23. vātavyādhicikitsitam

Adhikarana atha vAtavyAdhicikitsitannAma trayoviMsho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ક્રમપ્રાપ્તાનાં વાતવ્યાધીનાં ચિકિત્સિતં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે|| ૧||

Adhikarana kevalAnile kramavisheShaH (2) · Śloka 2

સર્વેષુ કેવલાનિલવિકારેષ્વન્તર્બહિઃ સ્નેહસ્વેદૌ સાલ્વ- લેનોપનાહો નિવાતં સ્થાનં પ્રાવરણાનિ દશમૂલક્વાથ- સિદ્ધા મહાસ્નેહપ્રગાઢાઃ સ્નિગ્ધા દધ્યમ્લા નાગરપિપ્પલી- તીક્ષ્ણા ગ્રામ્યાનૂપૌદકશિરઃ પિશિતરસાઃ પયાંસિ યૂષાઃ પ્રીણનાનિ ચાન્નાનિ| તૈરેવ ચ માંસૈર્મહાસ્નેહસંસૃષ્ટૈસ્તદ- ક્તાનામભીક્ષ્ણં પિણ્ડાદિસ્વેદાઃ| અપિ ચ- કોલકુલત્થામરતરુયવમિસિમાષાતસીવચાકુષ્ઠમ્| રાસ્નાતૈલફલાનિ ચ વાતજિદુત્કારિકામ્લોષ્ણા| વિડાલનકુલોષ્ટ્રસૃગાલાદિચર્મભિર્બન્ધઃ| સ્નિગ્ધા બસ્તયો નાવનાનિ ચ પ્રયોજ્યાનિ| દોષોપક્રમણીયં ચેક્ષેત||૨||

કેવલેનાન્યદોષાસંસૃષ્ટેન વાતેન યે વિકારા વ્યાધયઃ તેષાં સર્વેષ્વિત્યાદિના ચિકિત્સોચ્યતે| સાલ્વલ ઇતિ પદ્મકાદિસ્વેદનામ| તેનાપનાહઃ| નિવાતં સ્થાનમ્| પ્રાવરણાનિ ચ નિવાતાનીતિ સમ્બધ્યતે| દશમૂલાદિકં ગ્રામ્યાનૂપૌદકશિરઃપિશિતરસાનાં વિશેષણમ્| મહા-સ્નેહ ઇતિ સ્નેહચતુષ્ટયસ્યાખ્યા| તેન પ્રગાઢાસ્તદ્ભૂયિષ્ઠાઃ| સ્નિગ્ધા ઇતિ પ્રાણિસ્વભાવાત્| શુણ્ઠીપિપ્પલીભ્યાં તીક્ષ્ણાઃ| ઔદકાનામાનૂપત્વેઽપિ પૃથક્કરણેન તેષાં પ્રચુરસેવ્યત્વં દ્યોતયતિ| તૈરેવ માંસૈર્ગ્રમ્યાદિર્મહાસ્નેહસંસૃષ્ટૈસ્તદક્તાનાં મહાસ્નેહાભ્યક્તગાત્રાણાં વાતાર્તાનાં પિણ્ડાદિસ્વેદાઃ| અપિ ચેતિ પદ્યસમુચ્ચયાય| કોલાદિનોત્કારિકા વિધેયા| ઉત્કારિકા સ્વિન્નપિણ્ડી| અમરતરુર્દેવદારુઃ| મિસિઃ શતપુષ્પા| તૈલફલાનિ સર્વાણિ યેભ્યસ્તૈલમુત્પદ્યતે|| ૨||

Adhikarana tatra hetuH (3) · Śloka 3

સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય હિ તોદભેદાયામશૂલાદયો વાતવિકારઃ શીઘ્રમુપશામ્યન્તિ| સ્નેહશ્ચ ધાતૂન્ પુષ્ણાતિ બલં ચ દેહે જનયતિ| તસ્માત્ પુનઃ પુનઃ સ્નેહસ્વેદૌ શીલયેત્| તન્મૃદૂ કૃતે ચ કોષ્ઠે નાવતિષ્ઠન્ત્યનિલામયાઃ||૩||

પુનઃ પુનઃ સ્નેહસ્વેદશીલને સ્નિગ્ધસ્વિન્નેત્યાદિના હેતુરુચ્યતે| સ્નેહશ્ચેત્યાદિના સ્નેહસ્ય વિશેષઃ| તાભ્યાં સ્નેહસ્વેદાભ્યાં મૃદૂકૃતે કોષ્ઠે અનિલામયા વાતવ્યાધયો દેહે ન તિષ્ઠન્તિ કોષ્ઠમૂલત્વાદ્દોષગુણાનામિતિ કેવલા વાતવ્યાધિચિકિત્સા|| ૩||

Adhikarana sadoShatvAdAvRute visheShaH (4) · Śloka 4

યતિ તુ સદોષત્વાન્ન નિવર્તન્તે તતઃ સર્વશરીરગેઽપિ વાયૌ વિશેષઃ પક્વાશયાશ્રિતે મૃદુસ્નેહવિરેચનં તિલ્વકસર્પિઃ સાતલાઘૃતમેરણ્ડતૈલં વા ક્ષીરેણ દદ્યાત્| એવં હિ વિશુદ્ધ- સ્રોતસોઽનાવૃતઃ પવનો વિચરન્નાશુ શાન્તિમેતિ| અપિ ચ- સ્નિગ્ધામ્લલવણોષ્ણાદ્યૈરાહારૈર્હિ મલશ્ચિતઃ| સ્રોતો બદ્ધ્વાઽનિલં રુન્ધ્યાત્તસ્માત્તમનુલોમયેત્||૪||

યદિ પુનરનન્તરોક્તેન કર્મણા ન નિવર્તન્તે વ્યાધયઃ સદોષત્વાદ્દોષાન્તરસંસર્ગાદ્ધેતોસ્તતઃ સર્વશરીરગતેઽપિ દોષાન્તરસંસૃષ્ટે વાયૌ સ્નેહવિરેચનં દદ્યાત્| પક્વાશયાશ્રિતે વિશેષેણ સ્નેહવિરેચનં દદ્યાત્| તિલ્વકસર્પિરાદીનાં ક્ષીરેણ પ્રયોગો વિરેચનાય| એવં ચ સ્નેહવિરેચનેન વિશુદ્ધસ્રોતસઃ પુંસોઽનાવૃતો વાયુશ્ચરન્ શીઘ્રમેવોપશાન્તિમેતિ| વાયોશ્ચ સદોષસ્ય કોપ ઉક્તઃ| અપિ ચેત્યાદિના યત્ર વાયોઃ કોપે નિજં કારણં નાસ્તિ કેવલં સ્નિગ્ધાદિભિરાહારૈશ્ચિતો મલઃ પિત્તશ્લેષ્માખ્યઃ સ્રોતોબન્ધં કૃત્વાનિલં વાતં રુણદ્ધિ| તત્રાઽપ્યનુલોમનમુચ્યતે|| ૪||

Adhikarana durbale vAtarogArte kramaH (5) · Śloka 5

અથ દુર્બલે વિરેચ્યે નિરૂહં પાચનીયદીપનીયદ્રવ્યયુક્ત- મેવંવિધં ચ ભોજ્યમ્| ભોજ્યયુક્તં વા સ્રંસનમવચારયેત્| વિશુદ્ધસ્ય ચ સમિદ્ધેઽગ્નાવસકૃત્ સ્નેહસ્વેદૌ સ્વાદ્વમ્લ- લવણં ચાન્નપાનમ્| એવમપ્યનિવૃત્તાવવપીડકસ્નેહાન્ બસ્તિકર્મ ચ પ્રયોજયેત્||૫||

અથેતિ ગદ્યારમ્ભે શૈલી| યો વાતામયી દુર્બલઃ ક્રૂરકોષ્ઠાદિત્વાચ્ચ વિરેચનં નાર્હતિ તસ્મૈ પાચનીયદીપનીયદ્રવ્યયુક્તં નિરૂહં ભોજનં ન દદ્યાત્| અથવા સ્રંસનં વિરેચનમાહારેણ યુક્તમવચારયેત્| વિશુદ્ધસ્ય દોષાપનયનેન પેયાદિક્રમેણ ચાગ્નૌ સમિદ્ધે અસકૃત્ સ્નેહસ્વેદાવવચારયેત્| સ્વાદ્વાદિકં ચાન્નપાનમ્| સુબોધમ્| અવપીડકસ્નેહ ઇતિ રોગાનુત્પાદનીયે યોજનાદ્વયમુક્તમ્| સર્વવાતવિકારાણાં સામાન્યં વિધાનમેતત્ વિશેષશ્રુતેઃઇતિ જેજ્જટઃ| અયં હિ વિધિઃ સર્વવાતશમનઃ|| ૫||

Adhikarana AmAshayagate vAte visheShaH (6) · Śloka 6

આમાશયગતે કૃતવમનસ્ય ષડ્ધરણં ચૂર્ણં પરતશ્ચ યથાર્હં સ્નેહાદીન્| નાભિદેશમાશ્રિતે બિલ્વશલાટુભિઃ સિદ્ધાન્ મત્સ્યાન્ અશેષકોષ્ઠાશ્રિતે પુનરર્શોગ્રહણીવિહિતમામમલપાચનં ક્ષારો- પયોગાનન્તર્ગુલ્મોપક્રમં ચ પ્રયુઞ્જીત||૬||

આમાશયત ઇત્યાદિ સુબોધમ્| ષડ્ધરણં દાર્વ્યાદિ કુષ્ઠોક્તમ્| પરત ઇતિ વમનષડ્ધરણ્યોઃ કૃતયોઃ| બિલ્વશલાટુર્બાલબિલ્વમ્| અશેષકોષ્ઠશ્રિતઃ આમાશયપક્વાશયયોર્વ્યાપ્ય પ્રવૃત્તઃ| ક્ષારોપયોગાન્ સર્વાનન્તર્ભાગિકગુલ્મચિકિત્સિતં ચ પ્રયુઞ્જીત|| ૬||

Adhikarana hRudayagate vAte visheShaH (7) · Śloka 7

હૃદયસ્થે અંશુમત્યા શૃતં પયઃ||૭||

અંશુમતી સાલપર્ણી|| ૭||

Adhikarana shrotrAdigate vAte visheShaH (8) · Śloka 9

શ્રોત્રાદિગતે શિરાગતે ચ વિશેષેણ સ્નૈહિકં નસ્યં ધૂમં શિરોબસ્તિમર્દનાલેપાનાન્યથાસ્વઞ્ચ સ્રોતસાં પ્રીણનમ્|૯|

શ્રોત્રાદિસ્રોતોગતે તથોર્ધ્વશિરોગતે ચ સ્નૈહિકં સૂત્રોક્તં નસ્યં ધૂમં ચ વિશેષેણ પ્રયુઞ્જીત| સ્રોતસાં કર્ણાદીનાં પ્રીણનં સ્નેહતર્પણમ્| કર્ણગતે કર્ણતર્પણમ્| નાસાગતે તુ નાસાયામિત્યેવમાદિ યથાસ્વશબ્દાર્થઃ|| ૮||

Adhikarana tvagAdisthe vAte visheShaH (9) · Śloka 9

ત્વચિ સ્થિતેઽભ્યઙ્ગસ્વેદનિવાતાનિ| રક્તે શીતપ્રદેહ વિરેકરક્તમોક્ષાઃ| માંસમેદસો વિરેકાસ્થાપનશમનાનિ| અસ્થિમજ્જયોરન્તર્બહિઃ સ્નેહાઃ| શુક્રપ્રાપ્તે હર્ષઃ શુક્રલં ચાન્નપાનમ્| વિબદ્ધે તુ શુક્રે વિરેચનમ્| તતોઽનુબન્ધે ઽનન્તરોક્તાં ક્રિયાં કુર્યાત્ પુત્રકામીયં ચેક્ષેત||૯||

ત્વચિ સ્થિતેઽભ્યઙ્ગાદીનિ| નિવાતમિતિ સામાન્યેન ગૃહપ્રાવરણાદિ| રક્તસ્થે શીતપ્રદેહાદિ રક્તમોક્ષણાન્તમ્| માંસસ્થે વિરેકાદિકં ક્રમેણ| મેદસ્થે ચ| અસ્થ્નિ મજ્જ્ઞિ ચ સ્થિતે અન્તર્બહિશ્ચ સ્નેહાઃ| શુક્રપ્રાપ્તે સુબોધમ્| વિબદ્ધમસમ્યગ્વાહિ શુક્રમ્| તત ઇતિ વિરેચનાત્| અનન્તરોક્તાં ક્રિયાં હર્ષઃ શુક્રલં ચાન્નપાનમ્| પુત્રકામીયં નામાધ્યાયમીક્ષેત તત્રોક્તા વાતશુક્રચિકિત્સા યોજ્યેત્યર્થવશાદ્વાતદુષ્ટશુક્રચિકિત્સિતપ્રકારેણ|| ૯||

Adhikarana garbhashoShe visheShaH (10) · Śloka 10

શુષ્યતિ તુ ગર્ભે બાલેષુ ય યષ્ટીમધુકકાશ્મર્યફલશારિ વાશર્કરાશૃતં પયો દદ્યાન્માંસાદમાંસરસાંશ્ચ બૃંહણીય સ્નેહયુક્તાન્||૧૦||

ગર્ભબાલયોર્વાતેન શુષ્યતોઃ શુક્રસમન્વયોઽપિ હૃદિ સ્ફુરત્યાચાર્યસ્ય| સુબોધમ્| બૃંહણીયા સ્નેહા યે સ્વભાવાદેવૈરણ્ડતૈલવદ્વિરેચના ન ભવન્તિ|| ૧૦||

Adhikarana sirAsnAvAdiprApte visheShaH (11) · Śloka 11

સિરાસ્નાવસન્ધિપ્રાપ્તેઽભ્યઙ્ગમર્દનસ્વેદોપનાહબન્ધાગ્નિકર્મણિ| સઙ્કોચે માષસૈન્ધવસાધિતં તૈલમભ્યઙ્ગઃ| સ્વાપે બહુશો રક્તાવસેચનમ્| ન ત્વઙ્ગલાનૌ શોષભયાત્| સ્રુતરક્તસ્ય તૈલલવણાગારધૂમૈઃ પ્રદેહઃ||૧૧||

સિરાદિત્રયસ્યાન્યતમં પ્રાપ્તેઽભ્યઙ્ગાદીનિ| અગ્નિકર્મ નાનાવિધં મધુસ્નેહાદિના| સઙ્કોચેઽઙ્ગસ્ય માષાદિસાધિતં તૈલમભ્યઙ્ગઃ| સ્વાપે બહુશો રક્તાવસેચનમ્| સ્વાપ ઇવ સ્વાપઃ| અઙ્ગમ્લાનૌ સ્વાપેઽપિ રક્તાવસેકં નેષ્યતે શોષભયાત્| મ્લાનિરીષચ્છુષ્કત્વમિવ| સુબોધમ્||૧૧||

Adhikarana apatAnakacikitsA tatrAdAvupakramyatvanidarshanam (12) · Śloka 12

અથાપતાનકિનમસ્રસ્તાક્ષમસ્તબ્ધલાઙ્ગૂલમવેદનમસ્વેદન મપ્રલાપિનમખટ્વાઘાતિનમબહિરાયામિનં ચોપક્રમેત||૧૨||

અપતાનકિનમસ્રસ્તાક્ષત્વાદિરહિતમેવોપક્રમેત સાધ્યત્વાન્ન તુ તદ્યુક્તમસાધ્યત્વાત્| ખટ્વાઘાતીયઃ શય્યાત ઉત્થાય વાઽતિવેગાત્ પાદેન શય્યામાહન્તિ|| ૧૨||

Adhikarana tIkShNanasyaM sarpiHpAna~jca (13) · Śloka 13

તત્ર પ્રાગેવ સ્નિગ્ધસ્વિન્નાઙ્ગવ્યોષવિડઙ્ગશ્વેતમરિચૈરન્યૈશ્ચ તીક્ષ્ણૈઃ શિરોવિરેચનૈઃ સ્રોતોવિશુદ્ધયે કૃતનસ્યમનન્તરઞ્ચૈનં વિદાર્યાદિક્વાથમાંસરસક્ષીરદધિવિપક્વં સર્પિરચ્છં પાય યેત્| તથા નાતિમાત્રમનિલઃ પ્રસરતિ||૧૩||

તત્ર તસ્મિન્નપતાનકે પ્રથમમેવ સ્નિગ્ધસ્વિન્નં પુરુષં વ્યોષાદિભિશ્ચ સ્રોતોવિશોધનાય કૃતનસ્યં વિદાર્યાદિક્વાથાદિના વિધિપક્વં સર્પિરચ્છં પાયયેત્| અચ્છમિતિ વિચારણારહિતમન્યતમયા| માત્રયા| એષ હિ વિધિરનિલસ્ય નાતિપ્રસરણાય|| ૧૩||

Adhikarana mahAsnehavidhAnam (14) · Śloka 14

તતો ભદ્રદાર્વાદિવર્ગં વાતઘ્નમાહૃત્ય સયવકોલકુલત્થં સાનૂપમાઘંસઞ્ચ નિક્વાથ્ય તત્કષાયેણામ્લક્ષીરવતા મધુર વર્ગપ્રતીવાપં મહાસ્નેહં વિપચેત્| તમપતાનકિનમભ્યઙ્ગ પરિષેકાવગાહપાનભોજનાનુવાસનનાવનેષુ વિદધ્યાત્||૧૪||

તતોઽનન્તરં ભદ્રદાર્વાદિના સૂત્રોક્તેન યવાદિભિરાનૂપપ્રાણિમાંસેન ચ ક્વાથં કૃત્વા તેન ક્વાથેનામ્લકાઞ્જિકમદ્યાદિભિઃ ક્ષીરેણ ચ મહાસ્નેહં સ્નેહચતુષ્ટયં સાધયેત્ ગર્ભે મધુરવર્ગં દત્વા| ઔષધાનાં માંસસ્ય ચ દોષાદ્યપેક્ષણં પ્રયુક્તસ્ય પઞ્ચપ્રભૃતિ તુ દ્રવમિતિ સ્મર્તવ્યમ્| મધુરસ્કન્ધઃ સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશેન| તન્મહાસ્નેહમપતાનકિનામભ્યઙ્ગાદિષુ દદ્યાત્|| ૧૪||

Adhikarana svedanam (15) · Śloka 15

બલીયસિ ચ વાતે સુખોષ્ણકરીષપૂર્ણે કૂપે નિખન્યા દામુખં| તપ્તાયાં વ રથકારચુલ્યાં શિલાયાં વા સુપરિષિક્તાયાં શાયયેત્ પલાલાવચ્છન્નમ્| સ્વેદયેદ્વા પિણ્ડેન||૧૫||

કરીષે શુષ્કગોમયેન કૂપ ઇવ કૂપઃ નિખાતઃ| રથાકારચુલ્લી રથકારો નામ જાતિવિશેષો વર્ણત્રયાદૂનો લોહકારવૃત્તિર્ગુર્જરદેશપ્રસિદ્ધઃ| તસ્ય ચુલ્યગ્નિકર્મસ્થાનમ્| શિલાયામિતિ સૂત્રોક્તવિધાનેન તપ્તાયાં સુરાપરિષિક્તાયાં સબાષ્પાયં પલાલેન શાલિતૃણેનાવચ્છન્નદેહં શાયયેત્|| ૧૫||

Adhikarana abhya~ggaH (16) · Śloka 16

મૂલકોરુબૂકસ્ફૂર્જાતકાર્કસપ્તલાશઙ્ખિનીસ્વરસસિદ્ધં વા તૈલમભ્યઙ્ગાદિશુ યોજ્યમ્| અભુક્તવતા ચૈતત્ પીત મમ્લદધિમરિચવચાયુક્તમાક્ષેપકમપહન્તિ||૧૬||

મૂલકાદિસ્વરસસિદ્ધં વા તૈલમભ્યઙ્ગસેકાદિષુ| સ્ફૂર્જાતકં કાકતિન્દુકમ્| એતદેવ મૂલકાદિતૈલમકૃતભોજનેનામ્લદધિમરિચવચાયુક્તં પીતમાક્ષેપકમપહન્તિ|| ૧૬||

Adhikarana aNutailavidhAnam (17) · Śloka 17

તિલપીડનોપકરણદ્રવ્યાણ્યનલ્પકાલતૈલપરિપીતાન્ય વક્ષુદ્ય મહતિ કટાહે પાનીયેનાધાવ્ય ક્વાથયેદાસ્નેહો પગમાત્| તતસ્તત્ સ્નેહમમ્ભસ ઉપરિષ્ટાત્ પાણિશરાવયો રન્યતરેણાદાય વાતઘ્નૌષધદત્તપ્રતીવાપં સ્નેહપાકકલ્પેન પચેત્| એતદણુતૈલં સર્વવાતવિકારહરમ્| અણુતૈલદ્ર વ્યેભ્યો નિષ્પદ્યત ઇત્યણુતૈલમ્||૧૭||

તિલપીડનોપકરણદ્રવ્યાણિ ચક્રવંશદારુકર્મસાદીનિ સૈર્બહુકાલં તૈલં પરિપીતં તેભ્યો મુસલાદિક્ષુણ્ણેભ્યઃ પાનીયક્વથનેનોત્તરસ્નેહં ગૃહીત્વા વાતઘ્નૌષધૈઃ પચેત્| એતચ્ચ તૈલં નામ્ના અણુતૈલમ્| યતો ન કેવલં વાતઘ્નૌષધૈઃ સાધ્યતે યાવત્સૂત્રોક્તૈરપ્યણુતૈલદ્રવ્યૈઃ||૧૭||

Adhikarana vegAntareShvavapIDAni pradhamanAni ca (18) · Śloka 18

વેગાન્તરેષુ ચ તીક્ષ્ણાન્યવપીડાનિ પ્રધમનાનિ વા સકૃદ્ દદ્યાત્| તથાસ્ય શ્લેષ્માપગમનેન શ્વસનવિમોક્ષાત્ સંજ્ઞા પુનઃ પુનર્નોપરુધ્યતે| કુક્કુટકુલીરશિંશુમારવરાહવસાઃ પાયયેત્| યવકોલકુલત્થમૂલકદધિઘૃતતૈલસિદ્ધાં ચ યવાગૂમ્| સર્વાકારં ચ ગતવેગઃ સ્નેહવિરેચનાસ્થાપના નુવાસનાનિ સેવેત||૧૮||

પ્રયોગાન્તરમુચ્યતે| વેગાન્તરેમેકસ્ય વેગસ્ય ઉપશમોઽન્યસ્યાપ્રાપ્તિઃ| અવપીડં કલ્કાદિનસ્યમ્| પ્રધમનં નાડ્યા નસિ ચૂર્ણસ્ય ધ્માપનમ્| સંજ્ઞા ચૈતન્યમ્| કુક્કુટાદીનાં યથાલાભં વસાઃ પાયયેત્| યવાદિસિદ્ધાં ચ યવાગૂમ્| સર્વકારં સર્વેણ પ્રકારેણૌષધાદિના સ્વયં વા વિગતવેગઃ સ્નેહવિરેચનાદિકં સેવેત|| ૧૮||

Adhikarana apatAnake snehavirecanArthaM tilvakaghRutam (19) · Śloka 19

ત્રિવૃદ્ધન્તીસુવર્ણક્ષીરીશઙ્કિનીવિડઙ્ગત્રિફલાનામક્ષસમાઃ કલ્કાઃ બિલ્વમાત્રકં તિલ્વકમૂલાનાં ત્રિફલારસદધિ પાત્રે દ્વે ઘૃતપાત્રમેકં સર્વમૈકધ્યં પ્રતિસંસૃજ્ય વિપચેદેત ત્તિલ્વકસર્પિઃ સ્નેહવિરેચનમનિલરોગેષુ| તિલ્વકવિધિ રેવ ચાશોકરમ્યકયોર્દ્રષ્ટવ્યઃ| શુદ્ધવાતાપતાનકવિ ધાનમેતત્| સંસૃષ્ટે યથાસંસર્ગમ્||૧૯||

ત્રિવૃદાદીનાં તિલ્વક ઘૃતમ્| ત્રિવૃદાદીનાં પૃથક્કલ્કા અક્ષમાત્રાઃ કર્ષિકાઃ| તિલ્વકમૂલાનાં બિલ્વમાત્રઃ કલ્કઃ| કલ્કો જલપિષ્ટઃ| તિલ્વકઃ પટ્ટિકાલોધ્રઃ| તિલ્વકવદેભિરેવાશોકયુક્તૈઃ રમ્યકયુક્તૈશ્ચ વિધેયઃ| એતદનન્તરોક્તં વિધાનં શુદ્ધવાતજ એવાપતાનકે વિજ્ઞેયમ્| દોષાન્તરસંસૃષ્ટં તુ વાતે યથાસંસર્ગં સંસૃષ્ટદોષાનતિક્રમેણ તદવિરોધેનૈતદ્યોજ્યમિત્યર્થઃ|| ૧૯||

Adhikarana kaphasaMsRuShTe visheShaH (20) · Śloka 20

સકફે તુ વાતે તુમ્બુરુફલાભયાહિઙ્ગુપુષ્કરમૂલલવણ ત્રયચૂર્ણં યવક્વાથેન હૃત્પાર્શ્વાર્તિહરં પિબેત્| હિઙ્ગુનાગ રદાડિમામ્લવેતસસૌવર્ચલચૂર્ણં વા| મુસ્તપિપ્પલીનાગરા તિવિષાબિભીતકભાર્ઙ્ગીચૂર્ણં વાગ્ મદ્યેનોષ્ણામ્બુના વાપ તન્ત્રકકાસહૃદ્રોગહરમ્| સૌવર્ચલાભયાવ્યોષસિદ્ધં સર્પિઃ| રાસ્નામ્લવેતસસૈન્ધવવચાહરીતકીકલ્કશ્ચ ઘૃતભૃષ્ટો ભક્ષિતઃ||૨૦||

શુણ્ઠીચિત્રકભાર્ઙ્ગીશુકનાસાનિચુલમહાવલ્લીબૃહતીદ્વયકાકમાચીપુનર્નવૈરક્ષમાત્રૈર્ઘૃતપ્રસ્થં સાધયેત્| તત્ પીતં પરમપતન્ત્રકશ્વાસહિધ્માહૃદ્રોગઘ્નમ્| પથ્યાશતાર્ધકલ્કેન વા સૌવર્ચલપલદ્વયયુક્તં ચતુર્ગુણક્ષીરં ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| તદપતન્ત્રકઘ્નમ્| ન ચાસ્ય શોધનાર્થં બસ્તયસ્તીક્ષ્ણાઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ| હૃદ્રોગચિકિત્સિતં ચેક્ષેત| સકફ ઇત્યાદિ| કફસંસર્ગે તુમ્બુર્વાદિચૂર્ણં યવક્વાથેન હૃત્પાર્શ્વાર્તિહરં પિબેત્| હિઙ્ગ્વાદિચૂર્ણં વા યવક્વાથેન| મુસ્તાદિ ચૂર્ણં મદ્યેનોષ્ણામ્બુના વાપન્ત્રકાદિહરં| સૌવર્ચલાદિસિદ્ધસર્પિરપતન્ત્રકાદિહરમ્| રાસ્સ્નાદીનાં કલ્કો ઘૃતેન ભૃષ્ટો ભક્ષિતઃ અપતન્ત્રકાદિહરઃ| શુણ્ઠ્યાદિભિરક્ષમાત્રૈર્ગ્ઘૃતપ્રસ્થં સાધયેત્તદ્ ઘૃતં પીતમપતન્ત્રકાદિઘ્નં ભવતિ| પથ્યાશતાર્ધં પઞ્ચાશદ્ધરીતક્યઃ| સુબોધમ્| ન ચાસ્યેત્યનેન ચ બસ્તિપ્રયોગોક્તબસ્ત્યાદીનાં તીક્ષ્ણબસ્તિપ્રતિષેધમ્| હૃદ્રોગચિકિત્સિતં ચેક્ષેત તદુક્તયોગ્યચિકિત્સિતકરણાયેત્યર્થઃ|| ૨૦||

Adhikarana antarbahirAyAmau (21) · Śloka 21

અન્તર્બહિરાયામાવેકાયામવત્ સાધયેત્| તૈલદ્રોણ્યાં ચાત્ર શયનમ્| અન્તરાયામશ્ચૈતયોર્ઘોરતરઃ| અપિ ચ વિવર્ણદન્તવદનઃ સ્રસ્તાઙ્ગો નષ્ટચેતનઃ| પ્રસ્વિદ્યંશ્ચ ધનુષ્કમ્પી દશરાત્રં ન જીવતિ| વેગેષ્વતોઽન્યથા જીવેન્મન્દેષુ વિનતો જડઃ| ખઞ્જઃ કુણિઃ પક્ષહતઃ પઙ્ગુલો વિકલોઽથવા||૨૧||

અનન્તરાયામો બહિરાયામ એકામાય ઇત્યાદિ તેષાં નામ| અત્રત્વન્તર્બહિરાયામયોસ્તૈલદ્રોણ્યાં શયનં વિશેષઃ| અનયોર્દ્વયોરન્તરાયામો ઘોરતરઃ| તરપ્પ્રયોગાત્ દ્વિતીયો ઘોરઃ| તેન યત્નાચ્ચિકિત્સેદિત્યર્થઃ| અપિ ચેતિ ઘોરત્વપ્રસઙ્ગેન| વિવર્ણેત્યાદિનોપેક્ષણીયત્વમુચતે| ધનુષ્કમ્પો બાહ્યાયામઃ| અતો વિવર્ણવદનત્વાદિતઃ અન્યથા વૈપરીત્યે મન્દેષુ ચ વેગેષુ કદાચિજ્જીવનં સમ્ભાવ્યતે| યદા ય જીવેત્તદા વિનતત્વાદિયુક્તો ન ત્વનુપહતઃ| વિનતઃ કુબ્જઃ| ખઞ્જઃ કુષ્ઠપાદઃ| કુણિઃ કુષ્ઠબાહુઃ| પક્ષહતો નિષ્ક્રિયદેહાર્ધઃ| પઙ્ગુલઃ સક્થિદ્વયવિકૃતઃ| વિકલો હીનવાક્| સુબોધમ્|| ૨૧||

Adhikarana hanustambhaH (22) · Śloka 22

હનુસ્તમ્ભમય્યર્દિતવચ્ચિકિત્સેત્| સ્વેદયિત્વા ચ હનૂ સ્તબ્ધૌ સ્રસ્તૌ સ્વસ્થાનમાનીય પાણિભ્યાં પીડયેત્| વિવૃતા સ્યે ચિબુકં ચોન્નામયેત્| સંવૃતાસ્યે ચ નામયેત્||૨૨||

હનુસ્તમ્ભે હિ દ્વયં ભવતિ| કદાચિદ્વિવૃતાસ્યતા કદાચિત્ સંવૃતાસ્યતા ચ| સુબોધમ્|| ૨૨||

Adhikarana jihvAstambhArditayo kriyAkramaH (23) · Śloka 23

જિહ્વાસ્તમ્ભે સામાન્યોક્તો વિધિરેકાયામે ચ| તથા મહા તૃણપઞ્ચમૂલવિદાર્યાદિજીવનીયાનિ મેદ્યમાંસાન્યૌદક કન્દાંશ્ચ દ્વિગુણોદકે ક્ષિરદ્રોણે ક્ષીરશેષં નિષ્ક્વાથ્ય પરિ સ્રાવ્ય તૈલપ્રસ્થેનોન્મિશ્રં પુનરધિશ્રયેત્| ક્ષીરાનુગમે ચાવ તાર્ય શીતં મન્થયેત્| તતઃ સ્નેહમાદાય પૂર્વવદ્વિપચેત્| એતત્ ક્ષીરતૈલં પાનાભ્યઙ્ગાદિષુ વિધેયમ્| તૈલવિહીનગ્ મિદમેવ ક્ષીરઘૃતમક્ષિતર્પણમ્||૨૩||

જિહ્વાસ્તમ્ભે સામાન્યાનિલામયચિકિત્સા એકાયામ ઇત્યર્દિતસ્ય નામ| મેદ્યમાંસાનિ વરાહાદિજાનિ| ઔદકકન્દાઃ શાકવર્ગોક્તાઃ મૃણાલકન્દાદયઃ| ક્ષીરાનુગમે તૈલક્ષીરયોરકેત્વે| તૈલહીનમિતિ તૈલેન વિના સાધિતમ્|| ૨૩||

Adhikarana AhArakalpanAvisheShAH (24) · Śloka 24

તિલ્વકફલસિદ્ધક્ષીરદધ્ના ચ સહ માંસરસાન્ કલ્પ યેત્| યથોક્તાશ્ચ યવાગૂસ્નિગ્ધાશ્ચ નસ્યધૂમકવલગ્રહાઃ પ્રયોજ્યાઃ||૨૪||

તિલ્વકફલસિદ્ધા ક્ષીરાદ્યત્ દધિ તેન દધ્ના સહ માંસરસાન્યોક્તાશ્ચ યવાગૂઃ કલ્પયેત્| સ્નિગ્ધઞ્ચ યોજયેન્નસ્યાદિકમ્||૨૪||

Adhikarana aNutailam (25) · Śloka 25

કૃષ્ણભૂમિકેદારં રોહિણીકાષ્ઠૈર્નાતિશુષ્કૈર્દાહયેત્| ઉપ લિપ્ય ચ ગોમયેન પુનઃ ખદિરકાષ્ઠૈર્દગ્ધ્વા તદ્ભસ્મા પનીય તત્ર શીતીભુતે તૈલં નિષેચયેત્| ઉષિતં ચ નિશાં ખાનયેત્| તામનુગતતૈલાં મૃત્તિકામાદાય પઞ્ચમૂલેન સહ ક્વાથયેત્| તમપિ ક્વાથં પરિસ્રુતમષ્ટગુણેન પયસા તૈલા વશેષં પાચયેત્| એતદપ્યણુતૈલં નાવનાત્ સર્વવાતવ્યાધિ હરમ્||૨૫||

કૃષ્ણભૂમ્યાદિનાઽણુતૈલં સુબોધમ્|| ૨૫||

Adhikarana aNutailaM dvitIyam (26) · Śloka 26

તદ્વચ્ચ પઞ્ચમૂલકાષ્ઠૈર્દધ્વા ભસ્માપનીય વિદાર્યાદિસિદ્ધેન તૈલેન શતશો નિષિચ્ય પૂર્વવન્મૃદમાદાયોષ્ણોકવતિ કટાહેઽભ્યાસિચ્ચ તૈલં પાણિના પિચુના વા ગૃહીત્વ વાત હરૌષધક્વાથમાંસરસક્ષીરામ્લભાગસહસ્રેણ સહસ્રપાકં સાધયેદ્યાવતા કાલેન શક્નુયાત્ પક્તું પ્રતિવાપશ્ચાત્ર હૈમવતા દક્ષિણાપથગા ચાશ્વગન્ધાવાતઘ્નાનિ ચ દ્રવ્યાણિ| સિધ્યતિ ચાસ્મિન્ શઙ્કમાધ્મપયેત્| દુન્દુભીન્ વાદયેત્| બ્રહ્મણાનધ્યાપયેત્ ભોજયેત્| છત્રં ધારયેત્| બાલવ્ય જનૈશ્ચ બીજયેત્| તત્સિદ્ધં નસ્યપાનાભ્યઙ્ગબસ્તિષુ પ્રયુઞ્જીત| એતત્સહસ્રપાકમનિવાર્યવીર્યં તૈલમેવં ભાગશતપક્વં શત પાકમ્| અભીક્ષ્ણં ચ સ્વદયેત્| તતઃ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય શ્લક્ષ્ણસ્ય મૃદુનશ્ચર્મણો વાસસો વા ચતુરઙ્ગુલવિસ્તૃતા ભિઃ પટ્ટિકાભિર્વક્રીભૂતપ્રદેશાવગૃહ્ણ સર્વતો વેષ્ટયેત્ બધ્ની યાત્| નિશિ બદ્ધ્વા દિવા મુઞ્ચેદ્દિવા વા નિશિ| મોક્ષાન્તે ચોત્કારિકાભિઃ સુસ્નિગ્ધાભિર્વાતઘ્નપ્રક્લૃપ્તાભિઃ સ્વેદ યેત્| અવ્યથં ચ પ્રતિલોમં પ્રમાર્જયન્નૃજુકુર્વંશ્ચ પુનર્બધ્ની યાત્| એવં સપ્તરાત્રમ્| સશોફે તુ વમનમાચરેત્| સદા હરાગે બલવતઃ સિરાવ્યધમ્| ઘૃતક્ષીરબસ્તિસેકાન્ વાત પિત્તઘ્નક્રિયાં ચ||૨૬||

તદ્વદિતિ રોહિણીપક્વકાષ્ઠવત્ વાતહરક્વાથાદીનાં તૈલમિશ્રિતાનાં તૈલસમા ભાગાઃ સહસ્રમ્| ભાગેન પક્વં તૈલં સાધયેત્| પાકે પાકે ચ પ્રતિવાપમ્| હિમવત્પ્રભવા દક્ષિણાપથગા ચાશ્વગન્ધા| વાતઘ્નાનિ ચ દ્રવ્યાણિ| અનિવાર્યવીર્યમપ્રતિહતશક્તિઃ| સ્નિગ્ધસ્વિન્નત્વાચ્છ્લક્ષ્ણસ્તત એવ ચ મૃદુ| સુબોધમ્| મોક્ષાન્ત ઇતિ અર્થાદ્યદા યદા બન્ધમોક્ષસ્તદા તદા યથોત્કારિકાસ્વેદઃ| અવ્યથં પ્રતિલોમં ચેતિ પ્રમાર્જનક્રિયાવિશેષણમ્| એવં પ્રમાર્જયન્નૃજુકુર્વંશ્ચ પુનર્બધ્નીયાત્| સદાહે રાગે ચ સતિ સિરાવ્યધઃ| સ ચ બલવતઃ| ઘ્રુતાદિકં ચ|| ૨૬||

Adhikarana ekA~ggaroge (27) · Śloka 27

એકાઙ્ગરોગિણમમ્લાનગાત્રં સ્નેહસ્વેદોપપન્નં મૃદુના સંશો ધનેન સંશોધ્યાનુવાસ્યાસ્થાપ્ય ચોક્ષેપકવિધાનેનોપચરેત્| વિશેષતો બલાતૈલમનુવાસનાર્થે| દોષસંસર્ગે યથાસંસર્ગમ્| કુક્કુટીં વા રસાયનવિધાનેનોપયુઞ્જીત||૨૭||

એકાઙ્ગરોગિણં પક્ષાઘાતિનમ્| અમ્લાનગાત્રં શોષરહિતમ્| સુબોધમ્| દોષાન્તરસંસર્ગે સંસર્ગદોષાપેક્ષયા| રસાયવવિધાને કુક્કુટી 'સુરા-સુરૈઃ ક્ષીરસમુદ્રમન્થ' ઇત્યાદિના વક્ષ્યતે|| ૨૭||

Adhikarana apabAhukAdau (28) · Śloka 28

અપબાહુકે નાવનમૂર્ધ્વભક્તં ચ નિરામે સ્નેહપાનમ્| વિશ્વ ભીપ્રભૃતિષુ પાદદાહાન્તેષુ યથોક્તાં સિરાં વિદ્ધ્વા વાત વ્યાધિવદુપાચરેત્||૨૮||

અપબાહુકે સ્નેહપાનં ઘૃતં તૈલં વા દોષાવસ્થાપેક્ષં હિતમ્| સુબોધમ્| વિશ્વભ્યાદિષુ સિરાવ્યધોક્તં સિરાઃ વિદ્ધ્વા સામાન્યવાતવ્યાધિવદુપાચરેત્| તત્ર ચ વિશ્વભીઘૃધ્રસ્યોર્જાનુનોઽસ્તાદૂર્ધ્વં વા ચતુરઙ્ગુલે| પાદહર્શપાદદાહયોઃ ક્ષિપ્રમાર્મણ અપિ દ્વ્યઙ્ગુલે||૨૮||

Adhikarana Urustambhe kramaH (29) · Śloka 29

ઊરુસ્તમ્ભે તુ સ્નેહાસૃક્સ્રાવવમનવિરેચનબસ્તિકર્માણિ પરિહરેત્| આમશ્લેષ્મણા સહ તેષાં વિરોધાત્| ઊરુલીનાનાં વાયુના સ્તબ્ધાનાં ચ વમનદિભિરુર્ધ્વં નેતુમમ્ભસામિવ નિમ્નાત્ સ્થલમશક્યત્વાત્| તતસ્તત્ર તુ બહુશઃ શમન શોષણાનિ યુક્ત્યાવેક્ષ્ય યુઞ્જીત| રૂક્ષોપચારાન્ યવ શ્યામાકકોદ્રવોદ્દાલકમલવણમલ્પતૈલસિદ્ધં શાકં ક્ષારારિષ્ટમધૂદકાનિ ચ શીલયેત્||૨૯||

ઊરુસ્તમ્ભે સ્નેહાદીનિ પરિહરેત્| યતો નાસૌ શુદ્ધેન વાતેન ભવત્યામાદેશ્ચ સ્નેહાદિના વિરોધઃ| યતશ્ચામાદીનામૂર્વોર્લીનાનામનન્તરોક્તૈર્વમનાદિભિરુર્ધ્વં કોષ્ઠં નેતુમશક્યત્વમ્| યથા નિમ્નસ્થાનાનામમ્ભસાં સ્થલં નેતુમશક્યમિતિ દૃષ્ટાન્તઃ| અતો હેતો સ્તત્રોરુસ્તમ્ભે યુક્તિમપેક્ષ્ય બહુશઃ શમનાદિકં પ્રયુઞ્જીત| તત્રાદૌ શમનં યોજયેત્| યદિ તથા ન શામ્યતિ તત્ર ચ રૂક્ષોપચારાદિકં શીલયેત્|| ૨૯||

Adhikarana Urustambhe auShadham (30) · Śloka 30

સસૈન્ધવં વચાદિં હરિદ્રાદિં વત્સકાદિં વા| ષડ્ધારણં વા હરીતકીઃ પિપ્પલીર્વા| શાર્ઙ્ગાષ્ઠામદનદન્તીવત્સકં વા| સ્વાદુકણ્ટકારગ્વધદાર્વીમદુબકપાઠાકરઞ્જકૂલ કચૂર્ણં વા સક્ષૌદ્રં મસ્તુના પિબેત્| ચિત્રકદેવદારુકુ ષ્ઠપાઠાતિક્તકરોહિણીર્વા મધુના લિહ્યાત્| ત્રિફલા પિપ્પલીમુસ્તચવિકાકટુરોહિણીર્વા| સ્વેદાંશ્ચ રૂક્ષાન્ કુર્યાત્||૩૦||

વચાદ્યાદિગણાનામન્યતમં સસૈન્ધવં ષડ્ધરણં દાર્વ્યાદિકં કુષ્ઠોક્તં હરીતકીપિપ્પલ્યોઃ સામાન્યેનોષ્ણામ્બુનૈવ| શાર્ઙ્ગાષ્ઠાદિચૂર્ણં મસ્તુના પિબેત્| સ્વાદુકણ્ટકો ગોક્ષુરકઃ| મરુવકં મારીચકમ્| કૂલકં પટોલમ્| ચિત્રકાદિ મધુના લિહ્યાત્|| ૩૦||

Adhikarana atyapatRupte tarpaNam (31) · Śloka 31

અત્યપતૃપ્તં તુ રૂક્ષં ક્ષામમનિદ્રં જાઙ્ગલરસૈઃ શાલિ ભિશ્ચ તર્પયેત્| સર્ષપતૈલં વા સરલકુષ્ઠશ્રીવેષ્ટકસુર દારુનાગકેસરાજગન્ધાસિદ્ધં સક્ષૌદ્રં પિબેત્||૩૧||

અત્યપતૃપ્તમપતર્પિતં રૂક્ષં ક્ષામત્વાદિયુક્તં તર્પયેત્| સરલાદિસિદ્ધં સર્ષપતૈલં વ પિબેત્| ક્ષૌદ્રેણ સહ વર્તતે યત્તૈલં તત્તથોક્તમ્||૩૧||

Adhikarana sasaindhavAditalam (32) · Śloka 32

સસૈન્ધવપલં શુણ્ઠીચિત્રકપિપ્પલીમૂલાનાં પૃથગ્દ્વિપલં દશ ભલ્લાતકાસ્થીનિ કલ્કીકૃત્યૈકધ્યમારનાલાઢકેન સહ તૈલપ્રસ્થં પચેત્| તત્સર્વવાતવિકારેશુ પથ્યં વિશેષા દૂરુસ્તમ્ભાર્શોગૃધ્રસીઘ્નમપથ્યદઞ્ચ||૩૨||

શુણ્ઠ્યાદીનિ દ્વિપલોન્મિતાનિ| સુબોધમ્|| ૩૨||

Adhikarana bAhyopacArAH (33) · Śloka 33

બહિરપિ શ્લેષ્મક્ષપણાય ક્ષૌદ્રસર્ષપરકરઞ્જફલવલ્મી કમૃદ્ગોમૂત્રૈરુષ્ણૈર્લેપયેત્| સૌભાઞ્જનતક્કારીદ્વયસરલા ર્જુનકરઞ્જાઢકીગોક્ષુરકૈર્લેપોન્મર્દનસેકાન્ કુર્યાત્| વ્યા યામૈશ્ચ વિવિધૈર્મેદઃ ક્ષપયેત્| સ્થાલાન્યુલ્લઙ્ઘયેત્| પ્રતિ સ્રોતઃ સરિતમવ્યાલાં તરેત્| એવમૂરુસ્તમ્ભો હિ શુષ્કે શ્લેષ્મણિ પ્રશામ્યતીતિ||૩૩||

સુબોધમ્| તમેવ વ્યાયામમાહ-સ્થલાનીતિ| અવ્યાલાં ગ્રાહાદિરહિતામ્| પ્રતિસ્રોતો વિમુખમ્|| ૩૩||

Adhikarana sAmAnyopacAraH sahacarAditailaM rAsnAdighRuta~jca (34) · Śloka 34

ભવતિ ચાત્ર- સહચરં સુરદારુ સનાગરં ક્વથિતમમ્ભસિ તૈલવિમિશ્રિતમ્| પવનનીડિતદેહગતિઃ પિબન્ દ્રુતવિલિમ્ભિતગો ભવતીચ્છયા| રાસ્નામહૌષધદ્વીપિ પિપ્પલીષઠિપૌષ્કરમ્| પિષ્ટ્વા વિપાચયેત્સર્પિર્વાતરોગહરં પરમ્||૩૪||

અથેદાનીં સર્વવાતામયાનાં સામાન્યેન ભેષજમાહ| સહચરાંદિભિસ્તૈલમિશ્રિતં કષાયં પિબન્ દ્રુતગમનો વિલમ્બિતગમનો વા ભવતિ| તન્ત્રકૃતા ચ મતિવૈભવાદસ્ય ચ વૃત્તસ્ય નાસાવિશિષ્ટં કૃત્વ કથિતમ્| રાસ્નાદિભિઃ સાધિતં ઘૃતં પરં વાતરોગહરમ્| દ્વીપિશ્ચિત્રકઃ||૩૪||

Adhikarana pa~jcatiktaM ghRutam (35) · Śloka 36

નિમ્બામૃતાવૃષપટોલનિદગ્ધિકાનાં ભાગાન્ પૃથગ્દશપલાન્ વિપચેદ્ ઘટેઽપામ્| અષ્ટાંશશેષિતરસેન પુનશ્ચ તેન પ્રસ્થં ઘૃતસ્ય વિપચેત્ પિચુભાગકલ્કૈઃ| પાઠાવિડઙ્ગસુરદારુગજોપકુલ્યા દ્વિક્ષારનાગરનિશામિસિચવ્ય્ગકુષ્ઠૈઃ| તેજોવતીમરિચવત્સકદીપ્યકાગ્નિ રોહિણ્યરુષ્કરવચાકણમૂલયુક્તૈઃ| મઞ્જિષ્ઠયાતિવિષયા વિષયા યવાન્યા સંશુદ્ધગુગ્ગુલુપલૈરપિ પઞ્ચસઙ્ખ્યૈઃ| તત્ સેવિતં વિધમતિ પ્રબલં સમીરં સન્ધ્યસ્થિમજ્જગતમપ્યથ કુષ્ઠમીદૃક્| નાડીવ્રણાર્બુદભગન્દરગણ્ડમાલા જત્રૂર્ધ્વસર્વગદગુલ્મગુદોત્થમેહાન્| યક્ષ્મારુચિશ્વસનપીનસકાસશોષ હૃત્પાણ્ડુરોગમદવિદ્રધિવાતરક્તમ્||૩૫|| હ્|૩૬|

નિમ્બાદીનાં પૃથગ્દશપલાન્ ભાગાન્ અપાં ઘટે દ્રોણે વિપચેત્| અષ્ટાંશશિષ્ટેન તેન ક્વાથેન પિચુભાગકલ્કૈઃ કર્ષાંશકલ્કૈઃ ઘૃતસ્ય પ્રસ્થં દ્વાત્રિંશત્ પલાનિ વિપચેત્| ગજોપકુલ્યા શ્રેયસી| તેજોવતી જ્યોતિષ્મતી| કણામૂલ ઇત્યત્ર કણાશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટઃ| તેનાત્ર કણા ચ કણામૂલં ચ ગ્રાહ્યમ્| અત એવ ચ મુનિનાત્ર વ્યોષશબ્દો નિર્દિષ્ટઃ| યુક્તા રાસ્ના| ગુદોત્થાન્યર્શાંસિ| હૃત્પાણ્ડુભ્યાં રોગઃ સમ્બધ્યતે| મદો મદાત્યયનિદાનોક્તલક્ષણઃ| શેશં સુબોધમ્|| ૩૫||

Adhikarana dashamUlaghRutam (36) · Śloka 36

દ્રોણેઽમ્ભસઃ પચેદ્ભાગાન્ દશમૂલચ્ચતુષ્પલાન્| યવકોલકુલત્થાનાં ભાગૈઃ પ્રસ્થોન્મિતૈઃ સહ| પાદશેષે રસે પિષ્ટૈર્જીવનીયૈઃ સશર્કરૈઃ| તદ્વત્ખર્જૂરકાશ્મર્યદ્રાક્ષાબદરફલ્ગુભિઃ| સક્ષીરૈઃ સર્પિષઃ પ્રસ્થં સિદ્ધં કેવલવાતનુત્| યોજ્યો નિરત્યયઃ પાનનસ્યાભ્યઞ્જનબસ્તિષુ||૩૬||

દ્રોણેઽમ્ભસ ઇત્યારભ્ય શ્વદંષ્ટ્રકકષાયસ્યેત્યન્તગ્રન્થસ્ય શશિલેખાયા અદર્શનાત્ જેજ્જટકૃતા નિરન્તરપદી વાખ્યા લિખ્યતે- દ્રોણેઽમ્ભસ ઇત્યાદિ| જીવનીયૈઃ જીવન્ત્યાદિભિર્મહાકષાયસંગ્રહોક્તૈર્દશભિઃ| ફલ્ગુર્ગોષ્ઠોદુમ્બરઃ|| ૩૬||

Adhikarana nasyam (snehanasyam) (37) · Śloka 37

બલાવિલ્વશૃતે ક્ષીરે ઘૃતમણ્ડં વિપાચયેત્| તસ્ય શુક્તિઃ પ્રકુઞ્ચો વા નસ્યં વાતે શિરોગતે| તદ્વત્સિદ્ધા વસા નક્રમત્સ્યકૂર્મબુલૂકજા| પ્રત્યગ્રા વિધિનાનેન નસ્યપાનેશુ યોજયેત્||૩૭||

સદુગ્ધઘૃતસ્ય સ્ત્યાનસ્યોર્પર્યેચ્છસ્તસ્ય શુક્તિરર્ધપલં પ્રકુઞ્ચઃ પલં વા શિરોગતે મૂર્ધગતેઽનિલે બાહુશિરોગતે વા આદિલોપાત્| તદ્વદ્બલાબિલ્વશૃતે ક્ષીરે| વિધિનાનેનેતિ| શુક્તિઃ પ્રકુઞ્ચો વા| બુલૂકી મત્સ્યવિશેષો દૃત્યાકારઃ|| ૩૭||

Adhikarana jIrNapiNyAkAditailam (38) · Śloka 38

જીર્ણં પિણ્યાકં પઞ્ચમૂલં પૃથક્ ચ ક્વાથં ક્વાથાભ્યામેકતસ્તૈલમાભ્યામ્| ક્ષીરાદષ્ટાંશં પાયચેત્તેન પાના દ્વાતા નશ્યેયુઃ શ્લેષ્મયુક્તા વિશેષાત્||૩૮||

જીર્ણં બહુવર્ષોષિતમ્| ક્ષીરાદષ્ટાંશમિતિ તૈલાદષ્ટગુણં ક્ષીરમ્| પઞ્ચમૂલકષાયેણ પિણ્યાકં બહુવાર્ષિકમ્| પક્ત્વા તસ્ય રસં પૂત્વા તૈલપ્રસ્થં વિપાચયેત્|| પયસાઽષ્ટગુણેનૈતત્ સર્વવાતવિકારનુત્| સંસૃષ્ટે શ્લેશ્મણા ચૈતદ્વાતે શસ્તં વિશેષતઃ|| ઇતિ ચરકપાઠઃ|| ૩૮||

Adhikarana sahacarAditailamaparam (39) · Śloka 39

સમૂલશાખસ્ય સહાચરસ્ય તુલાં સમેતાં દશમૂલતશ્ચ| અભીરુમૂલાચ્ચ તુલાર્ધમેતદ ષ્ટાંશશેષં વિપચેદ્વહેઽપામ્| તત્ર સેવ્યનખકુષ્ઠહિમૈલા સ્પૃક્પ્રયઙ્ગુનલિકામ્બુશિલાજૈઃ| લોહિતાનલદલોહસુરાહ્વૈઃ કોપનામિસિતુરુષ્કનતૈશ્ચ| તુલ્યક્ષીરં પાલિકૈસ્તૈલપાત્રં સિદ્ધં કૃચ્છ્રાન્ શીલિતં હન્તિ વાતાન્| કમ્પાક્ષેપસ્તમ્ભશેષાદિયુક્તાન્ ગુલ્મોન્માદૌ પીનસાન્ યોનિરોગાન્|૩૯|

Adhikarana ketakimUlAditailam lashunAditailam (39) · Śloka 39

કેતકિમૂલબલાતિબલાનાં યદ્બહલેન રસેન વિપક્વમ્| તૈલમનલ્પતુષોદકયુક્તં મારુતમસ્થિગતં તદપોહેત્| તુલાં લશુનકન્દસ્ય તુલાર્ધં જાઙ્ગલાત્ પલાત્| દશમૂલાચ્ચ વિપચેદ્ભાગાન્ પઞ્ચપલાન્ પૃથક્| તોયાર્મણેન પાદસ્થે સમં તૈલં પયો દધિ| તત્ર દદ્યાત્પલાંશાંશ્ચ રાસ્નામધુકજીવકાન્| મિસિસ્થિરામહામેદાચપલાતિવિષાબલાઃ| કાકોલીપૌષ્કરં મૂલમશ્વગન્ધા ચ સાધિતમ્| તત્પરં વાતરોગઘ્નં ગુલ્માનાહાર્તિશૂલનુત્| ભગ્નજર્જરિતાઙ્ગાનાં પથ્યમગ્નેશ્ચ દીપનમ્|૩૯|

Adhikarana prasAriNItailam (39) · Śloka 39

સમૂલજાલાં વિપચેત્ પ્રસારિણીં તુલોન્મિતાં પાદધૃતે ઘટેઽમ્ભસઃ| પૃથક્સતૈલં દધિ તત્સમં ક્ષિપેત્ સમં ચ તાભ્યાં વિજયાં તતઃ પિબેત્| પ્રસારિણીજીવકસિન્ધુજન્મ યષ્ટ્યાહ્વરાસ્નાગ્નિકયાવશૂકૈઃ| સગ્રન્થિકાખ્યૈર્દ્વિપલૈઃ સુપિષ્ટૈઃ ભલ્લાતકાનાં દશકૈસ્ત્રિભિશ્ચ| શુણ્ઠીપલત્રયયુતૈર્વિનિહન્તિ પાન નસ્યાદિભિસ્તદખિલાન્ મરુતો વિકારાન્| કુષ્ઠપ્રમેહહતનામમનોવિકાર શ્વાસાસ્થિભઙ્ગજઠરક્રિમિબીજદોષાન્||૩૯||

સમૂલશાખસ્ય સહાચરસ્યેત્યાદિ તૈલયોગચતુષ્ટયં સુબોધમ્||૩૯||

Adhikarana bhejasammataM sahacaratailam (40) · Śloka 40

પચેત્ સહાચરતુલાં જલદ્રોણચતુષ્ટયે| દ્રોણશેશે સમક્ષીરે તત્ર તૈલાઢકં પચેત્| સહાચરસ્ય મૂલાનાં કલ્કિતૈર્દશભિઃ પલૈઃ| અથવ નલષડ્ગ્રન્થિસ્થિરાકુષ્ઠસુરાહ્વયાત્| સૈલાનલદશૈલેયશતહ્વારક્તચન્દનાત્| સિદ્ધેઽસ્મિન્ શર્કરાચૂર્ણાદષ્ઠાદશપલં ક્ષિપેત્| ભેલસ્ય સમ્મતં તૈલં તત્ કૃચ્છ્રાનનિલામયાન્| વાતકુણ્ડલિકોન્માદભૂતાપસ્મારવર્ધ્મ ચ| ગુલ્મહૃદ્રોગગદુર્નામયોનિરોગાંશ્ચ નાશયેત્||૪૦||

પચેત્ સહાચરતુલામિત્યાદિ| તુલા પલશતમ્| સમક્ષીરે ક્વાથસમે| અથવેતિ પક્ષાન્તરે| નતાદિભિઃ કલ્કિતૈઃ તૈલાઢકં પચેત્| સિદ્ધેઽસ્મિન્ પૂતે શર્કરાયા અષ્ટાદશપલં ક્ષિપેત્| ભેલાખ્યસ્ય મહર્ષેઃ સમ્મતં તત્કૃચ્છ્રાન્ કૃચ્છ્રાસાધ્યાનનિલામયાન્ વાતકુણ્ડલિકાદીંશ્ચ નાશયેત્| વાતકુણ્ડલિકા મૂત્રાઘાતભેદઃ|| ૪૦||

Adhikarana shvadaMShTrakakaShAyaH (41) · Śloka 41

શ્વદંષ્ટ્રકકષાયસ્ય પ્રસ્થૌ દ્વૌ પયસા સમૌ| ષટ્પલં શૃઙ્ગિવેરસ્ય ગુડસ્ય ચ પલાષ્ટકમ્| તૈલપ્રસ્થં વિપક્વં તદ્દદ્યાત્ સર્વાનિલાર્તિષુ||૪૧||

શ્વદંષ્ટ્રાસ્વરસપ્રસ્થૌ દ્વૌ સમૌ પયસા સહ| ષટ્પલં શૃઙ્ગિવેરસ્ય ગુડસ્યાષ્ટપલં તથા| તૈલપ્રસ્થં વિપક્વં તદ્દદ્યાત્ સર્વાનિલાર્તિષુ| જીર્ણે તૈલે ચ દુગ્ધેન પેયાકલ્પઃ પ્રશસ્યતે|| ઇતિ ચરકપાઠઃ| શ્વદંષ્ટ્રેત્યાદિ જીર્ણે તૈલે ચ દુગ્ધેન પેયાકલ્પઃ પ્રશસ્યતે ક્ષૈરેયીપાનમિતિ યાવદિતિ જેજ્જટઃ|| ૪૧||

Adhikarana balAtailam (42) · Śloka 42

બલાશતં છિન્નરુહાપાદં રાસ્નાષ્ટભાગિકમ્| જલાઢકશતે પક્ત્વા શતભાગસ્થિતે રસે| દધિમસ્ત્વિક્ષુનિર્યાસશુક્તૈસ્તૈલાઢકં સમૈઃ| પચેત્સજપયોર્ધાંશં કલ્કૈરેભિઃ પલોન્મિતૈઃ| શઠીસરલદાર્વેલામઞ્જિષ્ઠાગરુચન્દનૈઃ| પદ્મકાતિબલામુસ્તાસૂપ્યપર્ણિહરેણુભિઃ| યષ્ટ્યાહ્વસુરસવ્યાઘ્રનખર્ષભકજીવકૈઃ| પલાશરસકસ્તૂરીનલિકાજાતિકોષકૈઃ| સ્પૃક્કાકુઙ્કુમશૈલેયજાતીકટુફલામ્બુભિઃ| ત્વક્કુન્દુરુષ્કકર્પૂરતુરુષ્કશ્રીનિવાસકૈઃ| લવઙ્ગનખતક્કોલકુષ્ઠમાંસીપ્રિયઙ્ગુભિઃ| સ્થૌણેયતગરધ્યામવચામદનકધવૈઃ| સનાગકેસરૈઃ સિદ્ધે દર્દ્યાચ્ચાત્રાવતારિતે| પન્નકલ્કં તતઃ પૂતં વિધિના તત્પ્રયોજિતમ્| શ્વાસં કાસં જ્વરં મૂર્ચ્છાં છર્દિં તૃષ્ણાં ક્ષતં ક્ષયમ્| પ્લીહશોષાપસ્મારમલક્ષ્મીં ચ પ્રણાશયેત્| બલાતૈલમિદં શ્રેષ્ઠં વાતવ્યાધિવિનાશનમ્||૪૨||

બલાશતં પલશતમિત્યર્થઃ| છિન્નરુહાપાદં ગૂડૂચ્યાઃ પઞ્ચવિંશતિપલનીતિ યાવત્| રાસ્નાષ્ટભાગિકં રાસ્નાયાઃ સાર્ધાનિ દ્વાદશપલાનિ| રસે શતભાગસ્થિતે| તૈલાઢકં પચેત્સમૈર્દધ્યાદિભિઃ શુક્તાન્તૈરેકૈકમાઢકં ઇક્ષોર્નિર્યાસઃ સ્વરસઃ| સહાજક્ષીરસ્યાર્ધાંશેનાર્ધઢકેન વર્તતે યત્તૈલં તત્સાજપયોઽર્ધાંશમિત્યુક્તમ્| સૂપ્યપર્ણી માશાપર્ણી મુદ્ગપર્ણી ચ| વ્યાઘ્રનખઃ સમુદ્રજઃ| પલાશં પત્રકમ્| તચ્ચ તમાલમ્| રસો બોલઃ| નલિકા વિદ્રુમલત| જાતિકોશકં જાતિ પત્રી| સ્પૃક્કા બ્રાહ્મી જાતી માલતી| કટુફલં કર્કોટફલમ્| અમ્બુ વાલકમ્| કુન્દુરુકં કુન્દુરુઃ| તરુષ્કઃ તુવરઃ| શ્રીનિવાસકઃ (નિ) 'મૃત્તિકા યવનો વલ્કઃ પિણ્ડિતઃ શ્રીનિવાસકઃ|' લવઙ્ગ ઇતિ લવઙ્ગકુસુમમ્| સ્થૌણેયં તૈલપીતકમ્| તગરં નતમ્| ધ્યામખં સામકં પ્લવમ્| (નિ) 'કુટન્નટં પ્લવં ધાન્યં વિતુન્નં પરિપેલવમ્|' અવતારિતે તૈલે ગન્ધપત્રં સંસ્કારાધાનમાત્રમ્| કટુફલો લતાકસ્તૂરિકા| કટુફલં દક્ષિણાવર્તે પ્રસિદ્ધં ગન્ધદ્રવ્યમન્યે-ઇતિ જેજ્જટઃ|| ૪૨||

Adhikarana amRutAhvaM tailam (43) · Śloka 43

અમૃતાયાસ્તુલાઃ પઞ્ચ પચેત્તોયવહદ્વયે| પાદશેષે સમક્ષીરં તૈલસ્ય દ્વ્યાઢકં પચેત્| એલામાંસીનતોશીરસારિવાકુષ્ઠચન્દનૈઃ| શતપુષ્પાબલામેદામહામેદર્ધિજીવકૈઃ| કાકોલીક્ષીરકાકોલીશ્રાવણ્યતિબલાનખૈઃ| મહાશ્રાવણિજીવન્તીવિદારીકપિકચ્છુભિઃ| શતાવરીતામલકીકર્કટહ્વાહરેણુભિઃ| વચાગોક્ષુરકૈરણ્ડરાસ્નાકાલાસહાચરૈઃ| વીરામહૈલર્ષભકત્રિદશાહ્વૈશ્ચ કાર્ષિકૈઃ| મઞ્જિષ્ઠાયાસ્ત્રિકર્ષેણ મધુકાષ્ટપલેન ચ| કલ્કૈસ્તત્ક્ષીણવીર્યાગ્નિબલસમ્મૂઢચેતસઃ| ઉન્માદારત્યપસ્મારૈરાર્તાંશ્ચ પ્રકૃતિં નયેત્| વાતવ્યાધિહરં શ્રેષ્ઠં તૈલાગ્ર્યમમૃતાહવમ્||૪૩||

અમૃતાદ્યે અમૃતયાઃ ગુડૂચ્યાઃ પઞ્ચ તુલાઃ પઞ્ચશતનિ પલાનિ| વહદ્વયં ચત્વારિ સહસ્રાણિ ષણ્ણવત્યધિકાનિ| ક્ષીરં તૈલસમમ્| એકાદીનિ ત્રિદશાહાન્તાનિ કાર્ષિકાણિ| શ્રાવણી મુણ્ડિકા પ્રસિદ્ધા| વિદારી કન્દાલિકા| તામલકી શિવા| કર્કટાહ્વઃ કર્કટશૃઙ્ગી| હરેણુકા કૌન્તી| કાલા નાગબલા| કાલાનુસારીત્યન્યે| વીરા કાકોલી| મહૈલા પત્રૈકા| ત્રિદશાહ્વયં સુરાહ્વં દેવદારુ| ક્ષીણશબ્દસ્ય વીર્યાદિત્રયેણ સમ્બન્ધઃ| વીર્યં શુક્રમિતિ કેચિત્| એતાન્ પ્રકૃતિં નયેત્ સ્વાસ્થ્યમાપાદયેત્|| ૪૩||

Adhikarana rAsnAditailAni (44) · Śloka 44

રાસ્નાસહસ્રનિર્યૂહે તૈલદ્રોણં વિપાચયેત્| ગન્ધૈર્હૈમવતૈઃ પિષ્ટૈરેલાદ્યૈરશ્ચાનિલાર્તિનુત્| એષ કલ્પોઽશ્વગન્ધાયા બલાતિબલયોરપિ||૪૪||

રાસ્નાદ્યે તૈલે હૈમવતાનિ ગન્ધાનિ હિમવત્પ્રભવાનિ ગન્ધદ્રવ્યાણિ| એલાદ્યૈરિતિ બલાતૈલોક્તૈરેલાદિભિર્મધુયષ્ટ્યન્તૈઃ| એષ ચ રાસ્નાદિતૈલકલ્પઃ પૃથગશ્વગન્ધાદીનામપિ યોજયેત્| તેનાશ્વગન્ધાદ્યન્યતમસ્ય સહસ્રનિર્યૂહે તૈલદ્રોણં પાચયેત્| ગન્ધૈર્હૈમવતૈઃ પિષ્ટૈરેલાદ્યૈશ્ચેત્યુયુક્તં બોદ્ધવ્યમ્| રાસ્નાસહસ્રનિર્યૂહ ઇત્યાદિ| પલશબ્દલોપોઽત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ| નિર્યૂહઃ ક્વાથઃ| એલાદ્યૈરિતિ એલાહરેણુપ્રિયઙ્ગુપૃથ્વીકાકુસ્તુમ્બુરુતગરનલદાદયઃ| અમૃતાહ્વતૈલોક્તૈર્વા એલામાંસીનતોશીરેત્યાદિભિઃ| હૈમવર્તૈર્ગન્ધૈરગુર્વાદિભિરિતિ જેજ્જટઃ|| ૪૪||

Adhikarana tailAntarANi (45) · Śloka 45

ક્વાથકલ્કપયોર્ભિર્વા બલાદીનાં પૃથક્પચેત્| યવકોલકુલત્થાનાં મત્સ્યાનાં શિગ્રુબિલ્વયોઃ| રસેન મૂલકાનાં ચ તૈલં દધિપયોન્વિતમ્| સાધયેત્તત્ પરં સર્વપવનવ્યાધિભેષજમ્| યચ્ચ શીતજ્વરે તૈલમગુર્વાદ્યમુદાહૃતમ્| સહસ્રશતશઃ પક્ત્વા સિદ્ધં વાતામયાપહમ્||૪૫||

અથવા બલાદીનાં બલ્યવર્ગપઠિતાનાં બલાતિબલાદીનાં પૃથક્ પ્રત્યેકમેકસ્યૈવ ક્વાથસ્તસ્યૈવ કલ્કઃ| યવાદીનાં મૂલકાન્તાનાં રસં દધિ પયશ્ચ પૃથક્તૈલસમમ્| શીતજ્વરોક્તમગુર્વાદિકં પુનઃ પુનસ્તૈરેવૌષધૈઃ તેનૈવ વિધાનેન તદેવ પક્વં યોજ્યમ્|| ૪૫||

Adhikarana phalatrikAdimahAsnehaH (46) · Śloka 46

ફલત્રિકસ્ય પ્રસ્થં સ્યાત્કુલત્થં કુડવદ્વયમ્| કૃષ્ણગન્ધાત્વગાઢક્યોઃ પૃથક્પઞ્ચપલાનિ તુ| રાસ્નાચિત્રકયોર્દ્વે દ્વે દશમૂલાત્ પલં પલમ્| જલદ્રોણે પચેત્ પાદશેષે પ્રસ્થોન્મિતં પૃથક્| સુરારનાલદધ્યમ્લસૌવીરકતુષોદકમ્| કોલદાડિમવૃક્ષામ્લરસં ક્ષીરં વસાં નવામ્| મજ્જાનં તૈલમાજ્યં ચ જીવનીયપલાનિ ષટ્| કલ્કમેકત્ર તત્સિદ્ધં સિદ્ધં શુદ્ધાનિલામયે| સિરાપર્વાસ્થિગે વાતે સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગરોગિષુ| વેપનાક્ષેપશૂલેષુ તમભ્યઙ્ગં પ્રયોજયેત્||૪૬||

ત્રિફલાદીનાં યથોક્તમાનાનાં દ્રોણપાદશેષિતે ક્વાથે સુરાદિતૈલાજ્યાન્તં પૃથક્પ્રસ્થોન્મિતં ક્ષિપેત્| જીવનીયાનાં સૂત્રોક્તાનાં ષટ્પલાનિ| કૃષ્ણગન્ધા સૌભાઞ્જનં તસ્ય ત્વચઃ પઞ્ચ પલાનિ| આઢક્યાશ્ચ તુવર્યાઃ પઞ્ચપલાનિ| દ્વે દ્વે ઇતિ પ્રકરણાત્ પલે| આરનાલં કાઞ્જિકમ્| દધ્યમ્લમમ્લં દધિ| સૌવીરકં વિતુષયવકૃતમ્| તુષોદકં સતુષયવકૃતમ્| કોલાદીનાં પ્રત્યેકસ્ય રસઃ| કોલઃ બદરમ્| વૃક્ષામ્લં તિન્તિણીકમ્| સુબોધમ્|| ૪૬||

Adhikarana AnUpajAdyasthisiddhaM tailam (47) · Śloka 47

આનૂપજાઙ્ગલોત્થાનામસ્થીનિ વિપચેજ્જલે| તત્સ્નેહં દશમૂલસ્ય કશાયેણ પુનઃ પચેત્| જીવકર્ષભકાસ્ફોતવિદારીકપિકચ્છુભિઃ| વાતઘ્નૈર્દીપનીયૈશ્ચ કલ્કૈર્દ્વિક્ષીરભાગિકૈઃ| સિરાપર્વાસ્થિકોષ્ઠસ્થં પાનાદ્યૈર્હન્તિ તચ્ચલમ્| ક્ષીણૌજોમજ્જશુક્રાણામેતત્ સ્યાદમૃતોપમમ્||૪૭||

આનૂપજાઙ્ગલોત્થાનામન્ત્યાદિ વર્ગત્રયપઠિતાનાં પ્રાણિનામસ્થીન્યવક્ષુદ્ય જલે વિપાચ્યનિ| જલક્ષયે ચ તત્સ્નેહો ગ્રાહ્યઃ| તં સ્નેહં દશમૂલકષાયેણ જીવકાદિભિરગ્નિદીપ્તિકરૈશ્ચ વાતઘ્નૈઃ કલ્કૈઃ સહ પચેત્| કિમ્ભૂતૈઃ કલ્કૈઃ ? દ્વિક્ષીરભાગિકૈઃ દ્વૌ ક્ષીરભાગૌ યેશાં કલ્કાનાં તેન કલ્કેન| તાવત્ સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશેન ભવિતવ્યમ્| તતો દ્વિગુણં ક્ષીરં સ્નેહાદર્ધં ભવતિ| આસ્ફોતોઽર્કઃ| કપિકચ્છુઃ કણ્ડૂકરી| તદૌષધં સિદ્ધં સિરાદિસ્થં ચલં પાનાદ્યૈર્હન્તિ| ક્ષીણૌજઃપ્રભ્રુતીનાં ચૈતદમૃતોપમં સ્યાત્|| ૪૭||

Adhikarana snehapAnaprashaMsA (48) · Śloka 48

પાને નસ્યેઽન્વાસનેઽભ્યઞ્જને ચ સ્નેહાઃ કાલે સમ્યગેતે પ્રયુક્તાઃ| દુષ્ટાન્ વાતાનાશુ શાન્તિં નયેયુ ર્વન્ધ્યા નારી પુત્રભાજશ્ચ કુર્યુઃ||૪૮||

અધ્યાયમુપસંહરન્નાહ-એતેઽનન્તરોક્તાઃ સ્નેહાઃ કાલે સ્નેહયોગ્યે પાનાદિષુ પ્રયુક્તાઃ સમ્યક્ ચ સ્વવિષયે વિધિના પ્રયુક્તા દુષ્ટાન્ વાતાન્ પ્રાણાદીનનેકસંયોગભિન્નાનાશુ શીઘ્રં શાન્તિં નયેયુઃ| વન્ધ્યાશ્ચ યુવતીઃ પુત્રભાજઃ કુર્યુઃ| સ્નેહાન્તોચિતત્વાદિદમુચ્યતે||૪૮||

Adhikarana bastikAlanirdeshaH (49-50) · Śloka 50

સ્નેહસ્વેદૈર્દુતઃ શ્લેષ્મા યદા પક્વાશયે સ્થિતઃ| પિત્તં વા દર્શયદ્રૂપં બસ્તિભિસ્તં વિનિર્જયેત્||૪૯|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવ ષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને વાત વ્યાધિચિકિત્સિતન્નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ||૫૦||

વાતકોપેઽવશ્યં રૂક્ષાદિત્વાચ્છ્લેષ્મા પ્રાયેણ કોપરહિતો ભવતિ| સઃ સ્નેહસ્વેદૈર્વાતવ્યાધિપ્રયુક્તૈર્દ્રુતો દ્રવત્વં પ્રાપ્તઃ પક્વાશયે સ્થિતઃ કેનચિત્ પ્રકારેણ શ્વેતમૂત્રપુરીષદિના સ્વં રૂપં દર્શયેત્| તથાવિધં પિત્તં વા સ્વં રૂપં દર્શયેત્| તદા તં શ્લેષ્માણં પિત્તં વા મિશ્રં વ બસ્તિભિર્યોગ્યૈર્વિનિર્જયેદિતિ|| ૪૯|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા મષ્ટઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ