24. vātaśōṇitacikitsitam

Adhikarana ata vAtashoNitacikitsitannAma caturviMsho~adhyAyaH | adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ವಾತಶೋಣಿತಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ|೧|

ಕ್ರಮಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ ವಾತಶೋಣಿತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಮಧ್ಯಾಯ ಆರಭ್ಯತೇ|| ೧||

Adhikarana raktAvasecanam (2) · Śloka 1

ವಾತಶೋಣಿತಿನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ದಾಹರಾಗರುಕ್ತೋದೇಷು ಜಲೌಕೋಭಿಃ ಕಣ್ಡೂಪತಾಪಸ್ವಾಪಚಿಮಿಚಿಮಾಯನೇಶು ಶೃಙ್ಗತುಮ್ಬೈರ್ದೇಶಾದ್ದೇಶಾನ್ತರಂ ಸಞ್ಚರತ್ ಸಿರಯಾ ಪ್ರಚ್ಛಾನೇನ ವ ದುಷ್ಟಾಮಸೃಗಸಕೃದಲಪ್ಮಲ್ಪ- ಮವಸೇಚಯೇತ್||೧||

ಸರ್ವಸ್ಯ ವಾತಶೋಣಿತವತಃ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಂ ರಕ್ತಸ್ರಾವಣಮಿಷ್ಯತೇ| ತತ್ರ ವಿಶೇಷಾದ್ದಾಹಾದಿಷು ಜಲೌಕೋಭಿಃ| ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಷು ಶೃಙ್ಗತುಮ್ಬೈಃ| ಅನಿಯತದೇಶಸ್ಥಿತಂ ರಕ್ತಂ ಸಿರಯಾ ಪ್ರಚ್ಛಾನೇನ ವಾ| ಸರ್ವತ್ರ ಚ ವಾತಶೋಣಿತೇಷು ದುಷ್ಟಮಸೃಕ್ಸ್ತೋಕಮವಸೇಚಯೇತ್| ಜಲೌಕಾದಿಭಿರಸೃಕ್ಸ್ರಾವೇ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ರಕ್ತಸ್ಯಾವಸೇಚನಂ ಸಕೃದೇವ ನ ಕಾರ್ಯಮ್| ನ ಬಹು|| ೨||

Adhikarana asRukakShaye vyApadaH (3) · Śloka 3

ಅಸೃಕ್ಕ್ಷಯೇ ಹಿ ಗಮ್ಭೀರಶೋಫಸ್ತಮ್ಭಕಮ್ಪಗ್ಲಾನಿಸಙ್ಕೋಚಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಸಿರಾವ್ಯಧೋಕ್ತಾಶ್ಚ ಮೂರ್ಚ್ಛಾದಯಃ||೩||

ಅಸೃಕ್ಕ್ಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಕೃದಸ್ರೇ ವಿಸ್ರಾವಿತೇ ರಕ್ತಕ್ಷಯೇ ಸತಿ ಗಮ್ಭೀರಶ್ವಯಥ್ವಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಗಮ್ಭೀರಃ ಶೋಫ ಅವಗಾಢಃ| ಗ್ಲಾನಿರುಪಶೋಷಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ಸರ್ವೇಷಾಮಪತರ್ಪಣಜಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್|| ೩||

Adhikarana asisrAvyAvasthA tatra karma ca (4) · Śloka 4

ನೈವ ಚ ಸ್ರಾವಯೇದಙ್ಗಗ್ಲಾನೌ ರೂಕ್ಷೇ ವಾತೋತ್ತರಞ್ಚ ರಕ್ತಮ್| ತತಶ್ಚ ಪುನಃ ಸ್ನೇಹಯಿತ್ವ ಮೃದೂನಿ ಸ್ನೇಹಯುಕ್ತಾನಿ ರೂಕ್ಷಾಣಿ ವಾ ವಿರೇಚ- ನಾನಿ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ಚಾಸಕೃತ್ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್||೪||

ಸುಬೋಧಮ್|| ೪||

Adhikarana vAtaprabale ghRutapAnam (5) · Śloka 5

ಅಥ ವಾತಪ್ರಬಲೇ ಪುರಾಣಘೃತಂ ಪಿಬೇಚ್ಛತಾವರೀಘೃತಂ Vವಾ||೫||

ಅಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಾತಾದಿವಿಶೇಷೇಣ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ ಪುರಾಣಂ ಸರ್ಪಿಃ ಪಞ್ಚದಶಾದಿವರ್ಷೋಷಿತಮ್|| ೫||

Adhikarana jIvanIyaM ghRutaM taila~jca (6) · Śloka 6

ದಶಮೂಲಪುನರ್ನವದ್ವಯೈರಣ್ಡಮುದ್ಗಪರ್ಣೀಮಾಷಪರ್ಣೀಮಹಾಮೇದಾಶತಾವ ರೀರಾಸ್ನಾವ್ಕ್ಪುಷ್ಪೀಶಙ್ಖಪುಷ್ಪೀಬಲಾತಿಬಲಾ ದ್ವಿಪಲಾಂಶಾಃ ಪೃಥ ಗ್ಜಲದ್ರೋಣೇ ವಿಪಾಚಯೇತ್| ಪಾದಶೇಷೇ ಚ ತತ್ತುಲ್ಯಾನಿ ಪೃಥಕ್ಛಾ ಗಮಾಂಸಾಮಲಕೇಕ್ಷುರಸ ಘೃತಕ್ಷೀರಾಣಿ ಸಂಯೋಜ್ಯಂ ಕಲ್ಕಞ್ಚ ಪಿಪ್ಪ ಲೀಮರಿಚಕಾಶ್ಮರ್ಯಫಲೋತ್ಪಲದ್ವಿಮೇದಾದ್ವಿಶ್ರಾವಣೀವೀರಾಪುನ ರ್ನವನಾಗರಸಮಙ್ಗಾತುಕಾಕ್ಷೀರೀಕ್ಷೀರಕಾಕೋಲೀದ್ರಾಕ್ಷಾಕ್ಷೋಟಪದ್ಮ ಬೀಜಶೃಙ್ಗಾಟಕಾನಿಕೋಚಕಭವ್ಯೋರುಮಾಣಖರ್ಜೂರವಾತಾಮಮುಞ್ಜಾ ತಾಭಿಷುಕಾಣಾಂ ಪುನಃ ಪಚೇತ್| ಏತಜ್ಜೀವನೀಯಾಖ್ಯಂ ಸರ್ಪಿ ರ್ವಾತಪಿತ್ತವಿಕಾರಾನ್ ವಿಶೇಷತಶ್ಚ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಜ್ವರಾಪಸ್ಮಾರ ಭಗನ್ದರಶ್ವಾಸಹಿಧ್ಮಾಸ್ವರಭೇದಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಮೂತ್ರ ಸಙ್ಗಾಶ್ಮರೀವಾತಶೋಣಿತಸರ್Vವಾಙ್ಗೈಕಾಙ್ಗರೋಗಾನಪಹರತಿ| ವರ್ಣ್ಯಂ ಬಲ್ಯಂ ವೃಷ್ಯಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಪುತ್ರದಞ್ಚ| ತೈಲಸಾತ್ಮ್ಯೋ ವಾ ಕ್ಷೀರಸಿತೋ ಪಲಂ ತೈಲಂ ಪಿಬೇತ್||೬||

ದಶಮೂಲೇತ್ಯಾದಿನಾ ಜೀವನೀಯಾಖ್ಯಂ ಸರ್ಪಿಃ| ಅವಾಕ್ಪುಷ್ಪೀ ವಾರಾಹೀ| ಶಙ್ಖಪುಷ್ಪೀ ಕಾಶ್ಮೀರೇಷು ವೀರಟೀತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ| ಛಾಗಮಾಂಸರಸಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ ಪೃಥಕ್ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಕ್ವಥಿತಶೇಷಸಮಾನಿ| ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದೀನಾಂ ಕಲ್ಕಃ ಸ್ನೇಹಾಚ್ಚತುರ್ಥಾಂಶೇನ| ಸಮಙ್ಗಾ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ| ನಿಕೋಚಕಂ ಫಲವಿಶೇಷಃ| ಜೀವನೀಯಾಖ್ಯಮೇತತ್ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಾದೀನ್ ವಾತಪಿತ್ತವಿಕಾರಾನ್ ವಿಶೇಷತೋಽಪಹರತಿ| ಬಲ್ಯತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಂ ಚ| ತೈಲಸಾತ್ಮ್ಯಃ ಸನ್ ವಾತಶೋಣಿತೀ ಸಃ ಕ್ಷೀರಶರ್ಕರಾಯುಕ್ತಮೇವ ತೈಲಂ ಪಿಬೇತ್|| ೬||

Adhikarana tailAntarANi (7) · Śloka 7

ಅಥವ ಶತಾವರೀಮಯೂರಕಕ್ಷೀರವಿದಾರೀಬಲಾದ್ವಯತೃಣಪಞ್ಚಮೂಲ ಕ್ವಾಥೇ ಪದ್ಮಕಾದಿಗರ್ಭಂ ಸಾಧಿತಮ್| ಬಲಾತೈಲಂ ವಾ ವಾತ ವ್ಯಾಧ್ಯುಕ್ತಮ್| ಶತಪಾಕಂ ವಾ| ವಾತಹರಸಿದ್ಧೇನ ಪಯಸಾಮ್ಲೈರ್ವಾ ಸ್ಪರ್ಶಸುಖಂ ಪರಿಷೇಕಂ ಕುರ್ವೀತ||೭||

ಅಥವಾ ಶತಾವರ್ಯಾದಿಕ್ವಾಥೇ ಪದ್ಮಕಾದಿಗಣಗರ್ಭಂ ಸಾಧಿತಂ ತೈಲಂ ತೈಲ| ಸಾತ್ಮ್ಯಃ ಪಿಬೇತ್| ಮಯೂರಕಃ ಅಪಾಮಾರ್ಗಃ| ಬಲಾತೈಲಂ ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯುಕಮ್| ತತ್ರ ಚೋಕ್ತಂ ವಾ ಶತಪಾಕಮ್| ವಾತಹರೈರಿತ್ಯಾದಿನಾ ಪರಿಷೇಕಮ್| ದ್ರಾಕ್ಷಾಮಧುಕತೋಯಾಭ್ಯಾಂ ಸಿದ್ಧಂ ವ ಸಸಿತೋಪಲಮ್| ಪಿಬೇದ್ ಘೃತಂ ತಥಾ ಕ್ಷೀರಂ ಗುಡೂಚೀಸ್ವರಸೇ ಶೃತಮ್|| ಇತಿ ಚರಕಪಾಠಃ| ದ್ರಾಕ್ಷಾಮಧುಕತೋಯಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯತ್ರ ದ್ವಿವಚನಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಘೃತಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ|| ೭||

Adhikarana upanAhaH (8) · Śloka 8

ಪ್ರತ್ಯೇಕಶೋ ಯವಗೋಧೂಮತಿಲಮುದ್ಗಮಾಷೇಷು ಕಾಕೋಲೀಜೀವಕರ್ಷ ಭಕಬಲಾಸೃಗಾಲವಿನ್ನಾಮೇಷಶೃಙ್ಗೀಪ್ರಿಯಾಲಸಿತೋಪಲಾಸುರಭಿವ ಚಾಕಶೇರುಕಲ್ಕಮಿಶ್ರೇಷೂಪನಾಹಾರ್ಥಂ ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲವಸಾಮಜ್ಜ ದುಗ್ಧಸಿದ್ಧಾನ್ ಪಞ್ಚ ಪಾಯಸಾನುಪಕಲ್ಪಯೇತ್| ಸ್ನೈಹಿಕಫಲ ಮಜ್ಜೋತ್ಕಾರಿಕಾಂ ವಾ| ಬಿಲ್ವಪೇಶಿಕಾತಗರದೇವದಾರುಸರಲ ರಾಸ್ನಾಹರೇಣುಕುಷ್ಠಶತಪುಷ್ಪಾಭಿರ್ವಾ ದಧಿಮಸ್ತುಯುಕ್ತಾಭಿರುಪ ನಾಹಃ||೮||

ಯವಾದಿಷು ಪಞ್ಚಸು ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸರ್ಪಿರಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿಃ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಕಲ್ಕೇನ ಚೋಪನಾಹಾರ್ಥಂ ಪಞ್ಚ ಪಾಯಸಾನ್ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ಯವಾದಿಭಿರ್ಮಾಷಾನ್ತೈಃ| ಶೃಗಾಲವಿನ್ನಾ ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀ| ಸ್ನೈಹಿಕಾನಾಂ ಫಲಾನಾಮಕ್ಷೋಡಾದೀನಾಂ ಮಜ್ಜಾ ಉತ್ಕಾರಿಕಾ ಚ| ಬಿಲ್ವಪೇಶಿಕಾದಿಭಿರುಪನಾಹಃ| ಪಿಷ್ಟಬನ್ಧೋ ದಧಿಮಸ್ತುಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತಾದಿಭಿಃ|| ೮||

Adhikarana pralepAbhya~ggau (9) · Śloka 9

ಯವಮಧುಕೈರಣ್ಡಬೀಜಪುನರ್ನವೈರ್ಧಾನ್ಯಾಮ್ಬುಪಿಷ್ಠೈಃ ಪ್ರಲೇಪಃ| ಮಾತು ಲುಙ್ಗಾಮ್ಲವೇತಸಸೈನ್ಧವಘೃತಮಿಶ್ರಂ ವಾ ಶಿಗ್ರುಮೂಲಮ್| ಸಹಚರ ಜೀವನ್ತೀಮೂಲಂ ವಾ| ರಾಸ್ನಾಮಧುಕಗುಡೂಚೀಬಲಾದ್ವಯಜೀವಕರ್ಷ ಭಕಲ್ಕಕ್ಷೀರಸಿದ್ಧಂ ಸಸಿಕ್ಥಕಂ ಸರ್ಪಿರಭ್ಯಙ್ಗಃ||೯||

ಯವಾದಿಭಿರ್ಧಾನ್ಯಾಮ್ಬುಪಿಷ್ಟೈಃ ಪ್ರಲೇಪಃ| ಅಥವಾ ಶಿಗ್ರುಮೂಲಂ ಮಾತುಲುಙ್ಗಾಮ್ಲವೇತಸಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಮ್| ಮಾತುಲುಙ್ಗಾಮ್ಲಮಮ್ಲಮಾತುಲುಙ್ಗಮ್| ತದ್ಯುಕ್ತಂ ವಾ| ಸಹಚರೀಜೀವನ್ತ್ಯೋರ್ಮೂಲಮಾಲೇಪಃ| ರಾಸ್ನಾದಿಕಲ್ಕೇನ ಕ್ಷೀರೇಣ ಸಸಿಕ್ಥಕಂ ಸಿದ್ಧಂ ಸರ್ಪಿರಭ್ಯಙ್ಗಃ| ಸಿಕ್ಥಕಂ ಮದನಮ್| ಇತಿ ವಾತಾಧಿಕೇ|| ೯||

Adhikarana pittaprabale upacArAH (10) · Śloka 10

ಪಿತ್ತಪ್ರಬಲೇ ದ್ರಾಕ್ಷಾರೇವತಫಲಪಯಸ್ಯಾಮಧುಕಚನ್ದನಕಾಶ್ಮ ರ್ಯಕಷಾಯಂ ಶಕ್ರರಾಮಧುಮಧುರಂ ಪಾಯಯೇತ್| ಶತಾವರೀಪಟೋಲ ತ್ರಿಫಲಾಗುಡೂಚೀಕಟುಕಾಕಷಾಯಂ ವಾ| ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತವರ್ಗಸಿದ್ಧಂ ಚ ಸರ್ಪಿಃ ಕ್ಷೀರಂ ಚ| ರಾಸ್ನಾಭೀರುದಶಮೂಲಬಲಾಸಿದ್ಧಂ ವಾ| ಧಾರೋಷ್ಣಂ ವಾ| ವಿರೇಕಾರ್ಥೇ ತ್ರಿವೃಚ್ಚೂರ್ಣಯುಕ್ತಂ ವಾ| ಕ್ಷೀರಾಹಾರೋ ವಾ ಕ್ಷೀರೇಣೈರಣ್ಡತೈಲಂ ಬಹುಶಃ ಪಿಬೇತ್| ಅಮೃತಾರಗ್ವಧಾಟಾರೂ ಷಕಕಷಾಯೇಣ ವಾ| ಕ್ಷೀರಬಸ್ತೀನ್ ವಾ ಸಘೃತಾನ್ ದದ್ಯಾತ್| ಶೀತೈಶ್ಚನ್ದನಪದ್ಮಕಬಿಸಮೃಣಾಲಾದಿಭಿಃ ಶೃತೇನ ಕ್ಷೀರೇಣ ಪರಿ ಷೇಕಃ| ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುರಸಮಧುಶರ್ಕರಾತಣ್ಡುಲೋದಕೇನ ವಾ| ದ್ರಾಕ್ಷಾ ಮಧುಕಕಾಶ್ಮರ್ಯಯುತೇನ ವಾ| ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲೇನ ವಾ ಜೀವನೀಯಸಿದ್ಧೇನ ವಾ ಸರ್ಪಿಷಾ ಶತಧೌತೇನ ವಾ| ಮಸೂರೋಶೀರಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕದಾರ್ವೀಮಧುಕಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಚನ್ದನೋತ್ಪಲ ಪದ್ಮಕೈರಕಾಸಕ್ತುಭಿಃ ಸಘೃತಕ್ಷೀರಶರ್ಕರೈಃ ಪ್ರದೇಹೋ ದಾಹರಾ ಗರುಗ್ವಿಸರ್ಪಶೋಫಹರಃ| ಗೋಧೂಮಚೂರ್ಣೋ ವಾ ಛಾಗಕ್ಷೀರಸಂಯುಕ್ತೋ ಲೇಪಃ| ತಿಲಾಶ್ಚ ಪಯಸಾ ಪಿಷ್ಟಾಃ ಭೃಷ್ಟಾ ಕಪಾಲೇ ಪುನಃ ಪಯಸಿ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ನಿರ್ವಾಪಿತಾಃ||೧೦||

ಪಿತ್ತಪ್ರಬಲೇ ದ್ರಾಕ್ಷಾದಿಕಷಾಯಂ ಶರ್ಕರಾಮಧುಭ್ಯಾಂ ಮಧುರಮ್| ಮಧುರಶಬ್ದೇನ ತಯೋರ್ಮಧುರ್ಯಾಪಾದನೀ ಮಾತ್ರೋಕ್ತಾ| ಶತಾವರ್ಯಾದಿಕಷಾಯೋ ವಾ ಶರ್ಕರಾಮಧುಮಧುರಃ| ಯಥಾ ಸೂತ್ರೋಕ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಮಧುರತಿಕ್ತವರ್ಗಾಭ್ಯಾಂ ಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಮ್| ರಾಸ್ನಾದಿಶೃತಂ ಕ್ಷೀರಂ ವಾ ಧಾರೋಷ್ಣಮೇವ ವಾ| ವಿರೇಕಾರ್ಥೇ ಕ್ಷೀರಂ ತ್ರಿವೃಚ್ಚೂರ್ಣೇನ ಯುಕ್ತಂ ವಾ| ಅಥವ ಕ್ಷೀರೇಣ ಸಹೈರಣ್ಡತೈಲಂ ಕ್ಷೀರಾನ್ನಾದೋ ಬಹುಶಃ ಪಿಬೇತ್| ಅಮೃತಾದಿಕಷಾಯೇಣ ವೈರಣ್ಡತೈಲಂ ಕ್ಷೀರಾಹಾರೋ ಬಹುಶಃ ಪಿಬೇತ್| ಸುಬೋಧಮ್| ಚನ್ದನಾದಿಭಿಃ ಶೀತೈಃ ಶೀತವಿರ್ಯೈಃ ಶೃತೇನ ಕ್ಷೀರೇಣ ಪರಿಷೇಕಃ| ಕ್ಷೀರಾದಿನಾ ವಾ| ಉದಕಶರ್ಕರಾತಣ್ಡುಲಾಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅಥವಾ ದ್ರಾಕ್ಷಾದಿಯುಕ್ತೇನ ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲೇನ ಪರಿಷೇಕಃ| ಅಥವಾ ಜೀವನಯೌಷಧಸಿದ್ಧೇನ ಸರ್ಪಿಷಾ ಪರಿಷೇಚಯೇತ್| ಶತಧೌತೇನ ಸರ್ಪಿಷಾ ವಾ| ಶತಧೌತಂ ಯತ್ ಸರ್ಪಿರ್ಬಹುವಾರಂ ವಿಲಾಪ್ಯಾಗ್ನೌ ಕ್ಷೀರವೃಕ್ಷಾದಿಶೀತೋದಕೇ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ಮಥ್ನಾಖಜಿತತ್ವಾತ್ಸ್ತ್ಯಾನೀಕ್ರಿಯತೇ| ಮಸೂರಾದಿಭಿಃ ಸಕ್ತ್ವನ್ತೈಃ ಘೃತಾದಿಯುಕ್ತೈಃ ಪ್ರದೇಹೋ ದಾಹಾದಿಹರಃ| ಏರಕಾಸಕ್ತುಃ ಏರಕಾಬೀಜಸಕ್ತುಃ| ಪಯಸಿ| ಸುಬೋಧಮ್| ನಿರ್ವಾಪಿತಾ ಊಷ್ಮಾಣಂ ತ್ಯಾಜಿತಾ ಇತಿ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ|| ೧೦||

Adhikarana raktAdhike visheShaH (11) · Śloka 11

ರಕ್ತಪ್ರಬಲೇಽಪ್ಯೇವಂ ಬಹುಶಶ್ಚ ಶೋಣಿತಮವಸೇಚಯೇತ್||೧೧||

ರಕ್ತಪ್ರಬಲೇಽಪಿ ವಾತಶೋಣಿತೇ ಏವಮಿತಿ ಪಿತ್ತೋಕ್ತಮ್| ಅತ್ರ ತು ಬಹುಶಃ ಶೋಣಿತಮವಸೇಚಯೇತ್| ಅತಿದೇಶೇನ ಲಾಘವಾರ್ತಂ ವ್ಯುತ್ಕ್ರಮಃ|| ೧೧||

Adhikarana shleShmaprabale visheShaH (12) · Śloka 12

ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಬಲೇ ಧಾತ್ರೀನಿಶಾಮುಸ್ತಾಕಷಾಯಂ ಮಧುಮಧುರಂ ಪಿಬೇತ್| ತ್ರಿಫಲಾಕಷಾಯಂ ವ| ಮಧುಕಶೃಙ್ಗೀವೇರಾಭಯಾಕಟುರೋಹಿಣೀನಿರ್ಯೂಹಂ ವಾ| ಯಥಾರ್ಹಸ್ನೇಹಪೀತಂ ಚ ಮೃದು ವಾಮಯೇದ್ವಿರೂಕ್ಷಯೇಚ್ಚ| ನ ಚಾತಿ ಸೇಕಲೇಪಾನ್ ದದ್ಯಾತ್| ನಿಮ್ಬಸರ್ಷಪಾಶ್ವಗನ್ಧಾಕ್ಷಾರತಿಲೈಃ ಕೋಷ್ಣೈರ್ಲೇಪಃ| ವಚಾಗಾರ ಧೂಮದ್ವಿನಿಶಾಕುಷ್ಠಶತಪುಷ್ಪಾಭಿರ್ವಾ| ಪುನರ್ನವೇನ ವಾ ಸಘೃತೇನ| ತಿಲಸರ್ಷಪಾತಸೀಯವಚೂರ್ಣೇ ವಾ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕಕಪಿತ್ಥಮಧು ಶಿಗ್ರುಮಿಶ್ರಾಃ ಕ್ಷಾರಮೂತ್ರಪಿಷ್ಟಃ ಕಟುಕಸ್ಕನ್ಧಸಿದ್ಧೈಃ ಕ್ಷಾರೋದ ಕತೈಲಮೂತ್ರೈಃ ಸೇಕಃ||೧೨||

ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಬಲೇ ವಾತಶೋಣಿತೇ ಧಾತ್ರ್ಯಾದಿಕಷಾಯಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಯುಕ್ತಂ ಪಿಬೇತ್| ತ್ರಿಫಲಾಕಷಾಯಂ ವಾ| ಮಧುಕಾದಿಕಷಾಯಂ ವಾ| ತಂ ಚ ಯಥಾಯೋಗ್ಯಸ್ನೇಹಪೀತಂ ಮೃದು ಸ್ತೋಕಂ ವಾಮಯೇತ್| ಮೃದು ಚ ವಿರೂಕ್ಷಯೇತ್| ಸುಬೋಧಮ್| ನಿಮ್ಬಾದಿಭಿಃ ಕೋಷ್ಣೈರ್ಲೇಪಃ| ವಚಾದಿಭಿರ್ವಾ ಕೋಷ್ಣೈರ್ಲೇಪಃ| ಸುಬೋಧಮ್| ತಿಲಾದಿಚೂರ್ಣೋ ವಾ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕಾದಿಮಿಶ್ರಃ ಕ್ಷಾರಮೂತ್ರೇಣ ಕ್ಷಾರಸ್ರುತೇನ ಮೂತ್ರೇಣ ಪಿಷ್ಟಃ| ಕಟುಕಸ್ಕನ್ಧಸಿದ್ಧೈಃ ಕ್ಷಾರೋದಕಾದಿಭಿಃ ಸೇಕಃಕಾರ್ಯಃ|| ೧೨||

Adhikarana saMsargasannipAtayoH (13) · Śloka 13

ಸಂಸರ್ಗೇ ಮಿಶ್ರಂ ಯಥೋದ್ರೇಕಂ ವಾ ಪ್ರತಿಕುರ್ಯಾತ್| ಸರ್ವೇಷು ಚ ಯಥಾ ಯಥ ಗುಡೂಚೀಮ್ ಗುಡಹರೀತಕೀಂ ಪಿಪ್ಪಲೀವರ್ಧಮಾನಂ ವಾ ಶೀಲಯೇದ್ಬ ಸ್ತಿಕರ್ಮ ಚಾಭೀಕ್ಷ್ಣಮಿತಿ||೧೩||

ಮಿಶ್ರದೋಷಾಧಿಕೇ ದೋಷಾನುರೋಧೇನ ಯಥೋಕ್ತಮುಪಕ್ರಮಂ ಮಿಶ್ರಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ಅಥವಾ ಮಿಶ್ರದೋಷೋದ್ಭವೇಽಪ್ಯುದ್ರಿಕ್ತಮೇವ ದೋಷಂ ಪ್ರತಿಕುರ್ಯಾತ್| ಗುಡೂಚ್ಯಾದಿಕಂ ಪೃಥಕ್ ಸರ್ವೇಷು ವಾತಶೋಣಿತೇಷು ಸಮಾನ್ಯಂ ಶೀಲಯೇತ್|| ೧೩||

Adhikarana sAmAnyopadeshaH (14) · Śloka 14

ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಬಾಹ್ಯಮಾಲೇಪನಾಭ್ಯಙ್ಗಪರಿಷೇಕಾವಗಾಹನೈಃ| ವಿರೇಕಾಸ್ಥಾಪನಸ್ನೇಹಪಾನೈರಾನ್ತರಮಾಚರೇತ್| ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲವಸಾಮಜ್ಜಪಾನಾಭ್ಯಞ್ಜನಬಸ್ತಿಭಿಃ| ಲೇಪೋಪನಾಹಸೇಕೈಶ್ಚ ಕೋಷ್ಣೈರ್ವಾತೋತ್ತರಂ ಜಯೇತ್| ವಿರೇಚನರ್ಘೃತಕ್ಷೀರಪಾನಸೇಚನಬಸ್ತಿಭಿಃ| ಪಿತ್ತರಕ್ತೋತ್ತರಂ ವಾತರಕ್ತಂ ಲೇಪೈಶ್ಚ ಶೀತಲೈಃ| ವಮನಂ ಮೃದು ನಾತ್ಯರ್ಥಂ ಸ್ನೇಹಸೇಕಾದಿಲಙ್ಘನಮ್| ಕೋಷ್ಣಾ ಲೇಪಾಶ್ಚ ಶಸ್ಯನ್ತೇ ವಾತರಕ್ತೇ ಕಫೋತ್ತರೇ| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮೋತ್ತರೇ ಶೀತೈಃ ಪ್ರಲಿಪ್ತೇ ವಾತಶೋಣಿತೇ| ವಿದಾಹಶೋಫರುಕ್ಕಣ್ಡೂವಿವೃದ್ಧಿಃ ಸ್ತಮ್ಭನಾದ್ಭವೇತ್| ಪಿತ್ತರಕ್ತೋತ್ತರೇ ವಾತರಕ್ತೇ ಲೇಪಾದಯೋ ಹಿಮಾಃ| ಉಷ್ಣೈಃ ಪ್ಲೋಷೋಷರುಗ್ರಾಗಸ್ವೇದಾವದರಣೋದ್ಭವಃ||೧೪||

ಗತಾನುಗತಿಕಾ| ಬಾಹ್ಯಮುತ್ತಾನಂ ವಾತಶೋಣಿತಮಾಲೇಪನಾದಿಭಿರ್ಜಯೇತ್| ವಿರೇಕಾದಿನಾ ಗಮ್ಭೀರಮ್| ಸರ್ಪಿರಾದಿಭಿಃ ಪಾನಾದ್ಯುಪಯುಕ್ತೈಃ ಕೋಷ್ಣೈಶ್ಚ ಲೇಪಾದಿಭಿರ್ವಾತೋತ್ತರಂ ಜಯೇತ್| ವಿರೇಕಾದಿಭಿರ್ಲೇಪೈಶ್ಚ ಶೀತಲೈಃ ಪಿತ್ತೋತ್ತರಂ ರಕ್ತೋತ್ತರಂ ಚ| ಕಫೋತ್ತರೇ ವಾತರಕ್ತೇ ಮೃದು ಚ ವಮನಂ ಸ್ನೇಹಸೇಕಾದಿ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ನ ಶಸ್ಯತೇ| ಯಥಾಬಲಂ ಲಙ್ಘನಂ ಚಾಲೇಪಾಶ್ಚ ಕೋಷ್ಣಾಃ ಶಸ್ಯನ್ತ ಇತಿ| ವಾತೇಶ್ಲೇಷ್ಮೋತ್ತರೇ ವಾತಾಧಿಕೇ ಕಫಾದಿಕೇ ಚ| ಕೋಷ್ಣದ್ರವ್ಯಲೇಪಾದಿವಿಧಾನೇ ಶೀತಲೇಪಾದಿಪ್ರತಿಷೇಧೇ ಚ ಹೇತುರ್ವಾತ ಇತ್ಯಾದಿನೋಚ್ಯತೇ| ಶೀತೈಃ ಪ್ರಲೇಪೈರ್ದೋಷಸ್ಯ ಸ್ತಮ್ಭನಾದ್ವಿದಾಹಾದೇರ್ವಿವೃದ್ಧಿರ್ಭವತಿ| ಪಿತ್ತೋತ್ತರೇ ರಕ್ತೋತ್ತರೇ ಚೌಷ್ಣೈರ್ದಾಹಾದ್ಯುದ್ಭವಃ|| ೧೪||

Adhikarana madhuyaShTItailam (15) · Śloka 15

ಮಧುಯಷ್ಟ್ಯಾಃ ಪಲಶತಾತ್ ಕಷಾಯೇ ಪಾದಶೇಶಿತೇ| ತೈಲಾಢಕಂ ಸಮೀಕ್ಷರಂ ಪಚೇತ್ಕಲ್ಕೈಃ ಪಲೋನ್ಮಿತೈಃ| ಶತಪುಷ್ಪಾವರೀಮೂರ್ವಾಪಯಸ್ಯಾಭೀರುಚನ್ದನೈಃ| ಸ್ಥಿರಾಹಂಸಪದೀಮಾಂಸೀದ್ವಿಮೇದಾಮಧುಪರ್ಣಿಭಿಃ| ಕಾಕೋಲೀಕ್ಷೀರಕಾಕೋಲೀತಾಮಲಕ್ಯರ್ಧಿಪದ್ಮಕೈಃ| ಜೀವನ್ತೀಜೀವಕರ್ಷಭತ್ವಕ್ಪತ್ರನಖವಾಲಕೈಃ| ಪ್ರಪೌಣ್ಡತೀಕಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಸಾರಿವೈನ್ದ್ರೀವಿತುನ್ನಕೈಃ| ಚತುಷ್ಪ್ರಯೋಗಂ ವಾತಾಸೃಕ್ಪಿತ್ತದಾಹಜ್ವರಾರ್ತಿನುತ್||೧೫||

ಮಧುಯಷ್ಟಿತೈಲಂ ಚತುಷ್ಪ್ರಯೋಗಂ ಪಾನನಸ್ಯಾಭ್ಯಞ್ಜನಸೇಕಪ್ರಯೋಗಂ ವಾತರಕ್ತಾದ್ಯರ್ತಿನುತ್| ದಾಹಶಬ್ದೋ ಜ್ವರಶಬ್ದೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ವರೀ ಶತಾವರೀ| ಪಯಸ್ಯಾ ಕ್ಷೀರಿಕಾ| ಸ್ಥಿರಾ ಸಾಲಪರ್ಣೀ| ಹಂಸಪದೀ ಘೃತಮಣ್ಡಾ| ಮಧುಪರ್ಣೀ ಮೇದಾ| ತಾಮಲಕೀ ತಾಲೀ| ಏನ್ದ್ರೀ ಇನ್ದ್ರವಾರುಣೀ| ವಿತುನ್ನಕಂ ಧಾತಕೀಫಲಮ್||೧೫|

Adhikarana madhuyaShTItailam-shatapAkam (16) · Śloka 16

ಮಧುಯಷ್ಟ್ಯಾಃ ಪಲಂ ದತ್ವಾ ತೈಲಪ್ರಸ್ಥಂ ಚತುರ್ಗುಣೇ| ಕ್ಷೀರೇ ಪಚೇಚ್ಛತಂ ವಾರಾಂಸ್ತದೇವಂ ಮಧುಕಾಚ್ಛತೇ| ಸಿದ್ಧಂ ಯೋಜ್ಯಂ ತೃಡುನ್ಮಾದಶ್ವಾಸಕಾಸವಿಸರ್ಪಿಷು| ಹೃತ್ಪಾಣ್ಡುರೋಗವಾತಾಸೃಕ್ಪಿತ್ತಾದಿಷು ಚ ಪೂರ್ವವತ್||೧೬||

ಮಧುಯಷ್ಟ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೈಲಪ್ರಸ್ಥಂ ಚತುರ್ಗುಣೇ ಕ್ಷೀರೇ ಮಧುಯಷ್ಟೀಪಲಂ ದತ್ವಾ ಪಚೇತ್| ಏವಂ ಪಲೇನ ಪಲೇನ ಮಧುಕಸ್ಯ ಕ್ಷೀರೇಣ ಚ ಶತಂ ವಾರಾನ್ ಪಚೇತ್| ತಾವತಾ ಶತಂ ಮಧುಯಷ್ಟ್ಯಾಃ ಪ್ರವಿಶತಿ| ತತ್ಸಿದ್ಧಂ ತೃಡಾದಿಷು ಯೋಜ್ಯಮ್| ಪೂರ್ವವದಿತಿ ಚತುರ್ಷು ಪ್ರಯೋಗೇಷ್ವತಿದಿಶತಿ|| ೧೬||

Adhikarana mArgAvarodhajanye visheShaH (17) · Śloka 17

ಕುಪಿತೇ ಮಾರ್ಗಸಂರೋಧಾನ್ಮೇದಸೋ ವಾ ಕಫಸ್ಯ ವಾ| ಅತಿವೃದ್ಧಾನಿಲೇ ಶಸ್ತಂ ನಾದೌ ಸ್ನೇಹನಬೃಂಹಣಮ್| ಕೃತ್ವಾ ತತ್ರಾಢ್ಯವಾತೋಕ್ತಂ ವಾತಶೋಣಿತಿಕಂ ತತಃ| ಭೇಷಜಂ ಸ್ನೇಹನಂ ಕುರ್ಯಾದ್ಯಚ್ಚ ರಕ್ತಪ್ರಸಾದನಮ್||೧೭||

ಮೇದಸೋಽತಿವೃದ್ಧ್ಯಾ ಕಫಸ್ಯ ವಾತಿವೃದ್ಧ್ಯಾ ಯೋ ಮಾರ್ಗರೋಧಃ ಸ್ರೋತಃ ಪಿಧಾನಂ ತತೋ ಹೇತೋರನಿಲೇ ಕುಪಿತೇ ಪ್ರಥಮಂ ಸ್ನೇಹನಬೃಂಹಣಂ ನ ಶಸ್ತಮ್| ತತ್ರಾಢ್ಯವಾತವಿಧಾನಂ ಕೃತ್ವಾ ವಾತಶೋಣಿತೋಕ್ತಂ ಭೇಷಜಂ ಸ್ನೇಹನಂ ರಕ್ತಪ್ರಸಾದನಂ ಚ ಕುರ್ಯಾತ್|| ೧೭||

Adhikarana gambhIre avasthAvisheShasyAsAdhyatA (18) · Śloka 18

ಗಮ್ಭೀರೇ ರಕ್ತಮಾಕ್ರಾನ್ತಂ ಸ್ಯಾಚ್ಚೇದ್ವಾತೇನ ವರ್ಜಯೇತ್||೧೮||

ಗಮ್ಭೀರೇ ವಾತಶೋಣಿತೇ ವಾತೇನ ಯದಿ ರಕ್ತಮಾಕ್ರಾನ್ತಂ ಭವತಿ ತದ್ವಾತಶೋಣಿತಂ ಕೇವಲವಾತಂ ವರ್ಜಯೇತ್|| ೧೮||

Adhikarana raktapittayorativRuddhau visheShaH (19) · Śloka 19

ರಕ್ತಪಿತ್ತಾತಿವೃದ್ಧ್ಯಾ ತು ಪಾಕಮಾಶು ನಿಗಚ್ಛತಿ| ಭಿನ್ನಂ ಸ್ರವತಿ ತದ್ರಕ್ತಂ ವಿದಗ್ಧಂ ಪೂಯಮೇವ ವಾ| ತಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ವ್ರಣವದ್ಭೇದಶೋಧನರೋಪಣೀಮ್| ಕುರ್ಯಾದುಪದ್ರವಾಣಾಞ್ಚ ತಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಾತ್||೧೯||

ಯತ್ರ ತು ರಕ್ತಪಿತ್ತಯೋರತಿವೃದ್ಧಸ್ತಯಾ ಶೋಣಿತಮಾಶು ಪಾಕಂ ಗಚ್ಛತಿ| ತತೋ ಯತ್ನೇನಾಯತ್ನೇನ ವ ತದ್ವಾತಶೋಣಿತಂ ಭಿನ್ನಂ ವಿದಗ್ಧಂ ಪಾಕಾಭಿಮುಖಂ ರಕ್ತಂ ಸ್ರವತಿ ಪೂಯಮೇವ ವಾ ಸ್ರವತಿ ತಯೋರ್ವಿದಗ್ಧರಕ್ತಪೂಯಯೋಃ ಭೇದಾದಿಭಿರ್ವ್ರಣವಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಉಪದ್ರವಾಣಾಂ ಮೋಹಮೂರ್ಚ್ಛಾದೀನಾಂ ತತ್ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ಕುರ್ಯಾತ್|| ೧೯||

Adhikarana prANAdikope cikitsAsUtram (20) · Śloka 20

ಪ್ರಾಣಾದಿಕೋಪೇ ಯುಗಪದ್ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟಂ ಯಥಾಮಯಮ್| ಯಥಾಸನ್ನಞ್ಚ ಭೈಷಜ್ಯಂ ವಿಕಲ್ಪ್ಯಂ ಸ್ಯಾದ್ಯಥಾಬಲಮ್||೨೦||

ನಿದಾನಾನುಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಮ್ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ-ಯತ್ರ ಯುಗಪತ್ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಂ ಕೋಪಸ್ತತ್ರ ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟಮುದ್ದಿಶ್ಯ ವಾತವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಾಸನ್ನಮಿತಿ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಮಾಸನ್ನಮನತಿಕ್ರಮ್ಯ| ಯಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಗದೇ ಯ ಏವ ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಮನ್ಯತಮ ಆಸನ್ನಸ್ತಮೇವ ಚಿಕಿತ್ಸೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥಾಬಲಮಿತ್ಯನ್ಯತಮಸ್ಯ ಬಲಿನಃ ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರತೀಕಾರಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ| ಏವಮತ್ರ ಭೈಷಜ್ಯಂ ವಿಕಲ್ಪ್ಯಮ್|| ೨೦||

Adhikarana sAmAdibhedAdvisheShaH (21) · Śloka 21

ನೀತೇ ನಿರಾಮತಾಂ ಸಾಮೇ ಸ್ವೇದಲಙ್ಘನಪಾಚನೈಃ| ರೂಕ್ಷೈಶ್ಚಾಲೇಪಸೇಕಾದ್ಯೈಃ ಕುರ್ಯಾತ್ಕೇವಲವಾತನುತ್||೨೧||

ಸರ್ವತ್ರ ಚಾಮಯುಕ್ತೇ ವಾತೇ ಸ್ವೇದಾದಿಭಿರ್ನಿರಾಮತಾಂ ನೀತೇ ಕೇವಲವಾತನುತ್ಸರ್ವಂ ಕುರ್ಯಾತ್|| ೨೧||

Adhikarana pittAvRute vAyau (22) · Śloka 22

ವಾಯೌ ಪಿತ್ತಾವೃತೇ ಶೀತಾಮುಷ್ಣಾಞ್ಚ ಬಹುಶಃ ಕ್ರಿಯಾಮ್| ವ್ಯತ್ಯಾಸಾದ್ಯೋಜಯೇತ್ಸರ್ಪಿರ್ಜೀವನೀಯಂ ಚ ಪಾಯಯೇತ್| ಧನ್ವಮಾಂಸಂ ಯವಃ ಶಾಲಿರ್ವಿರೇಕಃ ಕ್ಷೀರವಾನ್ಮೃದುಃ| ಸಕ್ಷೀರಾ ಬಸ್ತಯಃ ಕ್ಷೀರಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಬಲಾಶೃತಮ್| ಕಾಲೇಽನುವಾಸನಂ ತೈಲೈರ್ಮಧುರೌಷಧಸಾಧಿತೈಃ| ಯಷ್ಟೀಮಧುಬಲಾತೈಲಘೃತಕ್ಷೀರೈಶ್ಚ ಸೇಚನಮ್| ಪಞ್ಚಮೂಲಕಷಾಯೇಣ ವಾರಿಣಾ ಶೀತಲೇನ ವಾ||೨೨||

ಅಥ ವಾಯೌ ಪಿತ್ತಾವೃತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಆವೃತವಾತಚಿಕಿತ್ಸಾ ಪಿತ್ತಾವೃತೇ ವಾಯೌ ವ್ಯತ್ಯಾಸಾತ್ ಪರ್ಯಾಯೇಣ ಶೀತಾಮುಷ್ಣಾಞ್ಚ ಕ್ರಿಯಾಂ ಯೋಜಯೇತ್| ಜೀವನೀಯಂ ಚ ಸರ್ಪಿಃ ಪಾಯಯೇತ್| ಏತಚ್ಚಾಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಧ್ಯಾಯೇ ದಶಮೂಲಾದಿನೋಕ್ತಮ್| ಧನ್ವಾಮಾಂಸಾದಿಕಂ ವಾತ್ರ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸುಬೋಧಮ್| ಕಾಲ ಇತ್ಯನುವಾಸನಯೋಗ್ಯೇ| ಮಧುರದ್ರವ್ಯಸಾಧಿತೈಸ್ತೈಲೈರನುವಾಸನಮ್| ಯಷ್ಟೀತೈಲಾದಿಭಿಃ ಸೇಚನಮ್| ಪಞ್ಚ-ಮೂಲಕಷಾಯೇಣ ವಾ ಶೀತೋದಕೇನ ವೇತಿ ಪಿತ್ತಾವೃತಚಿಕಿತ್ಸಾ|| ೨೨||

Adhikarana kaphAvRute vAyau kaphapittAvRute visheShaH (23) · Śloka 23

ಕಫಾವೃತೇ ಯವನ್ನಾನಿ ಜಾಙ್ಗಲಾ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಣಃ| ಸ್ವೇದಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾ ನಿರುಹಾಶ್ಚ ವಮನಂ ಸವಿರೇಚನಮ್| ಪುರಾಣಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲಂ ಚ ತಿಲಸರ್ಷಪಜಂ ಹಿತಮ್| ಸಂಸೃಷ್ಠೇ ಕಫಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಪಿತ್ತಮಾದೌ ವಿನಿರ್ಜಯೇತ್||೨೩||

ಕಫಾವೃತೇ ವಾತೇ ಯವಾನ್ನಾದಿಕಂ ಹಿತಮ್| ಕಫಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಯುಗಪತ್ ಸಂಸೃಷ್ಟೇ ವಾತೇ ಶೀಘ್ರಂ ಪಿತ್ತಂ ವಿನಿರ್ಜಯೇತ್| ತತಃ ಕಫಮ್|| ೨೩||

Adhikarana raktAdyAvRute vAyau (24) · Śloka 24

ಕಾರಯೇದ್ರಕ್ತಸಂಸೃಷ್ಟೇ ವಾತಶೋಣಿತಿಕೀಂ ಕ್ರಿಯಾಮ್| ಸ್ವೇದಾಭ್ಯಙ್ಗರಸಾಃ ಕ್ಷೀರಂ ಸ್ನೇಹೋಮಾಂಸಾವೃತೇ ಹಿತಮ್| ಪ್ರಮೇಹಮೇದಾವಾತಘ್ನಮಾಢ್ಯವಾತೇ ಭಿಷಗ್ನಿಜತಮ್| ಮಹಾಸ್ನೇಹೋಽಸ್ಥಿಮಜ್ಜಸ್ಥೇ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ರೇತಸಾವೃತೇ||೨೪||

ರಕ್ತಸಂಸೃಷ್ಟೇ ಸಾಮಾನ್ಯಾಂ ವಾತಶೋಣಿತಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕಾರಯೇತ್| ಮಾಂಸಾವೃತೇ ಸ್ವೇದಾದಯಃ ಸ್ನೇಹಾನ್ತಾಶ್ಚೇತಿ ಹಿತಾಃ| ಆಢ್ಯವಾತೇ ಮೇದಸಾವೃತೇ ವಾಯೌ ಪ್ರಮೇಹಘ್ನಂ ಮೇದೋಘ್ನಂ ವಾತಘ್ನಂ ಭಿಷಿಗ್ಜಿತಮೌಷಧಂ ಹಿತಮ್| ಅಸ್ಥಿಸ್ಥೇ ಮಜ್ಜಸ್ಥೇ ಚ ಮಹಾಸ್ನೇಹಂ ಸ್ನೇಹಚತುಷ್ಟಯಂ ಯುಗಪತ್| ರೇತಸಾ ಶುಕ್ರೇನಾವೃತೇ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ವಾತವ್ಯಾಧೌ ಶುಕ್ರಸ್ಥವಾತೋಕ್ತಂ ಪುತ್ರಕಾಮೀಯೋಕ್ತಂ ಚ|| ೨೪||

Adhikarana annAdyAvRute vAyau (25) · Śloka 25

ಅನ್ನಾವೃತೇ ಪಾಚನೀಯಂ ವಮನಂ ದೀಪನಂ ಲಘು| ಮೂತ್ರಾವೃತೇ ಮೂತ್ರಲಾನಿ ಸ್ವೇದಾಶ್ಚೋತ್ತರವಸ್ತಯಃ| ಏರಣ್ಡತೈಲಂ ವರ್ಚಸ್ಥೇ ವಸ್ತಿಸ್ನೇಹಾಶ್ಚ ಭೇದಿನಃ||೨೫||

ಅನ್ನಾವೃತೇ ಸುಬೋಧಮ್| ಮೂತ್ರಾವೃತೇ ಮೂತ್ರಲಾನ್ಯನ್ನಾದೀನಿ| ಉತ್ತರಬಸ್ತಿರ್ಮೇಢ್ರಯೋಜ್ಯಃ| ವರ್ಚಸ್ಥೇ ಪುರೀಷಾವೃತೇ ಏರಣ್ಡತೈಲಾದಿಕಮ್|| ೨೫||

Adhikarana sarvAvaraNAnAM sAmAnyacikitsitam (26) · Śloka 26

ಕಫಪಿತ್ತಾವಿರುದ್ಧಂ ಯದ್ಯಶ್ಚ ವಾತಾನುಲೋಮನಮ್| ಸರ್ವಸ್ಥಾನಾವೃತೇಽಪ್ಯಾಶು ತತ್ಕಾರ್ಯಂ ಮಾತರಿಶ್ವನಿ| ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಶುದ್ಧಿಕಾರಣಮ್| ಯಾಪನಾಬಸ್ತಯಃ ಪ್ರಾಯೋ ಮಧುರಾಃ ಸಾನುವಾಸನಾಃ| ಪ್ರಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಬಲಾಧಿಕ್ಯಂ ಮೃದು ಕಾರ್ಯಂ ವಿರೇಚನಮ್| ರಸಾಯನಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮುಪಯೋಗಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ಶಿಲಾಹ್ವಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣ ಪಯಸಾ ಶುದ್ಧಗುಗ್ಗುಲೋಃ| ಲೇಹೋ ವಾ ಭಾರ್ಗವಸ್ತದ್ವದೇಕಾದಶಸಿತಾಶತಃ| ಅಪಾನೇ ತ್ವಾವೃತೇ ಸರ್ವಂ ದೀಪನಂ ಗ್ರಾಹಿ ಭೇಷಜಮ್| ವಾತಾನುಲೋಮನಂ ಕಾರ್ಯಂ ಮೂತ್ರಾಶಯವಿಶೋಧನಮ್||೨೬||

ಕಫಪಿತ್ತಾವಿರುದ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಸರ್ವಾವರಣಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾ| ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದ್ಯಾದಿಗುಣಂ ಚ ಯತ್ ಕಿಞ್ಚಿತ್| ಪ್ರಾಯೋ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಯಾಪನಾಬಸ್ತಯಸ್ತೇ ಚ ಕಲ್ಪೇ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ಸುಬೋಧಮ್| ರಸಾಯನಾನಾಂ ಸ್ವವಿಷಯವಿಭಾಗೇನ| ಭಾರ್ಗವೋ ಲೇಹೋ ರಸಾಯನೋಕ್ತಶ್ಚ್ಯವನಪ್ರಾಶಃ| ಅಪಾನೇ ತು ಯೇನ ಕೇನಚಿದಾವೃತೇ ಸರ್ವಂ ಭೇಷಜಂ ದೀಪನತ್ವಾದಿಗುಣಂ ಕಾರ್ಯಮ್|| ೨೬||

Adhikarana prANApAnAnAmanyonyAvaraNe sUtram (27) · Śloka 27

ಇತಿ ಸಂಕ್ಷೇಪತಃ ಪ್ರೋಕ್ತಮಾವೃತಾನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಪ್ರಾಣಾಪಾನಾಂ ಭಿಷಕ್ಕುರ್ಯ್ಯಾದ್ವಿತರ್ಕ್ಯ ಸ್ವಯಮೇವ ತತ್| ಉದಾನಂ ಯೋಜಯೇದೂರ್ಧ್ವಮಪಾನಂ ಚಾನುಲೋಮಯೇತ್| ಸಮಾನಂ ಶಮಯೇದ್ವಿದ್ವಾಂಸ್ತ್ರಿಧಾ ವ್ಯಾನಞ್ಚ ಯೋಜಯೇತ್| ಪ್ರಾಣೋ ರಕ್ಷ್ಯಶ್ಚತುರ್ಭ್ಯೋಽಪಿ ತತ್ಸ್ಥಿತೌ ದೇಹಸಂಸ್ಥಿತಿಃ| ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ಸ್ಥಾನಂ ನಯೇದೇವಂ ವೃತಾನ್ ವಾತಾನ್ ವಿಮಾರ್ಗಗಾನ್||೨೭||

ಇತ್ಯನನ್ತರೋಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣಾವೃತಾನಾಂ ಸಂಕ್ಷೇಪೇಣ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಕ್ತಮ್| ಪ್ರಾಣಾದ್ಯಾನಂ ಸ್ವವಿಶೇಷೇಣಾವೃತಾನಾಂ ತದಿತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ಸ್ವಯಮೂಹ್ಯ ಕುರ್ಯಾತ್| ಉದಾನಮಿತ್ಯಾವೃತಂ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ವ್ಯಾನಂ ತ್ರಿಧಾ ಯೋಜಯೇದೂರ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಿರ್ಯಕ್ಚ| ಚತುರ್ಭ್ಯೋಽಪ್ಯುದಾನಾದಿಭ್ಯಃ ಸರ್ವಥಾ ಪ್ರಾಣೋ ಯತ್ನೇನ ರಕ್ಷ್ಯಃ| ಯತ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಸ್ಥಿತೌ ದೇಹಸ್ಯ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ಥಿತಿರ್ಭವತಿ| ಏವಂಸ್ಥಿತೇ ವೃತಾನ್ ಆವೃತಾನ್ ವಾತಾನುನ್ಮಾರ್ಗಗಾನ್ ನಾನಾವಿಧೇನಾಪಾಯೇನ ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ಸ್ಥಾನಂ ನಯೇತ್|| ೨೭||

Adhikarana sarvopayoga cikitsanirdeshaH (28) · Śloka 28

ಸರ್ವಂ ಚಾವರಣಂ ಪಿತ್ತರಕ್ತಸಂಸರ್ಗವರ್ಜಿತಮ್| ರಸಾಯನವಿಧಾನೇನ ಲಶುನೋ ಹನ್ತಿ ಶೀಲಿತಃ| ಪಿತ್ತಾವ್ರುತೇ ಪಿತ್ತಹರಂ ಮರುತಶ್ಚಾನುಲೋಮನಮ್| ರಕ್ತಾವೃತೇಽಪಿ ತದ್ವಚ್ಚ ಖುಡೋಕ್ತಂ ಯಚ್ಚ ಭೇಷಜಮ್| ಪಿತ್ತರಕ್ತಾನಿಲಹಿತಂ ವಿವಿಧಂ ಚ ರಸಾಯನಮ್||೨೮||

ಲಶುನಶ್ಚ ಸರ್ವಾವರಣಂ ಹನ್ತಿ ಪಿತ್ತರಕ್ತಸಂಸರ್ಗಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ| ಪಿತ್ತಾವೃತ ಇತ್ಯಾದಿ ಸುಬೋಧಮ್| ಖುಡ ಇತಿ ವಾತಶೋಣಿತಸ್ಯ ನಾಮ| ನಾನಾಪ್ರಕಾರಂ ಪಿತ್ತಾದಿಹಿತಂ ಚ ರಸಾಯನಂ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾವೃತೇ ಹಿತಮ್|| ೨೮||

Adhikarana cikitsAsthAnopAsaMhAraH (29-30) · Śloka 30

ಯಥಾನಿದಾನಾಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಿತಿ ಸಮ್ಯಕ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಆಯುರ್ವೇದಫಲಂ ಸ್ಥಾನಮೇತತ್ಸದ್ಯೋಽರ್ತಿನಾಶನಾಮ್| ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಹಿತಂ ಪಥ್ಯಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್| ಭೇಷಜಂ ಶಮನಂ ಶಸ್ತಂ ಪರ್ಯಾಯೈಃ ಸ್ಮೃತಮೌಷಧಮ್||೨೯|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾವ ಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನೇ ವಾತ ಶೋಣಿತಚಿಕಿತ್ಸಿತನ್ನಾಮ ಚತುರ್ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೦||

ಯಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಪಸಂಹ್ರಿಯತೇ| ಇತ್ಯನನ್ತರೋಕ್ತೈರಧ್ಯಾಯೈರ್ಯಥಾನಿದಾನಂ ನಿದಾನೋಕ್ತಾರ್ಥಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಸಮ್ಯಙ್ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ಏತಚ್ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಯುರ್ವೇದಫಲಂ ಸದ್ಯ ಏವಾರ್ತಿನಾಶನಾದ್ಧೇತೋಃ| ಸ್ಥಾನೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಶಬ್ದ ಉಪಚಾರಾತ್ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ| ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಿತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪರ್ಯಾಯೈರೌಷಧಂ ಸ್ಮೃತಮಾಚಾರ್ಯೈರಿತಿ|| ೨೯|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾ ಮಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನೇ ಚತುರ್ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ