23. vātavyādhicikitsitam

Adhikarana atha vAtavyAdhicikitsitannAma trayoviMsho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ વાતવ્યાધિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana kevalAnile kramavisheShaH (2) · Śloka 2

સર્વેષુ કેવલાનિલવિકારેષ્વન્તર્બહિઃ સ્નેહસ્વેદૌ સાલ્વ- લેનોપનાહો નિવાતં સ્થાનં પ્રાવરણાનિ દશમૂલક્વાથ- સિદ્ધા મહાસ્નેહપ્રગાઢાઃ સ્નિગ્ધા દધ્યમ્લા નાગરપિપ્પલી- તીક્ષ્ણા ગ્રામ્યાનૂપૌદકશિરઃ પિશિતરસાઃ પયાંસિ યૂષાઃ પ્રીણનાનિ ચાન્નાનિ| તૈરેવ ચ માંસૈર્મહાસ્નેહસંસૃષ્ટૈસ્તદ- ક્તાનામભીક્ષ્ણં પિણ્ડાદિસ્વેદાઃ| અપિ ચ- કોલકુલત્થામરતરુયવમિસિમાષાતસીવચાકુષ્ઠમ્| રાસ્નાતૈલફલાનિ ચ વાતજિદુત્કારિકામ્લોષ્ણા| વિડાલનકુલોષ્ટ્રસૃગાલાદિચર્મભિર્બન્ધઃ| સ્નિગ્ધા બસ્તયો નાવનાનિ ચ પ્રયોજ્યાનિ| દોષોપક્રમણીયં ચેક્ષેત||૨||

Adhikarana tatra hetuH (3) · Śloka 3

સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય હિ તોદભેદાયામશૂલાદયો વાતવિકારઃ શીઘ્રમુપશામ્યન્તિ| સ્નેહશ્ચ ધાતૂન્ પુષ્ણાતિ બલં ચ દેહે જનયતિ| તસ્માત્ પુનઃ પુનઃ સ્નેહસ્વેદૌ શીલયેત્| તન્મૃદૂ કૃતે ચ કોષ્ઠે નાવતિષ્ઠન્ત્યનિલામયાઃ||૩||

Adhikarana sadoShatvAdAvRute visheShaH (4) · Śloka 4

યતિ તુ સદોષત્વાન્ન નિવર્તન્તે તતઃ સર્વશરીરગેઽપિ વાયૌ વિશેષઃ પક્વાશયાશ્રિતે મૃદુસ્નેહવિરેચનં તિલ્વકસર્પિઃ સાતલાઘૃતમેરણ્ડતૈલં વા ક્ષીરેણ દદ્યાત્| એવં હિ વિશુદ્ધ- સ્રોતસોઽનાવૃતઃ પવનો વિચરન્નાશુ શાન્તિમેતિ| અપિ ચ- સ્નિગ્ધામ્લલવણોષ્ણાદ્યૈરાહારૈર્હિ મલશ્ચિતઃ| સ્રોતો બદ્ધ્વાઽનિલં રુન્ધ્યાત્તસ્માત્તમનુલોમયેત્||૪||

Adhikarana durbale vAtarogArte kramaH (5) · Śloka 5

અથ દુર્બલે વિરેચ્યે નિરૂહં પાચનીયદીપનીયદ્રવ્યયુક્ત- મેવંવિધં ચ ભોજ્યમ્| ભોજ્યયુક્તં વા સ્રંસનમવચારયેત્| વિશુદ્ધસ્ય ચ સમિદ્ધેઽગ્નાવસકૃત્ સ્નેહસ્વેદૌ સ્વાદ્વમ્લ- લવણં ચાન્નપાનમ્| એવમપ્યનિવૃત્તાવવપીડકસ્નેહાન્ બસ્તિકર્મ ચ પ્રયોજયેત્||૫||

Adhikarana AmAshayagate vAte visheShaH (6) · Śloka 6

આમાશયગતે કૃતવમનસ્ય ષડ્ધરણં ચૂર્ણં પરતશ્ચ યથાર્હં સ્નેહાદીન્| નાભિદેશમાશ્રિતે બિલ્વશલાટુભિઃ સિદ્ધાન્ મત્સ્યાન્ અશેષકોષ્ઠાશ્રિતે પુનરર્શોગ્રહણીવિહિતમામમલપાચનં ક્ષારો- પયોગાનન્તર્ગુલ્મોપક્રમં ચ પ્રયુઞ્જીત||૬||

Adhikarana hRudayagate vAte visheShaH (7) · Śloka 7

હૃદયસ્થે અંશુમત્યા શૃતં પયઃ||૭||

Adhikarana shrotrAdigate vAte visheShaH (8) · Śloka 9

શ્રોત્રાદિગતે શિરાગતે ચ વિશેષેણ સ્નૈહિકં નસ્યં ધૂમં શિરોબસ્તિમર્દનાલેપાનાન્યથાસ્વઞ્ચ સ્રોતસાં પ્રીણનમ્|૯|

Adhikarana tvagAdisthe vAte visheShaH (9) · Śloka 9

ત્વચિ સ્થિતેઽભ્યઙ્ગસ્વેદનિવાતાનિ| રક્તે શીતપ્રદેહ વિરેકરક્તમોક્ષાઃ| માંસમેદસો વિરેકાસ્થાપનશમનાનિ| અસ્થિમજ્જયોરન્તર્બહિઃ સ્નેહાઃ| શુક્રપ્રાપ્તે હર્ષઃ શુક્રલં ચાન્નપાનમ્| વિબદ્ધે તુ શુક્રે વિરેચનમ્| તતોઽનુબન્ધે ઽનન્તરોક્તાં ક્રિયાં કુર્યાત્ પુત્રકામીયં ચેક્ષેત||૯||

Adhikarana garbhashoShe visheShaH (10) · Śloka 10

શુષ્યતિ તુ ગર્ભે બાલેષુ ય યષ્ટીમધુકકાશ્મર્યફલશારિ વાશર્કરાશૃતં પયો દદ્યાન્માંસાદમાંસરસાંશ્ચ બૃંહણીય સ્નેહયુક્તાન્||૧૦||

Adhikarana sirAsnAvAdiprApte visheShaH (11) · Śloka 11

સિરાસ્નાવસન્ધિપ્રાપ્તેઽભ્યઙ્ગમર્દનસ્વેદોપનાહબન્ધાગ્નિકર્મણિ| સઙ્કોચે માષસૈન્ધવસાધિતં તૈલમભ્યઙ્ગઃ| સ્વાપે બહુશો રક્તાવસેચનમ્| ન ત્વઙ્ગલાનૌ શોષભયાત્| સ્રુતરક્તસ્ય તૈલલવણાગારધૂમૈઃ પ્રદેહઃ||૧૧||

Adhikarana apatAnakacikitsA tatrAdAvupakramyatvanidarshanam (12) · Śloka 12

અથાપતાનકિનમસ્રસ્તાક્ષમસ્તબ્ધલાઙ્ગૂલમવેદનમસ્વેદન મપ્રલાપિનમખટ્વાઘાતિનમબહિરાયામિનં ચોપક્રમેત||૧૨||

Adhikarana tIkShNanasyaM sarpiHpAna~jca (13) · Śloka 13

તત્ર પ્રાગેવ સ્નિગ્ધસ્વિન્નાઙ્ગવ્યોષવિડઙ્ગશ્વેતમરિચૈરન્યૈશ્ચ તીક્ષ્ણૈઃ શિરોવિરેચનૈઃ સ્રોતોવિશુદ્ધયે કૃતનસ્યમનન્તરઞ્ચૈનં વિદાર્યાદિક્વાથમાંસરસક્ષીરદધિવિપક્વં સર્પિરચ્છં પાય યેત્| તથા નાતિમાત્રમનિલઃ પ્રસરતિ||૧૩||

Adhikarana mahAsnehavidhAnam (14) · Śloka 14

તતો ભદ્રદાર્વાદિવર્ગં વાતઘ્નમાહૃત્ય સયવકોલકુલત્થં સાનૂપમાઘંસઞ્ચ નિક્વાથ્ય તત્કષાયેણામ્લક્ષીરવતા મધુર વર્ગપ્રતીવાપં મહાસ્નેહં વિપચેત્| તમપતાનકિનમભ્યઙ્ગ પરિષેકાવગાહપાનભોજનાનુવાસનનાવનેષુ વિદધ્યાત્||૧૪||

Adhikarana svedanam (15) · Śloka 15

બલીયસિ ચ વાતે સુખોષ્ણકરીષપૂર્ણે કૂપે નિખન્યા દામુખં| તપ્તાયાં વ રથકારચુલ્યાં શિલાયાં વા સુપરિષિક્તાયાં શાયયેત્ પલાલાવચ્છન્નમ્| સ્વેદયેદ્વા પિણ્ડેન||૧૫||

Adhikarana abhya~ggaH (16) · Śloka 16

મૂલકોરુબૂકસ્ફૂર્જાતકાર્કસપ્તલાશઙ્ખિનીસ્વરસસિદ્ધં વા તૈલમભ્યઙ્ગાદિશુ યોજ્યમ્| અભુક્તવતા ચૈતત્ પીત મમ્લદધિમરિચવચાયુક્તમાક્ષેપકમપહન્તિ||૧૬||

Adhikarana aNutailavidhAnam (17) · Śloka 17

તિલપીડનોપકરણદ્રવ્યાણ્યનલ્પકાલતૈલપરિપીતાન્ય વક્ષુદ્ય મહતિ કટાહે પાનીયેનાધાવ્ય ક્વાથયેદાસ્નેહો પગમાત્| તતસ્તત્ સ્નેહમમ્ભસ ઉપરિષ્ટાત્ પાણિશરાવયો રન્યતરેણાદાય વાતઘ્નૌષધદત્તપ્રતીવાપં સ્નેહપાકકલ્પેન પચેત્| એતદણુતૈલં સર્વવાતવિકારહરમ્| અણુતૈલદ્ર વ્યેભ્યો નિષ્પદ્યત ઇત્યણુતૈલમ્||૧૭||

Adhikarana vegAntareShvavapIDAni pradhamanAni ca (18) · Śloka 18

વેગાન્તરેષુ ચ તીક્ષ્ણાન્યવપીડાનિ પ્રધમનાનિ વા સકૃદ્ દદ્યાત્| તથાસ્ય શ્લેષ્માપગમનેન શ્વસનવિમોક્ષાત્ સંજ્ઞા પુનઃ પુનર્નોપરુધ્યતે| કુક્કુટકુલીરશિંશુમારવરાહવસાઃ પાયયેત્| યવકોલકુલત્થમૂલકદધિઘૃતતૈલસિદ્ધાં ચ યવાગૂમ્| સર્વાકારં ચ ગતવેગઃ સ્નેહવિરેચનાસ્થાપના નુવાસનાનિ સેવેત||૧૮||

Adhikarana apatAnake snehavirecanArthaM tilvakaghRutam (19) · Śloka 19

ત્રિવૃદ્ધન્તીસુવર્ણક્ષીરીશઙ્કિનીવિડઙ્ગત્રિફલાનામક્ષસમાઃ કલ્કાઃ બિલ્વમાત્રકં તિલ્વકમૂલાનાં ત્રિફલારસદધિ પાત્રે દ્વે ઘૃતપાત્રમેકં સર્વમૈકધ્યં પ્રતિસંસૃજ્ય વિપચેદેત ત્તિલ્વકસર્પિઃ સ્નેહવિરેચનમનિલરોગેષુ| તિલ્વકવિધિ રેવ ચાશોકરમ્યકયોર્દ્રષ્ટવ્યઃ| શુદ્ધવાતાપતાનકવિ ધાનમેતત્| સંસૃષ્ટે યથાસંસર્ગમ્||૧૯||

Adhikarana kaphasaMsRuShTe visheShaH (20) · Śloka 20

સકફે તુ વાતે તુમ્બુરુફલાભયાહિઙ્ગુપુષ્કરમૂલલવણ ત્રયચૂર્ણં યવક્વાથેન હૃત્પાર્શ્વાર્તિહરં પિબેત્| હિઙ્ગુનાગ રદાડિમામ્લવેતસસૌવર્ચલચૂર્ણં વા| મુસ્તપિપ્પલીનાગરા તિવિષાબિભીતકભાર્ઙ્ગીચૂર્ણં વાગ્ મદ્યેનોષ્ણામ્બુના વાપ તન્ત્રકકાસહૃદ્રોગહરમ્| સૌવર્ચલાભયાવ્યોષસિદ્ધં સર્પિઃ| રાસ્નામ્લવેતસસૈન્ધવવચાહરીતકીકલ્કશ્ચ ઘૃતભૃષ્ટો ભક્ષિતઃ||૨૦||

Adhikarana antarbahirAyAmau (21) · Śloka 21

અન્તર્બહિરાયામાવેકાયામવત્ સાધયેત્| તૈલદ્રોણ્યાં ચાત્ર શયનમ્| અન્તરાયામશ્ચૈતયોર્ઘોરતરઃ| અપિ ચ વિવર્ણદન્તવદનઃ સ્રસ્તાઙ્ગો નષ્ટચેતનઃ| પ્રસ્વિદ્યંશ્ચ ધનુષ્કમ્પી દશરાત્રં ન જીવતિ| વેગેષ્વતોઽન્યથા જીવેન્મન્દેષુ વિનતો જડઃ| ખઞ્જઃ કુણિઃ પક્ષહતઃ પઙ્ગુલો વિકલોઽથવા||૨૧||

Adhikarana hanustambhaH (22) · Śloka 22

હનુસ્તમ્ભમય્યર્દિતવચ્ચિકિત્સેત્| સ્વેદયિત્વા ચ હનૂ સ્તબ્ધૌ સ્રસ્તૌ સ્વસ્થાનમાનીય પાણિભ્યાં પીડયેત્| વિવૃતા સ્યે ચિબુકં ચોન્નામયેત્| સંવૃતાસ્યે ચ નામયેત્||૨૨||

Adhikarana jihvAstambhArditayo kriyAkramaH (23) · Śloka 23

જિહ્વાસ્તમ્ભે સામાન્યોક્તો વિધિરેકાયામે ચ| તથા મહા તૃણપઞ્ચમૂલવિદાર્યાદિજીવનીયાનિ મેદ્યમાંસાન્યૌદક કન્દાંશ્ચ દ્વિગુણોદકે ક્ષિરદ્રોણે ક્ષીરશેષં નિષ્ક્વાથ્ય પરિ સ્રાવ્ય તૈલપ્રસ્થેનોન્મિશ્રં પુનરધિશ્રયેત્| ક્ષીરાનુગમે ચાવ તાર્ય શીતં મન્થયેત્| તતઃ સ્નેહમાદાય પૂર્વવદ્વિપચેત્| એતત્ ક્ષીરતૈલં પાનાભ્યઙ્ગાદિષુ વિધેયમ્| તૈલવિહીનગ્ મિદમેવ ક્ષીરઘૃતમક્ષિતર્પણમ્||૨૩||

Adhikarana AhArakalpanAvisheShAH (24) · Śloka 24

તિલ્વકફલસિદ્ધક્ષીરદધ્ના ચ સહ માંસરસાન્ કલ્પ યેત્| યથોક્તાશ્ચ યવાગૂસ્નિગ્ધાશ્ચ નસ્યધૂમકવલગ્રહાઃ પ્રયોજ્યાઃ||૨૪||

Adhikarana aNutailam (25) · Śloka 25

કૃષ્ણભૂમિકેદારં રોહિણીકાષ્ઠૈર્નાતિશુષ્કૈર્દાહયેત્| ઉપ લિપ્ય ચ ગોમયેન પુનઃ ખદિરકાષ્ઠૈર્દગ્ધ્વા તદ્ભસ્મા પનીય તત્ર શીતીભુતે તૈલં નિષેચયેત્| ઉષિતં ચ નિશાં ખાનયેત્| તામનુગતતૈલાં મૃત્તિકામાદાય પઞ્ચમૂલેન સહ ક્વાથયેત્| તમપિ ક્વાથં પરિસ્રુતમષ્ટગુણેન પયસા તૈલા વશેષં પાચયેત્| એતદપ્યણુતૈલં નાવનાત્ સર્વવાતવ્યાધિ હરમ્||૨૫||

Adhikarana aNutailaM dvitIyam (26) · Śloka 26

તદ્વચ્ચ પઞ્ચમૂલકાષ્ઠૈર્દધ્વા ભસ્માપનીય વિદાર્યાદિસિદ્ધેન તૈલેન શતશો નિષિચ્ય પૂર્વવન્મૃદમાદાયોષ્ણોકવતિ કટાહેઽભ્યાસિચ્ચ તૈલં પાણિના પિચુના વા ગૃહીત્વ વાત હરૌષધક્વાથમાંસરસક્ષીરામ્લભાગસહસ્રેણ સહસ્રપાકં સાધયેદ્યાવતા કાલેન શક્નુયાત્ પક્તું પ્રતિવાપશ્ચાત્ર હૈમવતા દક્ષિણાપથગા ચાશ્વગન્ધાવાતઘ્નાનિ ચ દ્રવ્યાણિ| સિધ્યતિ ચાસ્મિન્ શઙ્કમાધ્મપયેત્| દુન્દુભીન્ વાદયેત્| બ્રહ્મણાનધ્યાપયેત્ ભોજયેત્| છત્રં ધારયેત્| બાલવ્ય જનૈશ્ચ બીજયેત્| તત્સિદ્ધં નસ્યપાનાભ્યઙ્ગબસ્તિષુ પ્રયુઞ્જીત| એતત્સહસ્રપાકમનિવાર્યવીર્યં તૈલમેવં ભાગશતપક્વં શત પાકમ્| અભીક્ષ્ણં ચ સ્વદયેત્| તતઃ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય શ્લક્ષ્ણસ્ય મૃદુનશ્ચર્મણો વાસસો વા ચતુરઙ્ગુલવિસ્તૃતા ભિઃ પટ્ટિકાભિર્વક્રીભૂતપ્રદેશાવગૃહ્ણ સર્વતો વેષ્ટયેત્ બધ્ની યાત્| નિશિ બદ્ધ્વા દિવા મુઞ્ચેદ્દિવા વા નિશિ| મોક્ષાન્તે ચોત્કારિકાભિઃ સુસ્નિગ્ધાભિર્વાતઘ્નપ્રક્લૃપ્તાભિઃ સ્વેદ યેત્| અવ્યથં ચ પ્રતિલોમં પ્રમાર્જયન્નૃજુકુર્વંશ્ચ પુનર્બધ્ની યાત્| એવં સપ્તરાત્રમ્| સશોફે તુ વમનમાચરેત્| સદા હરાગે બલવતઃ સિરાવ્યધમ્| ઘૃતક્ષીરબસ્તિસેકાન્ વાત પિત્તઘ્નક્રિયાં ચ||૨૬||

Adhikarana ekA~ggaroge (27) · Śloka 27

એકાઙ્ગરોગિણમમ્લાનગાત્રં સ્નેહસ્વેદોપપન્નં મૃદુના સંશો ધનેન સંશોધ્યાનુવાસ્યાસ્થાપ્ય ચોક્ષેપકવિધાનેનોપચરેત્| વિશેષતો બલાતૈલમનુવાસનાર્થે| દોષસંસર્ગે યથાસંસર્ગમ્| કુક્કુટીં વા રસાયનવિધાનેનોપયુઞ્જીત||૨૭||

Adhikarana apabAhukAdau (28) · Śloka 28

અપબાહુકે નાવનમૂર્ધ્વભક્તં ચ નિરામે સ્નેહપાનમ્| વિશ્વ ભીપ્રભૃતિષુ પાદદાહાન્તેષુ યથોક્તાં સિરાં વિદ્ધ્વા વાત વ્યાધિવદુપાચરેત્||૨૮||

Adhikarana Urustambhe kramaH (29) · Śloka 29

ઊરુસ્તમ્ભે તુ સ્નેહાસૃક્સ્રાવવમનવિરેચનબસ્તિકર્માણિ પરિહરેત્| આમશ્લેષ્મણા સહ તેષાં વિરોધાત્| ઊરુલીનાનાં વાયુના સ્તબ્ધાનાં ચ વમનદિભિરુર્ધ્વં નેતુમમ્ભસામિવ નિમ્નાત્ સ્થલમશક્યત્વાત્| તતસ્તત્ર તુ બહુશઃ શમન શોષણાનિ યુક્ત્યાવેક્ષ્ય યુઞ્જીત| રૂક્ષોપચારાન્ યવ શ્યામાકકોદ્રવોદ્દાલકમલવણમલ્પતૈલસિદ્ધં શાકં ક્ષારારિષ્ટમધૂદકાનિ ચ શીલયેત્||૨૯||

Adhikarana Urustambhe auShadham (30) · Śloka 30

સસૈન્ધવં વચાદિં હરિદ્રાદિં વત્સકાદિં વા| ષડ્ધારણં વા હરીતકીઃ પિપ્પલીર્વા| શાર્ઙ્ગાષ્ઠામદનદન્તીવત્સકં વા| સ્વાદુકણ્ટકારગ્વધદાર્વીમદુબકપાઠાકરઞ્જકૂલ કચૂર્ણં વા સક્ષૌદ્રં મસ્તુના પિબેત્| ચિત્રકદેવદારુકુ ષ્ઠપાઠાતિક્તકરોહિણીર્વા મધુના લિહ્યાત્| ત્રિફલા પિપ્પલીમુસ્તચવિકાકટુરોહિણીર્વા| સ્વેદાંશ્ચ રૂક્ષાન્ કુર્યાત્||૩૦||

Adhikarana atyapatRupte tarpaNam (31) · Śloka 31

અત્યપતૃપ્તં તુ રૂક્ષં ક્ષામમનિદ્રં જાઙ્ગલરસૈઃ શાલિ ભિશ્ચ તર્પયેત્| સર્ષપતૈલં વા સરલકુષ્ઠશ્રીવેષ્ટકસુર દારુનાગકેસરાજગન્ધાસિદ્ધં સક્ષૌદ્રં પિબેત્||૩૧||

Adhikarana sasaindhavAditalam (32) · Śloka 32

સસૈન્ધવપલં શુણ્ઠીચિત્રકપિપ્પલીમૂલાનાં પૃથગ્દ્વિપલં દશ ભલ્લાતકાસ્થીનિ કલ્કીકૃત્યૈકધ્યમારનાલાઢકેન સહ તૈલપ્રસ્થં પચેત્| તત્સર્વવાતવિકારેશુ પથ્યં વિશેષા દૂરુસ્તમ્ભાર્શોગૃધ્રસીઘ્નમપથ્યદઞ્ચ||૩૨||

Adhikarana bAhyopacArAH (33) · Śloka 33

બહિરપિ શ્લેષ્મક્ષપણાય ક્ષૌદ્રસર્ષપરકરઞ્જફલવલ્મી કમૃદ્ગોમૂત્રૈરુષ્ણૈર્લેપયેત્| સૌભાઞ્જનતક્કારીદ્વયસરલા ર્જુનકરઞ્જાઢકીગોક્ષુરકૈર્લેપોન્મર્દનસેકાન્ કુર્યાત્| વ્યા યામૈશ્ચ વિવિધૈર્મેદઃ ક્ષપયેત્| સ્થાલાન્યુલ્લઙ્ઘયેત્| પ્રતિ સ્રોતઃ સરિતમવ્યાલાં તરેત્| એવમૂરુસ્તમ્ભો હિ શુષ્કે શ્લેષ્મણિ પ્રશામ્યતીતિ||૩૩||

Adhikarana sAmAnyopacAraH sahacarAditailaM rAsnAdighRuta~jca (34) · Śloka 34

ભવતિ ચાત્ર- સહચરં સુરદારુ સનાગરં ક્વથિતમમ્ભસિ તૈલવિમિશ્રિતમ્| પવનનીડિતદેહગતિઃ પિબન્ દ્રુતવિલિમ્ભિતગો ભવતીચ્છયા| રાસ્નામહૌષધદ્વીપિ પિપ્પલીષઠિપૌષ્કરમ્| પિષ્ટ્વા વિપાચયેત્સર્પિર્વાતરોગહરં પરમ્||૩૪||

Adhikarana pa~jcatiktaM ghRutam (35) · Śloka 36

નિમ્બામૃતાવૃષપટોલનિદગ્ધિકાનાં ભાગાન્ પૃથગ્દશપલાન્ વિપચેદ્ ઘટેઽપામ્| અષ્ટાંશશેષિતરસેન પુનશ્ચ તેન પ્રસ્થં ઘૃતસ્ય વિપચેત્ પિચુભાગકલ્કૈઃ| પાઠાવિડઙ્ગસુરદારુગજોપકુલ્યા દ્વિક્ષારનાગરનિશામિસિચવ્ય્ગકુષ્ઠૈઃ| તેજોવતીમરિચવત્સકદીપ્યકાગ્નિ રોહિણ્યરુષ્કરવચાકણમૂલયુક્તૈઃ| મઞ્જિષ્ઠયાતિવિષયા વિષયા યવાન્યા સંશુદ્ધગુગ્ગુલુપલૈરપિ પઞ્ચસઙ્ખ્યૈઃ| તત્ સેવિતં વિધમતિ પ્રબલં સમીરં સન્ધ્યસ્થિમજ્જગતમપ્યથ કુષ્ઠમીદૃક્| નાડીવ્રણાર્બુદભગન્દરગણ્ડમાલા જત્રૂર્ધ્વસર્વગદગુલ્મગુદોત્થમેહાન્| યક્ષ્મારુચિશ્વસનપીનસકાસશોષ હૃત્પાણ્ડુરોગમદવિદ્રધિવાતરક્તમ્||૩૫|| હ્|૩૬|

Adhikarana dashamUlaghRutam (36) · Śloka 36

દ્રોણેઽમ્ભસઃ પચેદ્ભાગાન્ દશમૂલચ્ચતુષ્પલાન્| યવકોલકુલત્થાનાં ભાગૈઃ પ્રસ્થોન્મિતૈઃ સહ| પાદશેષે રસે પિષ્ટૈર્જીવનીયૈઃ સશર્કરૈઃ| તદ્વત્ખર્જૂરકાશ્મર્યદ્રાક્ષાબદરફલ્ગુભિઃ| સક્ષીરૈઃ સર્પિષઃ પ્રસ્થં સિદ્ધં કેવલવાતનુત્| યોજ્યો નિરત્યયઃ પાનનસ્યાભ્યઞ્જનબસ્તિષુ||૩૬||

Adhikarana nasyam (snehanasyam) (37) · Śloka 37

બલાવિલ્વશૃતે ક્ષીરે ઘૃતમણ્ડં વિપાચયેત્| તસ્ય શુક્તિઃ પ્રકુઞ્ચો વા નસ્યં વાતે શિરોગતે| તદ્વત્સિદ્ધા વસા નક્રમત્સ્યકૂર્મબુલૂકજા| પ્રત્યગ્રા વિધિનાનેન નસ્યપાનેશુ યોજયેત્||૩૭||

Adhikarana jIrNapiNyAkAditailam (38) · Śloka 38

જીર્ણં પિણ્યાકં પઞ્ચમૂલં પૃથક્ ચ ક્વાથં ક્વાથાભ્યામેકતસ્તૈલમાભ્યામ્| ક્ષીરાદષ્ટાંશં પાયચેત્તેન પાના દ્વાતા નશ્યેયુઃ શ્લેષ્મયુક્તા વિશેષાત્||૩૮||

Adhikarana sahacarAditailamaparam (39) · Śloka 39

સમૂલશાખસ્ય સહાચરસ્ય તુલાં સમેતાં દશમૂલતશ્ચ| અભીરુમૂલાચ્ચ તુલાર્ધમેતદ ષ્ટાંશશેષં વિપચેદ્વહેઽપામ્| તત્ર સેવ્યનખકુષ્ઠહિમૈલા સ્પૃક્પ્રયઙ્ગુનલિકામ્બુશિલાજૈઃ| લોહિતાનલદલોહસુરાહ્વૈઃ કોપનામિસિતુરુષ્કનતૈશ્ચ| તુલ્યક્ષીરં પાલિકૈસ્તૈલપાત્રં સિદ્ધં કૃચ્છ્રાન્ શીલિતં હન્તિ વાતાન્| કમ્પાક્ષેપસ્તમ્ભશેષાદિયુક્તાન્ ગુલ્મોન્માદૌ પીનસાન્ યોનિરોગાન્|૩૯|

Adhikarana ketakimUlAditailam lashunAditailam (39) · Śloka 39

કેતકિમૂલબલાતિબલાનાં યદ્બહલેન રસેન વિપક્વમ્| તૈલમનલ્પતુષોદકયુક્તં મારુતમસ્થિગતં તદપોહેત્| તુલાં લશુનકન્દસ્ય તુલાર્ધં જાઙ્ગલાત્ પલાત્| દશમૂલાચ્ચ વિપચેદ્ભાગાન્ પઞ્ચપલાન્ પૃથક્| તોયાર્મણેન પાદસ્થે સમં તૈલં પયો દધિ| તત્ર દદ્યાત્પલાંશાંશ્ચ રાસ્નામધુકજીવકાન્| મિસિસ્થિરામહામેદાચપલાતિવિષાબલાઃ| કાકોલીપૌષ્કરં મૂલમશ્વગન્ધા ચ સાધિતમ્| તત્પરં વાતરોગઘ્નં ગુલ્માનાહાર્તિશૂલનુત્| ભગ્નજર્જરિતાઙ્ગાનાં પથ્યમગ્નેશ્ચ દીપનમ્|૩૯|

Adhikarana prasAriNItailam (39) · Śloka 39

સમૂલજાલાં વિપચેત્ પ્રસારિણીં તુલોન્મિતાં પાદધૃતે ઘટેઽમ્ભસઃ| પૃથક્સતૈલં દધિ તત્સમં ક્ષિપેત્ સમં ચ તાભ્યાં વિજયાં તતઃ પિબેત્| પ્રસારિણીજીવકસિન્ધુજન્મ યષ્ટ્યાહ્વરાસ્નાગ્નિકયાવશૂકૈઃ| સગ્રન્થિકાખ્યૈર્દ્વિપલૈઃ સુપિષ્ટૈઃ ભલ્લાતકાનાં દશકૈસ્ત્રિભિશ્ચ| શુણ્ઠીપલત્રયયુતૈર્વિનિહન્તિ પાન નસ્યાદિભિસ્તદખિલાન્ મરુતો વિકારાન્| કુષ્ઠપ્રમેહહતનામમનોવિકાર શ્વાસાસ્થિભઙ્ગજઠરક્રિમિબીજદોષાન્||૩૯||

Adhikarana bhejasammataM sahacaratailam (40) · Śloka 40

પચેત્ સહાચરતુલાં જલદ્રોણચતુષ્ટયે| દ્રોણશેશે સમક્ષીરે તત્ર તૈલાઢકં પચેત્| સહાચરસ્ય મૂલાનાં કલ્કિતૈર્દશભિઃ પલૈઃ| અથવ નલષડ્ગ્રન્થિસ્થિરાકુષ્ઠસુરાહ્વયાત્| સૈલાનલદશૈલેયશતહ્વારક્તચન્દનાત્| સિદ્ધેઽસ્મિન્ શર્કરાચૂર્ણાદષ્ઠાદશપલં ક્ષિપેત્| ભેલસ્ય સમ્મતં તૈલં તત્ કૃચ્છ્રાનનિલામયાન્| વાતકુણ્ડલિકોન્માદભૂતાપસ્મારવર્ધ્મ ચ| ગુલ્મહૃદ્રોગગદુર્નામયોનિરોગાંશ્ચ નાશયેત્||૪૦||

Adhikarana shvadaMShTrakakaShAyaH (41) · Śloka 41

શ્વદંષ્ટ્રકકષાયસ્ય પ્રસ્થૌ દ્વૌ પયસા સમૌ| ષટ્પલં શૃઙ્ગિવેરસ્ય ગુડસ્ય ચ પલાષ્ટકમ્| તૈલપ્રસ્થં વિપક્વં તદ્દદ્યાત્ સર્વાનિલાર્તિષુ||૪૧||

Adhikarana balAtailam (42) · Śloka 42

બલાશતં છિન્નરુહાપાદં રાસ્નાષ્ટભાગિકમ્| જલાઢકશતે પક્ત્વા શતભાગસ્થિતે રસે| દધિમસ્ત્વિક્ષુનિર્યાસશુક્તૈસ્તૈલાઢકં સમૈઃ| પચેત્સજપયોર્ધાંશં કલ્કૈરેભિઃ પલોન્મિતૈઃ| શઠીસરલદાર્વેલામઞ્જિષ્ઠાગરુચન્દનૈઃ| પદ્મકાતિબલામુસ્તાસૂપ્યપર્ણિહરેણુભિઃ| યષ્ટ્યાહ્વસુરસવ્યાઘ્રનખર્ષભકજીવકૈઃ| પલાશરસકસ્તૂરીનલિકાજાતિકોષકૈઃ| સ્પૃક્કાકુઙ્કુમશૈલેયજાતીકટુફલામ્બુભિઃ| ત્વક્કુન્દુરુષ્કકર્પૂરતુરુષ્કશ્રીનિવાસકૈઃ| લવઙ્ગનખતક્કોલકુષ્ઠમાંસીપ્રિયઙ્ગુભિઃ| સ્થૌણેયતગરધ્યામવચામદનકધવૈઃ| સનાગકેસરૈઃ સિદ્ધે દર્દ્યાચ્ચાત્રાવતારિતે| પન્નકલ્કં તતઃ પૂતં વિધિના તત્પ્રયોજિતમ્| શ્વાસં કાસં જ્વરં મૂર્ચ્છાં છર્દિં તૃષ્ણાં ક્ષતં ક્ષયમ્| પ્લીહશોષાપસ્મારમલક્ષ્મીં ચ પ્રણાશયેત્| બલાતૈલમિદં શ્રેષ્ઠં વાતવ્યાધિવિનાશનમ્||૪૨||

Adhikarana amRutAhvaM tailam (43) · Śloka 43

અમૃતાયાસ્તુલાઃ પઞ્ચ પચેત્તોયવહદ્વયે| પાદશેષે સમક્ષીરં તૈલસ્ય દ્વ્યાઢકં પચેત્| એલામાંસીનતોશીરસારિવાકુષ્ઠચન્દનૈઃ| શતપુષ્પાબલામેદામહામેદર્ધિજીવકૈઃ| કાકોલીક્ષીરકાકોલીશ્રાવણ્યતિબલાનખૈઃ| મહાશ્રાવણિજીવન્તીવિદારીકપિકચ્છુભિઃ| શતાવરીતામલકીકર્કટહ્વાહરેણુભિઃ| વચાગોક્ષુરકૈરણ્ડરાસ્નાકાલાસહાચરૈઃ| વીરામહૈલર્ષભકત્રિદશાહ્વૈશ્ચ કાર્ષિકૈઃ| મઞ્જિષ્ઠાયાસ્ત્રિકર્ષેણ મધુકાષ્ટપલેન ચ| કલ્કૈસ્તત્ક્ષીણવીર્યાગ્નિબલસમ્મૂઢચેતસઃ| ઉન્માદારત્યપસ્મારૈરાર્તાંશ્ચ પ્રકૃતિં નયેત્| વાતવ્યાધિહરં શ્રેષ્ઠં તૈલાગ્ર્યમમૃતાહવમ્||૪૩||

Adhikarana rAsnAditailAni (44) · Śloka 44

રાસ્નાસહસ્રનિર્યૂહે તૈલદ્રોણં વિપાચયેત્| ગન્ધૈર્હૈમવતૈઃ પિષ્ટૈરેલાદ્યૈરશ્ચાનિલાર્તિનુત્| એષ કલ્પોઽશ્વગન્ધાયા બલાતિબલયોરપિ||૪૪||

Adhikarana tailAntarANi (45) · Śloka 45

ક્વાથકલ્કપયોર્ભિર્વા બલાદીનાં પૃથક્પચેત્| યવકોલકુલત્થાનાં મત્સ્યાનાં શિગ્રુબિલ્વયોઃ| રસેન મૂલકાનાં ચ તૈલં દધિપયોન્વિતમ્| સાધયેત્તત્ પરં સર્વપવનવ્યાધિભેષજમ્| યચ્ચ શીતજ્વરે તૈલમગુર્વાદ્યમુદાહૃતમ્| સહસ્રશતશઃ પક્ત્વા સિદ્ધં વાતામયાપહમ્||૪૫||

Adhikarana phalatrikAdimahAsnehaH (46) · Śloka 46

ફલત્રિકસ્ય પ્રસ્થં સ્યાત્કુલત્થં કુડવદ્વયમ્| કૃષ્ણગન્ધાત્વગાઢક્યોઃ પૃથક્પઞ્ચપલાનિ તુ| રાસ્નાચિત્રકયોર્દ્વે દ્વે દશમૂલાત્ પલં પલમ્| જલદ્રોણે પચેત્ પાદશેષે પ્રસ્થોન્મિતં પૃથક્| સુરારનાલદધ્યમ્લસૌવીરકતુષોદકમ્| કોલદાડિમવૃક્ષામ્લરસં ક્ષીરં વસાં નવામ્| મજ્જાનં તૈલમાજ્યં ચ જીવનીયપલાનિ ષટ્| કલ્કમેકત્ર તત્સિદ્ધં સિદ્ધં શુદ્ધાનિલામયે| સિરાપર્વાસ્થિગે વાતે સર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગરોગિષુ| વેપનાક્ષેપશૂલેષુ તમભ્યઙ્ગં પ્રયોજયેત્||૪૬||

Adhikarana AnUpajAdyasthisiddhaM tailam (47) · Śloka 47

આનૂપજાઙ્ગલોત્થાનામસ્થીનિ વિપચેજ્જલે| તત્સ્નેહં દશમૂલસ્ય કશાયેણ પુનઃ પચેત્| જીવકર્ષભકાસ્ફોતવિદારીકપિકચ્છુભિઃ| વાતઘ્નૈર્દીપનીયૈશ્ચ કલ્કૈર્દ્વિક્ષીરભાગિકૈઃ| સિરાપર્વાસ્થિકોષ્ઠસ્થં પાનાદ્યૈર્હન્તિ તચ્ચલમ્| ક્ષીણૌજોમજ્જશુક્રાણામેતત્ સ્યાદમૃતોપમમ્||૪૭||

Adhikarana snehapAnaprashaMsA (48) · Śloka 48

પાને નસ્યેઽન્વાસનેઽભ્યઞ્જને ચ સ્નેહાઃ કાલે સમ્યગેતે પ્રયુક્તાઃ| દુષ્ટાન્ વાતાનાશુ શાન્તિં નયેયુ ર્વન્ધ્યા નારી પુત્રભાજશ્ચ કુર્યુઃ||૪૮||

Adhikarana bastikAlanirdeshaH (49-50) · Śloka 50

સ્નેહસ્વેદૈર્દુતઃ શ્લેષ્મા યદા પક્વાશયે સ્થિતઃ| પિત્તં વા દર્શયદ્રૂપં બસ્તિભિસ્તં વિનિર્જયેત્||૪૯|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવ ષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને વાત વ્યાધિચિકિત્સિતન્નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ||૫૦||