15. vidradhivr̥ddhicikistitam

Adhikarana atha vidradhivRuddhicikitsitannAma pa~jcadasho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વિદ્રધિવૃદ્ધિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana sarveShvAmeShu sAmAnyakriyA (2) · Śloka 2

સર્વમેવ વિદ્રધિમામં શોફવિધિના યથાદોષમુપાચરેત્| પ્રતતઞ્ચ શોણિતમપહરેત્| પાકાભિમુખં ચોપનાહ્ય પક્વં પાટયિત્વા વ્રણવચ્ચિકિત્સેત્||૨||

Adhikarana Abhyantare vidradhau kriyAvisheShaH (3) · Śloka 3

આભ્યન્તરે તુ વિદ્રધૌ વરણાદિક્વાથમૂષકાદિપ્રતીવાપં પિબેત્| આભ્યામેવ ચ વર્ગાભ્યાં વિરેચનદ્રવ્યૈશ્ચ પાનાય સર્પિઃ પ્રકલ્પયેત્| આસ્થાપનમનુવાસનઞ્ચ| મધુશિગ્રુઞ્ચ પાનભોજનલેપનેષુ| શિલાહ્વયં વા કલ્પવિધાનેનોપયુઞ્જીત| ગુગ્ગુલું વા| યથાદોષં ચ સર્વશો ગુલ્મવદુપક્રમેત્||૩||

Adhikarana triphalAdikaShAyaH (4) · Śloka 4

ત્રિફલાપિચુમન્દમધુકકટુપાકપટોલાનિ શાણાંશાનિ| ત્રિવૃત્ત્રાયમાણયોઃ કર્ષમ્| મસૂરપલં ચૈકધ્યમષ્ટગુણે ઽભસિ સાધયિત્વા પૂતં રસં ઘૃતમૂર્ચ્છિતં પિબેત્| તેન વિદ્રધિગુલ્મજ્વરદાહશૂલતૃષ્ણાહૃદ્રોગભ્રમારતિમુર્ચ્છારક્ત પિત્તકામિલાકુષ્ઠવિસર્પાઃ પ્રશામ્યન્તિ||૪||

Adhikarana trAyamANAdighRutam (5) · Śloka 5

ત્રાયમાણાપ્રસ્થક્વાથે મુસ્તકટુકાતામલકીત્રાયમાણા ચન્દનદુરાલભાજીવન્તીવીરોત્પલૈઃ પાલિકૈર્ઘૃતપ્રસ્થં ક્ષીરા મલકરસપ્રસ્થદ્વયોપેતં વિપક્વં સમાનં પૂર્વેણ||૫||

Adhikarana drAkShAdighRutam (6) · Śloka 6

દ્રાક્ષામધૂકખર્જૂરાભીરુવિદારીપરૂષકત્રિફલાક્વાથે ક્ષીરેક્ષુધાત્રીસ્વરસસમેતમભયાગર્ભસર્પિર્વિપાચયેત્| તચ્છીતં મધુશર્કરાપાદયુક્તં સમાનં પૂર્વેણ||૬||

Adhikarana shoNitAvasecanam (7) · Śloka 7

ભૃશઞ્ચ શૃઙ્ગાદિભિઃ શોણિતમવસેચયેદ્યથાસન્નમ્| બાહુ મધ્યે વા સિરાં વિધ્યેત્||૭||

Adhikarana koShThasthe pacyamAne cikitsA (8) · Śloka 8

પચ્યમાનઞ્ચ કોષ્ઠગતં બહિરુન્નતમુપનાહયેત્| તત્રૈવ ચ પિણ્ડિતે શૂલે તત્પાર્શ્વપીડનેન લબ્ધસુપ્તૌ શસ્ત્રકર્મવિધિ નિર્દિષ્ટૈશ્ચ ચિહ્નૈઃ પક્વમુપલક્ષ્ય ભિત્વા વ્રણ્વત્સાધયેત્||૮||

Adhikarana AbhyantarAyAH pakvAyAH srAvopekShA (9) · Śloka 9

આબ્યન્તર એવ ચ પક્વમૂર્ધ્વમધો વા પ્રવૃત્તં પૂયમુપ દ્રવાન્ પરિરક્ષન્ ઉપેક્ષેત દશાહમાત્રમ્||૯||

Adhikarana asamyagvahane upacArAH (10) · Śloka 10

અસમ્યગ્વહતિ વા ક્લેદે તન્નિર્વાહણાર્થમમ્લસુરાસવમૈરે યોષ્ણોદકાન્યતમેન વરણાદિં મધુશિગ્રું વા પિબેત્| તન્મૂ લૈર્વા કૃતાં યવાગૂં યવકોલકુલત્થયૂષેણ ચાશ્નીયાત્||૧૦||

Adhikarana pakve dashAhordhvaM kRutyam (11) · Śloka 11

ઊર્ધ્વઞ્ચ દશાહાત્તિલ્વકઘૃતેન ત્રાયમાણાઘૃતેન વા યથા બલં શોધયેત્|૧૧|

Adhikarana shodhanottaraM kRutyam (11) · Śloka 11

વિશુદ્ધશ્ચ તિક્તકમલ્પમલ્પં સર્પિઃ મધુનોપેતમુપયુ ઞ્જીત||૧૧||

Adhikarana pAkAtsaMrakShaNIyA (13) · Śloka 13

યથા ચ નોપૈતિ પાકં તથા પ્રયતિતવ્યમ્| શીઘ્રવિદા- હિત્વાત્તસ્ય વિદ્રધિરિતિ સંજ્ઞા| પક્વે તુ પુનર્દૈવિકી સિદ્ધિ- રાશુકારિતરશ્ચ સર્વામેભ્યો વિદ્રધિઃ||૧૩||

Adhikarana pramehacikitsAtideshaH (14) · Śloka 14

સતિ ચ પ્રમેહે પ્રમેહચિકિત્સિતમીક્ષેત||૧૪||

Adhikarana stanavidradhicikitsA (15) · Śloka 15

સ્તનવિદ્રધિમપિ વ્રણવિધાનેનોપચરેત્| પચ્યમાનં યથેષ્ટ ભોજનેન પાચયેત્| ન પુનરુપનાહયેત્| ઉપનદ્ધો હિ સ્તનો મૃદુમાંસતયા શીઘ્રમેવ પક્વઃ સઙ્કોથમવાપ્યાવદીર્યેત| પક્વં ચ સ્તનવિદ્રધિં સ્તન્યવાહિનીઃ સિરાઃ સચૂચુકં ચ કૃષ્ણમણ્ડલં પરિહરન્ શસ્ત્રેણોપક્રમેત્| સર્વાસુ ચામ વિદગ્ધપક્વવ્રણાવસ્થાસુ સ્તનં નિર્દુહીત||૧૫||

Adhikarana dantAdividradhayaH (16) · Śloka 16

દન્તાદિવિદ્રધીનામપિ યથાસ્વમેવ વક્ષ્યતે લક્ષણં સાધનં ચ||૧૬||

Adhikarana vAtavRuddhicikitsA (17) · Śloka 17

વૃદ્ધૌ તુ મારુતજે ત્રિવૃતા સ્નિગ્ધમાતુરં સ્વિન્નઞ્ચ મિશ્ર સુકુમારકતિલ્વકૈરણ્ડકોશામ્રફલસ્નેહાનામન્યતમેન વિરેચયેત્| તતોઽનિલઘ્નક્વાથકલ્કૈર્નિરૂહયેત્| નિરૂઢં ચ માંસરસેનાશિતં યષ્ટીમધુકતૈલેનાનુવાસયેત્| સ્વેદ પ્રલેપોપનાહાંશ્ચ પ્રયુઞ્જીત| પક્વં ચ ભિત્વા વ્રણમિવ ચિકિત્સેત્||૧૭||

Adhikarana pittavRuddhiH (18) · Śloka 18

પિત્તવૃદ્ધિં પિત્તશોફવત્| પક્વઞ્ચ પિત્તવ્રણવત્||૧૮||

Adhikarana shleShmavRuddhiH (19) · Śloka 19

કફવૃદ્ધિમપિ કફશોફવત્| પિબેચ્ચ પીતદારુકષાયં મૂત્રેણ| કફગ્રન્થિવચ્ચ સર્વં વિમ્લાપનવર્જ્યમાચરેત્| પક્વં ચ પાટિતં શ્લેષ્મવ્રણવત્||૧૯||

Adhikarana raktavRuddhiH (20) · Śloka 20

રક્તજં પિત્તવિદ્રધિવત્| પ્રતતઞ્ચાત્ર રક્તમપહરેત્||૨૦||

Adhikarana medovRuddhiH (21) · Śloka 21

મેદોવૃદ્ધિં ગવાદિકરીષતુષકિણ્વસુરસાદિભિરુષ્ણરૂક્ષૈર્મૂત્ર યુક્તૈઃ સ્વેદયિત્વા પુનસ્તદ્વિધૈરેવ સુખોષ્ણૈઃ સોત્સેધં લેપ યેત્| તદ્વચ્છિરોવિરેકદ્રવ્યૈર્વા| સ્વિન્નં ચૈવં ફલસેવનીં પરિહરન્ વૃદ્ધિપત્રેણ વિદાર્યાપનીયમેદઃ કાસીસસૈન્ધવ માક્ષિકૈઃ પ્રતિસાર્ય સીવ્યેત્| તતઃ સુમનોગ્રન્થિમનઃ શિ લૈલાભલ્લાતકૈસ્તૈલમભ્યઙ્ગાર્થં કુર્યાત્| આવ્રણસન્ધા નાચ્ચ સ્નેહસ્વેદૌ||૨૧||

Adhikarana mUtravRuddhiH (22) · Śloka 22

મૂત્રવૃદ્ધિં સ્નિગ્ધૈઃ સ્વેદયિત્વા વસ્ત્રપટ્ટેન વેષ્ટયેત્| તતો ઽધસ્તાત્ સેવન્યા દકોદરવદ્ વ્રીહિમુખેન ભિત્વા નાડ્યા સ્રાવયેત્| તતઃ સ્થગિકાબન્ધં કુર્યાત્| વ્રણે ચ શોધન રોપણાનિ||૨૨||

Adhikarana AntravRuddhiH (23) · Śloka 23

આન્ત્રવૃદ્ધિં ફલકોશમસમ્પ્રાપ્તં વાતવૃદ્ધિવદુપચરેત્||૨૩||

Adhikarana sukumAraghRutam (24) · Śloka 24

પુનર્નવશતપલં દશપલાનિ ચ પૃથક્ દશમૂલપયસ્યા શ્વગન્ધાશતાવર્યેરણ્ડમૂલાન્યપાં વહેઽષ્ટાંશાવશેષં સાધયેત્| પૂતશીતે ચ તસ્મિન્ નિર્યૂહે ત્રિંશદ્ગુડપલાન્યેરણ્ડતૈલપ્રસ્થં ઘૃતદ્વિપ્રસ્થં ક્ષીરદ્વિપ્રસ્થં કલ્કીકૃતાનિ ચ દ્વિપલિકાનિ દ્રાક્ષાનાગરપિપ્પલીપિપ્પલીમૂલયવાનીયવક્ષારચિત્રક મધુકસૈન્ધવાન્યાવાપ્યૈકધ્યં વિપચેત્| એતત્ સર્વયન્ત્ર ણાસ્વપરિક્લેશેન સુકુમારાખ્યં સુકુમારાણામીશ્વરાણાં નારીણાં ક્ષીણરેતસામપ્રજાનામલ્પાગ્નીનાં વિષમાગ્નીનાં ચ કામતોઽન્નપાને વા પ્રયુક્તમલક્ષ્મીઘ્નં કાન્તિકરં બલ્યં બૃંહણં વયઃસ્થાપનં વર્ધ્મવિદ્રધિપ્લીહગુલ્મોદાવર્ત શોફોદરાર્શોમેઢ્રયોનિરોગેષુ મહાવાતવ્યાધિષુ ચ પરમ મૌષધમ્||૨૪||

Adhikarana gandharvahastatailam (25) · Śloka 25

ગન્ધર્વહસ્તમૂલતુલાં યવાઢકં નાગરાર્ધકુડવઞ્ચ સલિલ દ્રોણે પાદશેષં વિપચેત્| તેન દ્વિગુણક્ષીરેણૈરણ્ડતૈલપ્રસ્થં સાધયેત્| કલ્કપિષ્ટઞ્ચાત્ર દદ્યાત્પુનર્ગન્ધર્વહસ્તમૂલકુડવં શુણ્ઠીપલઞ્ચ| એતદ્ગન્ધર્વહસ્તતૈલં સમાનં પૂર્વેણ||૨૫||

Adhikarana dAhavidhiH (26) · Śloka 26

ભવતિ ચાત્ર- યાયાદ્વર્ધ્મ ન ચેચ્છાન્તિં સ્નેહરેકાનુવાસનૈઃ| બસ્તિકર્મ પુરઃ કૃત્વા વઙ્ક્ષણસ્થં તતો દહેત્| અગ્નિના માર્ગરોધાર્થં મરુતોઽર્ધેન્દુવક્રયા||૨૬||

Adhikarana vidhyantaram (27) · Śloka 27

અઙ્ગુષ્ઠસ્યોપરિ સ્નાવ પીતં તન્તુસમં ચ યત્| ઉત્ક્ષિપ્ય સૂચ્યા તત્તિર્યગ્દહેચ્છિત્વા યતો ગદઃ||૨૭||

Adhikarana matAntaram (28) · Śloka 28

તતોઽન્યપાર્શ્વેઽન્યે ત્વાહુર્દહેદ્વાનામિકાઙ્ગુલે||૨૮||

Adhikarana dAhasyAnyatrApyatideshenopayogaH (29-15) · Śloka 15

ગુલ્મેઽનૈર્વાતકફજે પ્લીહિ ચાયં વિધિ સ્મૃતઃ| કનિષ્ઠિકાનામિકયોર્વિશ્વભ્યાં તુ યતો ગદઃ||૨૯|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવ ષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને વિદ્રધિ વૃદ્ધિચિકિત્સિતન્નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૧૫||