15. vidradhivr̥ddhicikistitam

Adhikarana atha vidradhivRuddhicikitsitannAma pa~jcadasho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વિદ્રધિવૃદ્ધિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

ક્રમપ્રાપ્તયોર્વિદ્રધિવૃદ્ધ્યોશ્ચિકિત્સિતપ્રદર્શનાયાધ્યાય આરભ્યતે| પૃથગધ્યાયારમ્ભે નિદાનસ્થાન એવ પ્રયોજનમુક્તમ્|| ૧||

Adhikarana sarveShvAmeShu sAmAnyakriyA (2) · Śloka 2

સર્વમેવ વિદ્રધિમામં શોફવિધિના યથાદોષમુપાચરેત્| પ્રતતઞ્ચ શોણિતમપહરેત્| પાકાભિમુખં ચોપનાહ્ય પક્વં પાટયિત્વા વ્રણવચ્ચિકિત્સેત્||૨||

સર્વમેવ વિદ્રધિં બાહ્યમાભ્યન્તરં ચ| સુબોધમ્| ઉપનાહઃ પાકાય પિણ્ડબન્ધઃ|| ૨||

Adhikarana Abhyantare vidradhau kriyAvisheShaH (3) · Śloka 3

આભ્યન્તરે તુ વિદ્રધૌ વરણાદિક્વાથમૂષકાદિપ્રતીવાપં પિબેત્| આભ્યામેવ ચ વર્ગાભ્યાં વિરેચનદ્રવ્યૈશ્ચ પાનાય સર્પિઃ પ્રકલ્પયેત્| આસ્થાપનમનુવાસનઞ્ચ| મધુશિગ્રુઞ્ચ પાનભોજનલેપનેષુ| શિલાહ્વયં વા કલ્પવિધાનેનોપયુઞ્જીત| ગુગ્ગુલું વા| યથાદોષં ચ સર્વશો ગુલ્મવદુપક્રમેત્||૩||

આભ્યન્તર ઇત્યાદિના વિશેષઃ| વિરેચનદ્રવ્યાણિ કુમ્ભનિકુમ્ભાદીનિ| શોધનાદિગણસંગ્રહાધ્યાયનિર્દિષ્ટાનિ| તૈઃ સર્પિઃ પ્રકલ્પયેત| આસ્થાપનમનુવાસનં ચ| પાનાદિષુ મધુશિગ્રુમ્| રસાયનાધ્યાયોક્તકલ્પવિધાનેન દોષાનુગુણ્યેન શિલાજતુ પ્રયુઞ્જીત| ગુગ્ગુલું વા| સર્વેણ ચ પ્રકારેણ ગુલ્મવદ્વિદ્રધિમુપક્રમેત|| ૩||

Adhikarana triphalAdikaShAyaH (4) · Śloka 4

ત્રિફલાપિચુમન્દમધુકકટુપાકપટોલાનિ શાણાંશાનિ| ત્રિવૃત્ત્રાયમાણયોઃ કર્ષમ્| મસૂરપલં ચૈકધ્યમષ્ટગુણે ઽભસિ સાધયિત્વા પૂતં રસં ઘૃતમૂર્ચ્છિતં પિબેત્| તેન વિદ્રધિગુલ્મજ્વરદાહશૂલતૃષ્ણાહૃદ્રોગભ્રમારતિમુર્ચ્છારક્ત પિત્તકામિલાકુષ્ઠવિસર્પાઃ પ્રશામ્યન્તિ||૪||

ત્રિફલાદિકે ત્રિફલાદીનિ શાણાંશાનિ| ત્રિફલા પૃથગ્ભૂતા ગૃહ્યતે| શાણં કર્શસ્ય ચતુર્થાંશઃ| ત્રિવૃતઃ કર્ષં ત્રાયમાણાયાશ્ચ કર્ષમ્| પલં મસૂરસ્ય| સર્વતોઽષ્ટગુણમમ્ભઃ| હૃદયે તુ તથા ચરકસંવાદેન પઠિતમ્| તથા ત્રાયમાણાયાઃ શાણમાપતતિ| પટોલમૂલસ્ય કર્ષો મસૂરસ્યાર્ધપલમિતિ| તત્ર પઠ્યતે ત્રાયન્તીત્રિફલાનિમ્બકટુકામધુકં સમમ્| ત્રિવૃત્પટોલમૂલાભ્યાં ચત્વારોંઽશાઃ પૃથક્તથા| મસૂરાન્નિસ્તુષાદષ્ટૌ તત્ક્વાથઃ સઘૃતો જયેત્|| એતચ્ચ પ્રયોગાન્તરત્વેન નેયમ્|| ૪||

Adhikarana trAyamANAdighRutam (5) · Śloka 5

ત્રાયમાણાપ્રસ્થક્વાથે મુસ્તકટુકાતામલકીત્રાયમાણા ચન્દનદુરાલભાજીવન્તીવીરોત્પલૈઃ પાલિકૈર્ઘૃતપ્રસ્થં ક્ષીરા મલકરસપ્રસ્થદ્વયોપેતં વિપક્વં સમાનં પૂર્વેણ||૫||

ત્રાયામાણાયાઃ ષોડશપલસ્ય ક્વાથપરિભાષયા દ્વૌ ક્વાથપ્રસ્થૌ ભવતઃ| યસ્માદૌષધાત્ષોડશપલાત્ક્વથશ્ચતુર્ગુણશ્ચતુષ્ષષ્ટિપલાનિ ભવન્તિ| મુસ્તાદીનિ પાલિકાનિ| ક્ષીરપ્રસ્થં ઘૃતપ્રસ્થમામલકરસપ્રસ્થમિત્યેવમત્ર ક્વાથસ્ય દ્વૌ પ્રસ્થૌ ભવતઃ| ઔષધાત્ ષોડશગુણં જલમ્| ઘૃતાદર્ધેન ચ ત્રાયમાણા| એવઞ્ચ ક્વાથસ્ય ઘૃતાદ્ દ્વિગુણત્વમૌષધાચ્ચ જલસ્ય ષોડશગુણત્વં હૃદયવિરુદ્ધમુક્તમિવ| યદા તુ હૃદયપાઠકરૂપતયા વ્યાખ્યાયતે તદા પ્રસ્થશ્ચાસૌ ક્વાથઃ પ્રસ્થક્વાથઃ સ ચ ત્રાયમાણાયા ઇતિ જ્ઞાયતે| કિં તુ તદ્ધિરુદ્ધત્વમ્| ઘૃતાચ્ચતુર્થાંશત્વં ત્રાયમાણાયા આપતતિ| યસ્માત્તત્ર ઘૃતસમસ્ત્રાયમાણાક્વાથોઽભિમતઃ| ઘૃતાર્ધેન ચ ત્રાયામાણા| તથા ચ તત્રૈવં પઠિતમ્-'કુડવં ત્રાયમાણાયાઃ સાધ્યમષ્ટગુણેઽમ્ભસિ| કુડવં તદ્રસાદ્ધાત્રીસ્વરસાત્ ક્ષીરતો ઘૃતાન્| કર્ષાશૈઃ કલ્કિતૈસ્તિક્તાત્રાયન્તી'ત્યાદિ| એતચ્ચૈવં વ્યાખ્યાયતે-ત્રાયમાણાયાઃ શુષ્કદ્રવ્યત્વાત્ કુડવં ચત્વારિ પલાનિ| તતોઽષ્ટગુણમુદકં દ્વાત્રિંશત્ પલાનિ ભવન્તિ| તાનિ ક્વથિતાનિ ચતુર્ભાગાવશેષં કષાયમવતારયેદિતિ| દ્રવત્વાત્કુડવમષ્ટપલં ક્વથિતશેષં ભવતિ| તાવદેવ ચ ઘૃતાદિકઞ્ચ| દ્રવ્યાત્ ષોડશગુણં ક્વથનજલં દેયમિત્યેષા પરિભાષાષ્ટગુણેઽમ્ભસીત્યનેન બાધિતા| પાદશેષિતમવતારયેદિત્યેષા ત્વબાધિતૈવ| અસ્ય પક્ષસ્ય ચરકેણ સાદૃષ્યં કેવલમ્| તત્ર ત્રાયમાણાયા દશગુણં જલં દત્વા પઞ્ચભાગેનાષ્ટૌ પલાનિ ગૃહ્યન્તે| અત્ર ત્વષ્ટગુણાત્ પાદશેષત્વેન| અથૈવમુચ્યતે ત્રાયમાણાકુડવસ્યાષ્ટગુણમમ્ભોઽષ્ટૌ કુડવાનિ ભવન્તિ તાનિ ચ દ્રવત્વાત્ પલમાનેન ષોડશગુણત્વમેવાપદ્યન્ત ઇતિ| તન્ન| યતો વિનાઽપ્યષ્ટગુણવચનઃ સામાન્યપરિભાષયૈવ દ્રવ્યાદ્ દ્રવસ્ય ષોડશગુણત્વસિદ્ધેઃ| ક્વથિતશેષસ્ય ચ શબ્દેન નિયતત્વાદષ્ટગુણવચનપ્રયોજનમાપદ્યતે| તસ્માદ્યથોક્તમેવ સાધુઃ|| ૫||

Adhikarana drAkShAdighRutam (6) · Śloka 6

દ્રાક્ષામધૂકખર્જૂરાભીરુવિદારીપરૂષકત્રિફલાક્વાથે ક્ષીરેક્ષુધાત્રીસ્વરસસમેતમભયાગર્ભસર્પિર્વિપાચયેત્| તચ્છીતં મધુશર્કરાપાદયુક્તં સમાનં પૂર્વેણ||૬||

દ્રાક્ષાદિકે સર્પિષિ ક્વાથઃ સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણઃ| ક્ષીરમિક્ષુરસ આમલીરસશ્ચૈકીભૂતં ઘૃતસમમ્| 'કલ્પયેત્ સદૃશાન્ ભાગાન્ પ્રમાણં યત્ર નોદિત'મિતિ ન્યાયાત્| અન્યે ક્ષીરાદિકં પૃથક્ સ્નેહસમમિતિ વર્ણયન્તિ| યસ્માત્ 'પૃથક્સ્નેહસમં વિદ્યાત્ પઞ્ચપ્રભૃતિ તુ દ્રવ'મિત્યુક્તમ્| અભયાગર્ભઃ સ્નેહાચ્ચતુર્થાંશેન| શર્કરા ઘૃતસ્ય ચતુર્થેન ભાગેન સમા|| ૬||

Adhikarana shoNitAvasecanam (7) · Śloka 7

ભૃશઞ્ચ શૃઙ્ગાદિભિઃ શોણિતમવસેચયેદ્યથાસન્નમ્| બાહુ મધ્યે વા સિરાં વિધ્યેત્||૭||

સુબોધમ્|| ૭||

Adhikarana koShThasthe pacyamAne cikitsA (8) · Śloka 8

પચ્યમાનઞ્ચ કોષ્ઠગતં બહિરુન્નતમુપનાહયેત્| તત્રૈવ ચ પિણ્ડિતે શૂલે તત્પાર્શ્વપીડનેન લબ્ધસુપ્તૌ શસ્ત્રકર્મવિધિ નિર્દિષ્ટૈશ્ચ ચિહ્નૈઃ પક્વમુપલક્ષ્ય ભિત્વા વ્રણ્વત્સાધયેત્||૮||

પચ્યમાનમિત્યાદિ વિદ્રધિવિશેષણમ્| તથાવિધં વિદ્રધિમુપનાહયેત્ પિણ્ડૈર્વધ્નીયાત્| તત્રૈવેતિ કોષ્ઠે વિદ્રધૌ પિણ્ડિતશૂલક્વથિતેન લિઙ્ગેન પલા ઇતિ વિદ્રાધિમુપલક્ષ્ય શસ્ત્રેણ ભિત્વા વ્રણવિધાનેન સાધયેત્| પિણ્ડિતં શૂલં વિદ્રધિનિયતત્વાચ્છેષાઙ્ગવ્યાપનશીલમ્| તથાવિધે શૂલે સતિ| તથા તસ્ય વિદ્રધેઃ પાર્શ્વપીડનેન પુરુષસ્ય સ્વપ્ને લબ્ધે સુખેન નિદ્રાયાં પ્રાપ્તાયામ્| શસ્ત્રવિધ્યુક્તાનિ પક્વલિઙ્ગાન્યલ્પવેગતામ્લાન્યાદીનિ|| ૮||

Adhikarana AbhyantarAyAH pakvAyAH srAvopekShA (9) · Śloka 9

આબ્યન્તર એવ ચ પક્વમૂર્ધ્વમધો વા પ્રવૃત્તં પૂયમુપ દ્રવાન્ પરિરક્ષન્ ઉપેક્ષેત દશાહમાત્રમ્||૯||

અન્તઃપક્વં સ્વયમૂર્ધ્વમાર્ગેણાધો વા પ્રવૃત્તં પૂયમુપદ્રવાન્ રક્ષન્ ભિષગ્દશરાત્રમુપેક્ષેત| ન કેનચિત્ પ્રકારેણોપક્રમેતેત્યર્થઃ| કેવલમન્નપાનં તથાવિધેયં યથોપદ્રવેભ્યો રક્ષા ભવતિ|| ૯||

Adhikarana asamyagvahane upacArAH (10) · Śloka 10

અસમ્યગ્વહતિ વા ક્લેદે તન્નિર્વાહણાર્થમમ્લસુરાસવમૈરે યોષ્ણોદકાન્યતમેન વરણાદિં મધુશિગ્રું વા પિબેત્| તન્મૂ લૈર્વા કૃતાં યવાગૂં યવકોલકુલત્થયૂષેણ ચાશ્નીયાત્||૧૦||

યદા તુ પૂયં પ્રવૃત્તં ન તુ સમ્યક્ તદા તસ્ય સમ્યક્પ્રવૃત્તયે વરણાદિકં મધુશિગ્રું વામ્લસુરાદીનામન્યતમેન પિબેત્| મૈરેયં ખાર્જૂરં મદ્યમ્| તન્મૂલૈરિતિ વરણાદેર્મધુશિગ્રોશ્ચ પ્રત્યવમર્શઃ યવાદિયૂષેણાન્નમશ્નીયાદિતિ દશાહઃ|| ૧૦||

Adhikarana pakve dashAhordhvaM kRutyam (11) · Śloka 11

ઊર્ધ્વઞ્ચ દશાહાત્તિલ્વકઘૃતેન ત્રાયમાણાઘૃતેન વા યથા બલં શોધયેત્|૧૧|

સુબોધમ્|| ૧૧||

Adhikarana shodhanottaraM kRutyam (11) · Śloka 11

વિશુદ્ધશ્ચ તિક્તકમલ્પમલ્પં સર્પિઃ મધુનોપેતમુપયુ ઞ્જીત||૧૧||

વિશુદ્ધશ્ચ તિક્તકં સર્પિર્મધુના મિશ્રિતમલ્પલ્પં કૃત્વોપયુઞ્જીત||૧૧||

Adhikarana pAkAtsaMrakShaNIyA (13) · Śloka 13

યથા ચ નોપૈતિ પાકં તથા પ્રયતિતવ્યમ્| શીઘ્રવિદા- હિત્વાત્તસ્ય વિદ્રધિરિતિ સંજ્ઞા| પક્વે તુ પુનર્દૈવિકી સિદ્ધિ- રાશુકારિતરશ્ચ સર્વામેભ્યો વિદ્રધિઃ||૧૩||

પાકરક્ષણાય યત્ને હેતુઃ શીઘ્રવિદાહિત્વમ્| દૈવિકી સિદ્ધિઃ પુરુષયત્નાસાધ્યત્વાત્|| ૧૩||

Adhikarana pramehacikitsAtideshaH (14) · Śloka 14

સતિ ચ પ્રમેહે પ્રમેહચિકિત્સિતમીક્ષેત||૧૪||

વિદ્રધિમતઃ પ્રમેહે સતિ પ્રમેહચિકિત્સિતમીક્ષેત| તત્રોક્તેન પ્રકારેણાપિ ચિકિત્સેદિત્યર્થઃ|| ૧૪||

Adhikarana stanavidradhicikitsA (15) · Śloka 15

સ્તનવિદ્રધિમપિ વ્રણવિધાનેનોપચરેત્| પચ્યમાનં યથેષ્ટ ભોજનેન પાચયેત્| ન પુનરુપનાહયેત્| ઉપનદ્ધો હિ સ્તનો મૃદુમાંસતયા શીઘ્રમેવ પક્વઃ સઙ્કોથમવાપ્યાવદીર્યેત| પક્વં ચ સ્તનવિદ્રધિં સ્તન્યવાહિનીઃ સિરાઃ સચૂચુકં ચ કૃષ્ણમણ્ડલં પરિહરન્ શસ્ત્રેણોપક્રમેત્| સર્વાસુ ચામ વિદગ્ધપક્વવ્રણાવસ્થાસુ સ્તનં નિર્દુહીત||૧૫||

સ્તનવિદ્રધીત્યાદિ સુબોધમ્| ઉપનાહબન્ધેન સ્તનઃ પક્વં કોથં ક્લેદમવાપ્યાવદીર્યેત| સર્વાસુ ચાવસ્થાસુ સ્તનં નિર્દુહીતાપનીતક્ષીરં કુર્યાત્|| ૧૫||

Adhikarana dantAdividradhayaH (16) · Śloka 16

દન્તાદિવિદ્રધીનામપિ યથાસ્વમેવ વક્ષ્યતે લક્ષણં સાધનં ચ||૧૬||

દન્તાદિવિદ્રધીનાં યથાસ્વમધ્યાયેષુ લક્ષણં ચિકિત્સિતઞ્ચ વક્ષ્યતે| યથા દન્તવિદ્રધેર્મુખરોગેષુ| આદિગ્રહણેન કર્ણવિદ્રધ્યાદીનાં ગ્રહણમ્||૧૬||

Adhikarana vAtavRuddhicikitsA (17) · Śloka 17

વૃદ્ધૌ તુ મારુતજે ત્રિવૃતા સ્નિગ્ધમાતુરં સ્વિન્નઞ્ચ મિશ્ર સુકુમારકતિલ્વકૈરણ્ડકોશામ્રફલસ્નેહાનામન્યતમેન વિરેચયેત્| તતોઽનિલઘ્નક્વાથકલ્કૈર્નિરૂહયેત્| નિરૂઢં ચ માંસરસેનાશિતં યષ્ટીમધુકતૈલેનાનુવાસયેત્| સ્વેદ પ્રલેપોપનાહાંશ્ચ પ્રયુઞ્જીત| પક્વં ચ ભિત્વા વ્રણમિવ ચિકિત્સેત્||૧૭||

વૃદ્ધાવિત્યાદિના વૃદ્ધિચિકિત્સા| ત્રિવૃત ઇતિ સ્નેહત્રિતયસ્ય નામ| સ્નિગ્ધસ્વિન્નાય વક્ષ્યમાણાનાં મિશ્રકાદીનાં સ્નેહાનામન્યતમં વિરેચનાર્થં દદ્યાત્| તતો વિરેચનાદૂર્ધ્વમનિલઘ્નાનામૌષધાનાં ક્વાથેન તેષામેવ ચ કલ્કેન નિરૂહયેત્| મધુયષ્ટ્યા પક્વં તૈલમનુવાસનમ્| સ્વેદાદીંશ્ચ પુનઃ પ્રયુઞ્જીત| એવમપિ પક્વં વૃદ્ધિં શસ્ત્રેણ ભિત્વા વ્રણવચ્ચિકિત્સેદિતિ વાતવૃદ્ધિઃ|| ૧૭||

Adhikarana pittavRuddhiH (18) · Śloka 18

પિત્તવૃદ્ધિં પિત્તશોફવત્| પક્વઞ્ચ પિત્તવ્રણવત્||૧૮||

વક્ષ્યમાણપિત્તશ્વયથુવત્ પિત્તવૃદ્ધિં ચિકિત્સેત્| તથાપિ પક્વં પિત્તવ્રણવદિતિ પિત્તવૃદ્ધિઃ|| ૧૮||

Adhikarana shleShmavRuddhiH (19) · Śloka 19

કફવૃદ્ધિમપિ કફશોફવત્| પિબેચ્ચ પીતદારુકષાયં મૂત્રેણ| કફગ્રન્થિવચ્ચ સર્વં વિમ્લાપનવર્જ્યમાચરેત્| પક્વં ચ પાટિતં શ્લેષ્મવ્રણવત્||૧૯||

કફવૃદ્ધૌ કફશ્વયથુવચ્ચિકિત્સા| તત્ર ય પીતદારુણો દારુહરિદ્રાયાઃ ક્વાથં ગોમૂત્રભાવિતં પિબેત્| વિમ્લાપનં વિલાયનં વર્જયિત્વાઽન્યઃ સર્વઃ શ્લેષ્મગ્રન્થિવિહિતઃ| પક્વં વૃદ્ધિં શ્લેષ્મવ્રણવત્ ચિકિત્સેત્| સુબોધમ્|| ૧૯||

Adhikarana raktavRuddhiH (20) · Śloka 20

રક્તજં પિત્તવિદ્રધિવત્| પ્રતતઞ્ચાત્ર રક્તમપહરેત્||૨૦||

રક્તજમિત્યાદિ સુબોધમ્| અત્રેતિ રક્તવૃદ્ધૌ|| ૨૦||

Adhikarana medovRuddhiH (21) · Śloka 21

મેદોવૃદ્ધિં ગવાદિકરીષતુષકિણ્વસુરસાદિભિરુષ્ણરૂક્ષૈર્મૂત્ર યુક્તૈઃ સ્વેદયિત્વા પુનસ્તદ્વિધૈરેવ સુખોષ્ણૈઃ સોત્સેધં લેપ યેત્| તદ્વચ્છિરોવિરેકદ્રવ્યૈર્વા| સ્વિન્નં ચૈવં ફલસેવનીં પરિહરન્ વૃદ્ધિપત્રેણ વિદાર્યાપનીયમેદઃ કાસીસસૈન્ધવ માક્ષિકૈઃ પ્રતિસાર્ય સીવ્યેત્| તતઃ સુમનોગ્રન્થિમનઃ શિ લૈલાભલ્લાતકૈસ્તૈલમભ્યઙ્ગાર્થં કુર્યાત્| આવ્રણસન્ધા નાચ્ચ સ્નેહસ્વેદૌ||૨૧||

મેદોવૃદ્ધિં ગોકરીષાદિભિઃ સ્વેદયેત્| 'કરીષ' ઇતિ પશુપુરીષસ્યાખ્યા| કિણ્વં સુરાઘનઃ| સુરસાદિર્ગણઃ| અન્યચ્ચ યત્સ્પર્શનીયાભ્યામુષ્ણં રૂક્ષઞ્ચ| અથવા એભિરેવાગ્નિસંયોગાદુષ્ણૈઃ| સ્નેહપ્રતિષેધાચ્ચ રૂક્ષૈરિતિ| ઉત્સેધો ઘનત્વમ્| શોધનાદિગણોક્તશિરોવિરેચનદ્રવ્યૈર્વા| તદ્વન્મૂત્રયુક્તૈ રૂક્ષૈશ્ચ| ફલં વૃષણં સીવનીં ચ રક્ષન્ શસ્ત્રેણ વિદાર્ય મેદોઽપનેયમ્| તસ્મિન્નપનીતે કાસીસાદિભિઃ પ્રતિસાર્યાવચૂર્ણ્ય વ્રણં સીવ્યેત્| તતઃ સ્યૂત્વા સુમનઃપ્રભૃતિભિઃ સિદ્ધં તૈલમભ્યઙ્ગાર્થં કુર્યાત્| સુમનઃકાષ્ઠસ્ય ગ્રન્થિઃ સુમનોગ્રન્થિઃ| વ્રણસાધનં ચ યાવત્તાVવત્સ્નેહસ્વેદૌ કુર્યાદિતિ મેદોવૃદ્ધિઃ|| ૨૧||

Adhikarana mUtravRuddhiH (22) · Śloka 22

મૂત્રવૃદ્ધિં સ્નિગ્ધૈઃ સ્વેદયિત્વા વસ્ત્રપટ્ટેન વેષ્ટયેત્| તતો ઽધસ્તાત્ સેવન્યા દકોદરવદ્ વ્રીહિમુખેન ભિત્વા નાડ્યા સ્રાવયેત્| તતઃ સ્થગિકાબન્ધં કુર્યાત્| વ્રણે ચ શોધન રોપણાનિ||૨૨||

મૂત્રવૃદ્ધૌ સુબોધમ્| દકોદરસ્યોદકોદરસ્ય વ્યધોવક્ષ્યમાણઃ| સ્થગિકાબન્ધઃ સૂત્રસ્થાને પ્રદર્શિત ઇતિ મૂત્રવૃદ્ધિઃ|| ૨૨||

Adhikarana AntravRuddhiH (23) · Śloka 23

આન્ત્રવૃદ્ધિં ફલકોશમસમ્પ્રાપ્તં વાતવૃદ્ધિવદુપચરેત્||૨૩||

આન્ત્રવૃદ્ધિં પુનઃ ફલકોશૌ વૃષણાવસમ્પ્રાપ્તં વાતજવૃદ્ધિવચ્ચિકિત્સેત્| તત્ર હ્યાન્ત્રક્રમેણ ફલતોયા વૃદ્ધિઃ પ્રસરતિ|| ૨૩||

Adhikarana sukumAraghRutam (24) · Śloka 24

પુનર્નવશતપલં દશપલાનિ ચ પૃથક્ દશમૂલપયસ્યા શ્વગન્ધાશતાવર્યેરણ્ડમૂલાન્યપાં વહેઽષ્ટાંશાવશેષં સાધયેત્| પૂતશીતે ચ તસ્મિન્ નિર્યૂહે ત્રિંશદ્ગુડપલાન્યેરણ્ડતૈલપ્રસ્થં ઘૃતદ્વિપ્રસ્થં ક્ષીરદ્વિપ્રસ્થં કલ્કીકૃતાનિ ચ દ્વિપલિકાનિ દ્રાક્ષાનાગરપિપ્પલીપિપ્પલીમૂલયવાનીયવક્ષારચિત્રક મધુકસૈન્ધવાન્યાવાપ્યૈકધ્યં વિપચેત્| એતત્ સર્વયન્ત્ર ણાસ્વપરિક્લેશેન સુકુમારાખ્યં સુકુમારાણામીશ્વરાણાં નારીણાં ક્ષીણરેતસામપ્રજાનામલ્પાગ્નીનાં વિષમાગ્નીનાં ચ કામતોઽન્નપાને વા પ્રયુક્તમલક્ષ્મીઘ્નં કાન્તિકરં બલ્યં બૃંહણં વયઃસ્થાપનં વર્ધ્મવિદ્રધિપ્લીહગુલ્મોદાવર્ત શોફોદરાર્શોમેઢ્રયોનિરોગેષુ મહાવાતવ્યાધિષુ ચ પરમ મૌષધમ્||૨૪||

પુનર્નવાદિના સુકુમારાખ્યમ્| સુબોધમ્| દશમૂલદ્રવ્યાણ્યપિ પૃથગ્દશપલાનિ| સર્વાભિર્યન્ત્રણાભિર્યતો ન પરિક્લેશયત્યતઃ સુકુમારાખ્યમ્| ક્ષીણરેતસામિતિ સમ્ભવાત્ પુંસાં વિશેષણમ્| અપ્રજાનામિતિ પ્રાધન્યેન નારીણામ્| કામતો યથેચ્છાં માત્રાદિભિઃ| વર્ધ્મ વૃદ્ધિઃ|| ૨૪||

Adhikarana gandharvahastatailam (25) · Śloka 25

ગન્ધર્વહસ્તમૂલતુલાં યવાઢકં નાગરાર્ધકુડવઞ્ચ સલિલ દ્રોણે પાદશેષં વિપચેત્| તેન દ્વિગુણક્ષીરેણૈરણ્ડતૈલપ્રસ્થં સાધયેત્| કલ્કપિષ્ટઞ્ચાત્ર દદ્યાત્પુનર્ગન્ધર્વહસ્તમૂલકુડવં શુણ્ઠીપલઞ્ચ| એતદ્ગન્ધર્વહસ્તતૈલં સમાનં પૂર્વેણ||૨૫||

ગન્ધર્વહસ્તાદિના તૈલં ગન્ધર્વહસ્તતૈલમ્| ગન્ધર્વહસ્તઃ એરણ્ડઃ||૨૫||

Adhikarana dAhavidhiH (26) · Śloka 26

ભવતિ ચાત્ર- યાયાદ્વર્ધ્મ ન ચેચ્છાન્તિં સ્નેહરેકાનુવાસનૈઃ| બસ્તિકર્મ પુરઃ કૃત્વા વઙ્ક્ષણસ્થં તતો દહેત્| અગ્નિના માર્ગરોધાર્થં મરુતોઽર્ધેન્દુવક્રયા||૨૬||

ગતાનુગતિકા| સ્નેહાદિભિઃ પ્રયુક્તૈર્યદિ વર્ધ્મ શાન્તિં ન યાયાત્ તત્રૈવ બસ્તિકર્મપૂર્વકં વઙ્ક્ષણસ્થં દહેત્| દીર્ઘમપિ વઙ્ક્ષણાભ્યન્તરસ્થં દહેદિત્યર્થઃ| કેન દહેદિત્યાહ-અર્ધચન્દ્રવક્રયા શલાકયા| સા ચ યન્ત્રવિધૌ પ્રદર્શિતા શલાકામન્ત્રવર્ધ્મનીત્યાદિના| અગ્નિરપિ શલાકાસ્થો દાહકારણં ભવતિ શલાકાપિ| કિમર્થં દહેદિત્યાહ-મરુતો માર્ગરોધાર્થમ્| અગ્નિના સઙ્કુચિતત્વાત્ રુદ્ધમાર્ગો વાયુરાન્ત્રં ન વર્ધયતિ|| ૨૬||

Adhikarana vidhyantaram (27) · Śloka 27

અઙ્ગુષ્ઠસ્યોપરિ સ્નાવ પીતં તન્તુસમં ચ યત્| ઉત્ક્ષિપ્ય સૂચ્યા તત્તિર્યગ્દહેચ્છિત્વા યતો ગદઃ||૨૭||

તથેદમપિ કુર્યાત્| ગદો વર્ધ્મ યતો યસ્મિન્ પાર્શ્વે વામે વા ફલકોશે દક્ષિણે વા તસ્મિન્નેવ પાર્શ્વે પાણાવઙ્ગુષ્ઠસ્યોપરિ નખમૂલમનુપ્રવૃત્તં વર્ણેન પીતં યત્સ્નાવ તત્સૂચ્યા ઉત્ક્ષિપ્તં તિર્યક્ છિત્વા તિર્યગેવ દહેત્|| ૨૭||

Adhikarana matAntaram (28) · Śloka 28

તતોઽન્યપાર્શ્વેઽન્યે ત્વાહુર્દહેદ્વાનામિકાઙ્ગુલે||૨૮||

અન્યે ત્વાચાર્યા એવમાહુઃ| યથા-યતો ગદો વર્ધ્મ તતોઽન્યપા્શ્વે સ્નાવ છીત્વા દહેત્| તેષાં મતે વામફલકોશજે વર્ધ્મનિ દક્ષિણાપાણાવઙ્ગુષ્ઠસ્નાવં દહેત્| દક્ષિણજે ચ વામાઙ્ગુષ્ઠજમિતિ| અઙ્ગુષ્ઠવિધાનેનામિકાઙ્ગુલૌ સ્નાવં ન દહેત્| દક્ષિણવામભેદ ઉભયમતે પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયઃ| અનામિકા કનિષ્ઠિકાયા દ્વિતીયા|| ૨૮||

Adhikarana dAhasyAnyatrApyatideshenopayogaH (29-15) · Śloka 15

ગુલ્મેઽનૈર્વાતકફજે પ્લીહિ ચાયં વિધિ સ્મૃતઃ| કનિષ્ઠિકાનામિકયોર્વિશ્વભ્યાં તુ યતો ગદઃ||૨૯|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવ ષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને વિદ્રધિ વૃદ્ધિચિકિત્સિતન્નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૧૫||

અન્યૈરાચાર્યૈઃ સ્નાવચ્છેદદાહવિધિર્વાતકફજે ગુલ્મે પ્લીહિ ચ સ્મૃતઃ| વિશ્વભ્યાઞ્ચ કનિષ્ઠિકાયા અનામિકાયાશ્ચ સ્નાવચ્છેદનમિચ્છન્તિ| યતો ગદ ઇતિ યસ્મિન્નેવ પા્શ્વે ગદો વિશ્વભી તસ્મિન્નેવ પાણાવિત્યર્થઃ| વિશ્વભીપ્રયોગાત્ સર્વત્ર પાણિમનુમિમીમહે| વિશ્વભી વાતવ્યાધૌ બાહુકણ્ડરાવિકાર ઉક્તઃ|| ૨૯|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ