ પાયયેત્| ધન્વમાંસં યવઃ શાલિર્વિરેકઃ ક્ષીરવાન્મૃદુઃ| સક્ષીરા બસ્તયઃ ક્ષીરં પઞ્ચમૂલબલાશૃતમ્| કાલેઽનુવાસનં તૈલૈર્મધુરૌષધસાધિતૈઃ| યષ્ટીમધુબલાતૈલઘૃતક્ષીરૈશ્ચ સેચનમ્| પઞ્ચમૂલકષાયેણ વારિણા શીતલેન વા||૨૨||

Adhikarana kaphAvRute vAyau kaphapittAvRute visheShaH (23) · Śloka 23

કફાવૃતે યવન્નાનિ જાઙ્ગલા મૃગપક્ષિણઃ| સ્વેદાસ્તીક્ષ્ણા નિરુહાશ્ચ વમનં સવિરેચનમ્| પુરાણસર્પિસ્તૈલં ચ તિલસર્ષપજં હિતમ્| સંસૃષ્ઠે કફપિત્તાભ્યાં પિત્તમાદૌ વિનિર્જયેત્||૨૩||

Adhikarana raktAdyAvRute vAyau (24) · Śloka 24

કારયેદ્રક્તસંસૃષ્ટે વાતશોણિતિકીં ક્રિયામ્| સ્વેદાભ્યઙ્ગરસાઃ ક્ષીરં સ્નેહોમાંસાવૃતે હિતમ્| પ્રમેહમેદાવાતઘ્નમાઢ્યવાતે ભિષગ્નિજતમ્| મહાસ્નેહોઽસ્થિમજ્જસ્થે પૂર્વોક્તં રેતસાવૃતે||૨૪||

Adhikarana annAdyAvRute vAyau (25) · Śloka 25

અન્નાવૃતે પાચનીયં વમનં દીપનં લઘુ| મૂત્રાવૃતે મૂત્રલાનિ સ્વેદાશ્ચોત્તરવસ્તયઃ| એરણ્ડતૈલં વર્ચસ્થે વસ્તિસ્નેહાશ્ચ ભેદિનઃ||૨૫||

Adhikarana sarvAvaraNAnAM sAmAnyacikitsitam (26) · Śloka 26

કફપિત્તાવિરુદ્ધં યદ્યશ્ચ વાતાનુલોમનમ્| સર્વસ્થાનાવૃતેઽપ્યાશુ તત્કાર્યં માતરિશ્વનિ| અનભિષ્યન્દિ ચ સ્નિગ્ધં સ્રોતસાં શુદ્ધિકારણમ્| યાપનાબસ્તયઃ પ્રાયો મધુરાઃ સાનુવાસનાઃ| પ્રસમીક્ષ્ય બલાધિક્યં મૃદુ કાર્યં વિરેચનમ્| રસાયનાનાં સર્વેષામુપયોગઃ પ્રશસ્યતે| શિલાહ્વસ્ય વિશેષેણ પયસા શુદ્ધગુગ્ગુલોઃ| લેહો વા ભાર્ગવસ્તદ્વદેકાદશસિતાશતઃ| અપાને ત્વાવૃતે સર્વં દીપનં ગ્રાહિ ભેષજમ્| વાતાનુલોમનં કાર્યં મૂત્રાશયવિશોધનમ્||૨૬||

Adhikarana prANApAnAnAmanyonyAvaraNe sUtram (27) · Śloka 27

ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તમાવૃતાનાં ચિકિત્સિતમ્| પ્રાણાપાનાં ભિષક્કુર્ય્યાદ્વિતર્ક્ય સ્વયમેવ તત્| ઉદાનં યોજયેદૂર્ધ્વમપાનં ચાનુલોમયેત્| સમાનં શમયેદ્વિદ્વાંસ્ત્રિધા વ્યાનઞ્ચ યોજયેત્| પ્રાણો રક્ષ્યશ્ચતુર્ભ્યોઽપિ તત્સ્થિતૌ દેહસંસ્થિતિઃ| સ્વં સ્વં સ્થાનં નયેદેવં વૃતાન્ વાતાન્ વિમાર્ગગાન્||૨૭||

Adhikarana sarvopayoga cikitsanirdeshaH (28) · Śloka 28

સર્વં ચાવરણં પિત્તરક્તસંસર્ગવર્જિતમ્| રસાયનવિધાનેન લશુનો હન્તિ શીલિતઃ| પિત્તાવ્રુતે પિત્તહરં મરુતશ્ચાનુલોમનમ્| રક્તાવૃતેઽપિ તદ્વચ્ચ ખુડોક્તં યચ્ચ ભેષજમ્| પિત્તરક્તાનિલહિતં વિવિધં ચ રસાયનમ્||૨૮||

Adhikarana cikitsAsthAnopAsaMhAraH (29-30) · Śloka 30

યથાનિદાનાં નિર્દિષ્ટમિતિ સમ્યક્ચિકિત્સિતમ્| આયુર્વેદફલં સ્થાનમેતત્સદ્યોઽર્તિનાશનામ્| ચિકિત્સિતં હિતં પથ્યં પ્રાયશ્ચિત્તં ભિષગ્જિતમ્| ભેષજં શમનં શસ્તં પર્યાયૈઃ સ્મૃતમૌષધમ્||૨૯|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવ ષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને વાત શોણિતચિકિત્સિતન્નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ||૩૦||