4. bastikalpaḥ

Adhikarana atha bastikalpo nAma caturtho~adhyAyaH upodghAtaH · Śloka

શોધનક્રમેણ બસ્તેઃ કલ્પનાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય પ્રારભ્યતે _

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો બસ્તિકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાઽઽત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana bastikalpastasya mahattva~jca (2) · Śloka 2

બલાં ગુડૂચીં ત્રિફલાં સરાસ્નાં દ્વિપઞ્ચમૂલં ચ પલોન્મિતાનિ| અષ્ટૌ ફલાન્યર્ધતુલાં ચ માંસાત્ છાગાત્ પચેદપ્સુ ચતુર્થશેષમ્| પૂતો યવાનીફલબિલ્વકુષ્ઠ- વચાશતાહ્વાઘનપિપ્પલીનામ્| કલ્કૈર્ગુડક્ષૌદ્રઘૃતૈઃ સતૈલૈ- ર્યુક્તઃ સુખોષ્ણો લવણાન્વિતશ્ચ| બસ્તિઃ પરં સર્વગદપ્રમાથી સ્વસ્થે હિતો જીવનબૃંહણશ્ચ| બસ્તૌ ચ યસ્મિન્ પઠિતો ન કલ્કઃ સર્વત્ર દદ્યાદમુમેવ તત્ર||૨||

બલાદીનાં પાકાત્ ક્વાથપરિકલ્પના| દ્વિપઞ્ચમૂલં પૃથગ્દ્રવ્યમ્| યવાન્યાદિકં કલ્કઃ કલ્કાદીનાં માને સૂત્રોક્તસ્ય સ્મર્ત્તવ્યમ્| સુબોધમ્| બસ્તીનાં ચ સર્વેષામપઠિતકલ્કાનામમુમેવ યવાન્યાદિકં કલ્કં દદ્યાત્|| ૨||

Adhikarana vividhAH bastikalpAH sarvA~anilA~a~amayaghno nirUhaH (3) · Śloka 3

દ્વિપઞ્ચમૂલસ્ય રસોઽમ્લયુક્તઃ સચ્છાગમાંસસ્ય સપૂર્વપેષ્યઃ| ત્રિસ્નેહયુક્તઃ પ્રવરો નિરૂહઃ સર્વાઽનિલવ્યાધિહરઃ પ્રદિષ્ટઃ||૩||

દ્વિપઞ્ચમૂલસ્ય પૃથક્કથિતસ્ય રસઃ ક્વાથો નિરૂહ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| પેષ્યં કલ્કમ્| પૂર્વં યવાન્યાદિ| ત્રયઃ સ્નેહાઃ દોષાદ્યપેક્ષં યોજ્યાઃ||૩||

Adhikarana dIpanAdiguNo bastiH (4) · Śloka 4

બલાપટોલીલઘુપઞ્ચમૂલ- ત્રાયન્તિકૈરણ્ડયવાત્ સુસિદ્ધાત્| પ્રસ્થો રસાચ્છાગરસાઽર્ધયુક્તઃ સાધ્યઃ પુનઃ પ્રસ્થસમઃ સ યાવત્| પ્રિયઙ્ગુકૃષ્ણાઘનકલ્કયુક્તઃ સતૈલસર્પિર્મધુસૈન્ધવશ્ચ| સ્યાદ્દીપનો માંસબલપ્રદશ્ચ ચક્ષુર્બલં ચોપદધાતિ સદ્યઃ|૪|

બલાદિકાત્ સુસિદ્ધાદ્રસાત્ પ્રસ્થો છાગમાંસરસસ્યાઽર્ધપ્રસ્થયુક્તઃ સાધ્યો યાવત્ પ્રસ્થસમઃ| પ્રસ્થશબ્દેનાત્ર દાર્વાદિમયં પરિચ્છેદકમુચ્યતે| પ્રિયઙ્ગ્વાદિકલ્કેન તથા તૈલાદિયુક્તશ્ચ| એષ બસ્તિર્દીપનાદિગુણઃ સ્યાત્|| ૪||

Adhikarana dIpanAdiguNo bastiH (4) · Śloka 4

બલાપટોલીલઘુપઞ્ચમૂલ- ત્રાયન્તિકૈરણ્ડયવાત્ સુસિદ્ધાત્| પ્રસ્થો રસાચ્છાગરસાઽર્ધયુક્તઃ સાધ્યઃ પુનઃ પ્રસ્થસમઃ સ યાવત્| પ્રિયઙ્ગુકૃષ્ણાઘનકલ્કયુક્તઃ સતૈલસર્પિર્મધુસૈન્ધવશ્ચ| સ્યાદ્દીપનો માંસબલપ્રદશ્ચ ચક્ષુર્બલં ચોપદધાતિ સદ્યઃ||૪||

બલાદિકાત્ સુસિદ્ધાદ્રસાત્ પ્રસ્થો છાગમાંસરસસ્યાઽર્ધપ્રસ્થયુક્તઃ સાધ્યો યાવત્ પ્રસ્થસમઃ| પ્રસ્થશબ્દેનાત્ર દાર્વાદિમયં પરિચ્છેદકમુચ્યતે| પ્રિયઙ્ગ્વાદિકલ્કેન તથા તૈલાદિયુક્તશ્ચ| એષ બસ્તિર્દીપનાદિગુણઃ સ્યાત્|| ૪||

Adhikarana kaphavAtA~a~amayaghnAH bastayaH (5) · Śloka 5

એરણ્ડમૂલાત્ ત્રિપલં પલાશાત્ તથા પલાંશં લઘુપઞ્ચમૂલમ્| રાસ્નાબલાચ્છિન્નરુહાઽશ્વગન્ધા- પુનર્નવાઽઽરગ્વધદેવદારુ| ફલાનિ ચાઽષ્ટૌ સલિલાઽઽઢકાભ્યાં વિપાચયેદષ્ટમશેષિતેઽસ્મિન્| વચાશતાહ્વાહપુષાપ્રિયઙ્ગુ- યષ્ટીકણાવત્સકબીજમુસ્તમ્| દદ્યાત્ સુપિષ્ટં સહતાર્ક્ષ્યશૈલ- મક્ષપ્રમાણં લવણાંશયુક્તમ્| સમાક્ષિકસ્તૈલયુતઃ સમૂત્રો બસ્તિર્જયેલ્લેખનદીપનોઽસૌ| જઙ્ઘોરુપાદત્રિકપૃષ્ઠકોષ્ઠ- હૃદ્ગુહ્યશૂલં ગુરુતાં વિબન્ધમ્| ગુલ્માઽશ્મવર્ધ્મગ્રહણીગુદોત્થાં- સ્તાંસ્તાંશ્ચ રોગાન્ કફાવાતજાતાન્||૫||

એરણ્ડમૂલાત્ ત્રિપલમ્| પલાશાત્ તથેતિ| પલાશમૂલાત્ ત્રિપલમિતિ યાવત્| લઘુપઞ્ચમૂલદ્રવ્યાણાં રાસ્નાદેશ્ચ પ્રત્યેકં પલાનિ| ફલાનિ મદનફલાન્યષ્ટૌ| છિન્નરૂહા ગુડૂચી| આઢકોઽષ્ટાવિંશદધિકં શતં પલાનામ્| તાભ્યાં પચનમ્| અસ્મિન્ ક્વાથેઽષ્ટમશેષિતે દ્વાત્રિંશત્પલશેષે| લવણચતુર્થાશયુક્તમ્| પુનસ્તસ્ય દોષાદ્યપેક્ષિણી માત્રા| જયેદિતિ જઙ્ઘશૂલાદિકેન સમ્બધ્યતે|| ૫||

Adhikarana balyAdiguNo bastiH (5) · Śloka 2

ચતુષ્પલે તૈલઘૃતસ્ય ભૃષ્ટઃ છાગાચ્છતાર્ધો દધિદાડિમામ્લઃ| રસઃ સપેષ્યો બલવર્ણમાંસરેતોઽગ્નિતૈમિર્યશિરોરુજીષ્ટઃ||૨||

છાગાન્માંસાદ્રસતઃ શતાર્ધં પઞ્ચાશત્ પલાનિ| સ રસો મિશ્રીભૂતસ્ય ઘૃતતૈલસ્ય ચતુષ્પલે ભૃષ્ટઃ| પક્વસ્તથા સહ પેષ્યૈર્યવાન્યાદિભિર્વર્ત્તત ઇતિ સપેષ્યો દધ્યાદ્યમ્લઃ| બલાદિકે બસ્તિરિષ્ટઃ|| ૫||

Adhikarana vAtaraktAdihito nirUhaH (6) · Śloka 6

યષ્ટ્યાહ્વયસ્યાષ્ટપલેન સિદ્ધં પયઃ શતાહ્વાફલપિપ્પલીભિઃ| યુક્તં સસર્પિમધુવાતરક્ત- વિસર્પવૈસ્વર્યહિતો નિરૂહઃ| યષ્ટ્યાહ્વલોધ્રાભયચન્દનૈશ્ચ શૃતં પયોઽગ્ર્યં કમલોત્પલૈશ્ચ| સશર્કરાક્ષૌદ્રઘૃતં સુશીતં પિત્તાઽઽમયાન્ હન્તિ સજીવનીયમ્|૬|

મધુયષ્ટીસિદ્ધં ક્ષીરં શતાહ્વાદિભિઃ સર્પિર્મધ્વન્તૈર્યુક્તં વાતરક્તાદિહિતો નિરૂહઃ| ફલપિપ્પલ્યો મદનફલમજ્જાનો નિરૂહે પ્રશસ્તાઃ| સર્વત્ર ચ પાકે દ્રવ્યાણિ જલેન વિના રસં ન ત્યજન્તીતિ સ્મર્ત્ત-વ્યમ્| સુબોધમ્|| ૬||

Adhikarana gulmAdihito bastiH (7) · Śloka 6

ગોપાઙ્ગનાચન્દનશીતપાકીદ્રાક્ષર્ધિકાશ્મર્યમધૂકસેવ્યૈઃ| પયઃ શૃતં શ્રાવણિમુદ્ગપર્ણીબલાસ્વગુપ્તામધુયષ્ટિકલ્કૈઃ| ગોધૂમચૂર્ણૈશ્ચ પિચુપ્રમાણૈરિક્ષોર્વિદાર્યાશ્ચ રસેન યુક્તમ્| તૈલેન યષ્ટીમધુસાધિતેન સિતોપલાક્ષૌદ્રઘૃતૈશ્ચ શીતઃ| બસ્તિઃ પ્રશસ્તઃ સસમસ્તદેહદાહે સશૂલેઽવયવાઽશ્રિતે વા| ગુલ્માઽતિસારભ્રમમૂત્રકૃચ્છ્રક્ષીણે ક્ષતૌજોબલસંક્ષયે ચ||૬||

ગોપાઙ્ગનેત્યાદ્યવયવાશ્રિતે વા દાહેઽપિ શૂલેઽપિ| સઙ્ક્ષયશબ્દ સ્યૌજોબલાભ્યાં સમ્બન્ધઃ| ગોપાઙ્ગના સારિવા| શીતાપાકી ચૂડામણિઃ| (નિ) 'ચૂડામણિઃ શીતપાકી શિખણ્ડી કૃષ્ણલા લતા| કૃષ્ણા કામ્બોજિકા ગુઞ્જા રક્તિકા કાકસાહ્વયા||' સેવ્યમુશીરમ્|| ૭||

Adhikarana kaphAmayaghno nirUhaH (8) · Śloka 8

કોશાતકાઽઽરગ્વધદેવદારુ- મૂર્વાશ્વદંષ્ટ્રાકુટજાર્કપાઠાઃ| પક્ત્વા કુલત્થાન્ બૃહતી ચ તોયે રસસ્ય તસ્ય પ્રસૃતા દશ સ્યુઃ| તાન્ સર્ષપૈલામદનૈઃ સકુષ્ઠૈ- રક્ષપ્રમાણૈઃ પ્રસૃતૈશ્ચ યુક્તાન્| ક્ષૌદ્રસ્ય તૈલસ્ય ફલાહ્વયસ્ય ક્ષારસ્ય તૈલસ્ય ચ સાર્ષપસ્ય| દદ્યાન્નિરૂહં કફરોગિતાય મન્દાગ્નયે ચાઽશનવિદ્વિષે ચ||૮||

કોશાતકાદીનાં બૃહત્યન્તાનાં પઞ્ચ પલાનિ| ષોડશગુણે જલે ક્વાથયિત્વા દશપ્રસૃતાન્ ગૃહ્ણિયાત્| પ્રસૃતો દ્વે પલે| ક્ષૌદ્રાદીનાં પ્રત્યેકમ્| ફલાહ્વયસ્યેતિ તૈલવિશેષણમ્| ફલઞ્ચ મદનફલમ્| અક્ષઃ કર્ષઃ| અયં નિરૂહઃ કફરોગિતાદિકાય દદ્યાત્| અશનવિદ્વિડરોચકી|| ૮||

Adhikarana sarvasaMsargA~a~amayaghno nirUhaH (9) · Śloka 9

પુનર્નવૈરણ્ડવૃષાશ્મભેદ- વૃશ્ચીવભૂતીકબલાપલાશાન્| દ્વિપઞ્ચમૂલં ચ પલાંશકાનિ ક્ષુણ્ણાનિ ધૌતાનિ ફલાનિ ચાઽષ્ટૌ| બિલ્વં યવાઙ્કોલકુલત્થધાન્ય- ફલાનિ ચ સ્યુઃ પ્રસૃતોન્મિતાનિ| પયો જલદ્વયઢકસાધિતં તત્ ક્ષીરાઽવિષ્ટં શુચિવસ્ત્રપૂતમ્| વચાશતાહ્વાઽમરદારુકુષ્ઠ- યષ્ટ્યાહ્વસિદ્ધાર્થકપિપ્પલીનામ્| કલ્કૈર્યવાન્યા મદનૈશ્ચ યુક્તં નાઽઽત્યુષ્ણશીતં ગુડસૈન્ધવાઽઽક્તમ્| ક્ષૌદ્રસ્ય તૈલસ્ય ચ સર્પિષશ્ચ નવસ્ય યુક્તં પ્રસૃતિત્રયેણ| દદ્યાન્નિરૂહં વિધિના વિધિજ્ઞઃ સ સર્વસંસર્ગકૃતાઽઽમયઘ્નઃ||૯||

પુનર્નવાદીનિ ધાન્યફલાન્તાનિ ક્ષીરસ્ય જલસ્ય ચ દ્રવ્યાઽઽઢકેન ક્ષીરાવશિષ્ટં ક્વાથયેત્| મદનાન્તાનિ કલ્કઃ| ક્ષૌદ્રતૈલનવનીતાનાં પ્રત્યેકં પલદ્વયમ્| સુબોધમ્| સંસર્ગો વૃદ્ધાભ્યાં દોષાભ્યાં| તત્કૃતાન્ સર્વાનામયાન્ હન્તિ|| ૯||

Adhikarana ardhashlokasamApanA bastayaH (10) · Śloka 10

અર્ધાઽર્ધવિહિતાન્ બસ્તીનતશ્ચિત્રાન્ પ્રવક્ષ્યતે| કોશાતકીદ્વયેક્ષ્વાકુફલજીમૂતવત્સકાઃ| શ્યામાત્રિવૃતયોર્મૂલં તથ દન્તીદ્રવન્તિજમ્| પ્રકીર્યા ચોદકીર્યા ચ ક્ષીરિણી નીલિનીફલમ્| સપ્તલાશઙ્ખિનીલોધ્રં ફલં કમ્પિલ્લકસ્ય ચ| સ્વકલ્કસૈન્ધવયુતાઃ પક્વાશયવિશોધનાઃ| ધાતકીપુષ્પતર્કારીજીવન્તીમૂલવત્સકાઃ| પ્રગ્રહઃ ખદિરઃ કુષ્ઠંશમીપિણ્ડીતકો યવાઃ| પ્રિયઙ્ગુરર્કમૂલી ચ તરુણી જાતિયુથિકાઃ| વટાદ્યાઃ કિંશુકં લોધ્રમિતિ સંગ્રાહિકા મતાઃ| ગ્રાહી પ્રિયઙ્ગ્વમ્બષ્ઠાદિક્વાથકલ્કૈઃ ક્રમેણ ચ| ઊષકાદિપ્રતીવાપો લેખનસ્ત્રિફલારસઃ| મધુરક્વાથકલ્કેન સરસાજ્યેન બૃંહણઃ||૧૦||

કોશાતકીત્યાદિભિરર્ધશ્લોકૈર્વિહિતાદ્બસ્તીન્ પ્રવક્ષ્યતે| ચિત્રાન્ શોધનાદિભેદેનાઽનેકપ્રકારાન્| યત્ર ચત્વારો બસ્તયઃ સ્વૌષધકલ્કેન સૈન્ધવેન ચ યુક્તાઃ પક્વાશયસ્ય વિશોધનાઃ| ધાતક્યાદિભિશ્ચત્વારઃ સંગ્રાહિકા મતાઃ| એષુ સામાન્યકલ્કો યવાન્યાદિઃ| એષઃ પ્રિયઙ્ગ્વાદિગણક્વાથેનામ્બષ્ઠાદિગણકલ્કેન ચ ગ્રાહી મતઃ| એષ ત્રિફલારસ ઊષકાદિગણપ્રતીવાપો લેખનઃ| એષ ચ બૃંહણો મધુરૌષધાનાં ક્વાથેન તેષામેવ ચ કલ્કેન માંસ રસેનાઽઽજ્યેન ચ યુક્તઃ| જાલિન્યા વિધાને કૌશાતક્યેવ દ્વાભ્યાં ભેદાભ્યામુક્તા| પ્રકીર્યઃ પૂતિકરઞ્જઃ| ઉદકીર્યઃ દ્વિતીયઃ કરઞ્જઃ| ક્ષીરિણી પ્રસિદ્ધા| કિંશુકઃ પલાશઃ|| ૧૦||

Adhikarana picCilAH bastayaH (11) · Śloka 11

બદર્યૈરાવણીશેલુશાલ્મલીધન્વનાઽઙ્કુરાઃ| સમાક્ષિકાઃ ક્ષીરયુતાઃ સાસૃજઃ પિચ્છિલાઃ સ્મૃતાઃ||૧૧||

બદર્યાદીનાં પૃથક્-પૃથગઙ્કુરાઃ માક્ષિકાદિયુક્તાઃ પિચ્છિલાઃ બસ્તયઃ સ્મૃતાઃ| ગોધાપદ્યૈરાવણીશ્યામાખટ્વાનામિકા ચ| શેલુઃ શ્લેષ્માતકઃ|| ૧૧||

Adhikarana dAhaghno bastiH (12) · Śloka 12

કોલઙ્કતકકાણ્ડેક્ષુદર્ભપોટેક્ષુપાલિભિઃ| દાહઘ્નઃ સઘૃતક્ષીરો દ્વિતીયશ્ચન્દનાદિભિઃ||૧૨||

કોલઙ્કતકાદિભિઃ સઘૃતક્ષીરો બસ્તિર્દાહઘ્નઃ| ચન્દનાદિભિર્દ્વિતીયોઽપિ દાહઘ્નઃ| કોલઙ્કતકો દર્ભવિશેષઃ| કાણ્ડેક્ષુરિક્ષુઃ| ઇક્ષુપાલિકા કરમ્ભશાલિનામા ઇક્ષુઃ|| ૧૨||

Adhikarana pravAhaNe hito bastiH (13) · Śloka 13

મુષ્ટિઃ શાલ્મલીપત્રાણાં ક્ષીરસિદ્ધો ઘૃતાન્વિતઃ| હિતઃ પ્રવાહણે તદ્વદ્રુન્તૈઃ શાલ્મલકસ્ય ચ||૧૩||

શાલ્મલીપત્રાણાં કરગ્રાહ્યો મુષ્ટિઃ| ક્ષીરેણ સિદ્ધો બસ્તિઃ પ્રવાહિકાયાં હિતઃ| શાલ્મલકસ્ય વૃન્તૈસ્તદ્વન્મુષ્ટિઃ ક્ષીરસિદ્ધો પ્રવાહિકાયાં હિત ઇત્યર્થઃ|| ૧૩||

Adhikarana parikarttaharo bastiH (14) · Śloka 14

કર્બુદારાઽઽઢકીનીપવિદુલૈઃ ક્ષીરસાધિતૈઃ| પરિકર્ત્તે તથા વૃન્તૈઃ શ્રીપર્ણીકોવિદારજૈઃ||૧૪||

કર્બુદારાદિભિઃ ક્ષીરસિદ્ધૈર્બસ્તિઃ પરિકર્ત્તે| શ્રીપર્ણિકોવિદારજૈર્વૃન્તૈઃ ક્ષીરસિદ્ધૈસ્તથા પરિકર્ત્તે હિતઃ|| ૧૪||

Adhikarana gudaparisrAve hito bastiH (15) · Śloka 15

પરિસ્રાવે પયઃ સિદ્ધં સવૃશ્ચીવપુનર્નવમ્| આખુકર્ણિકયા તદ્વત્તણ્ડુલીયકયુક્તયા||૧૫||

વૃશ્ચીવપુનર્નવાભ્યાં સિદ્ધં ક્ષીરમ્| બસ્તિર્ગુદપરિસ્રાવે હિતઃ| વૃશ્ચીવઃ ક્ષુદ્રપુનર્નવઃ| આખુકર્ણિકાતણ્ડુલીયકાભ્યાં તદ્વત્| ઇતિ સિદ્ધં ક્ષીરં પરિસ્રવે હિતમ્|| ૧૫||

Adhikarana shodhanA~atiyoge bastiH (16) · Śloka 16

અશ્વાવરોહકઃ કાકનાસારાજકશેરુકાઃ| સિદ્ધાઃ ક્ષીરેઽતિયોગે સ્યુઃ ક્ષૌદ્રાઞ્જનઘૃતૈર્યુતાઃ| ન્યગ્રોધાદ્યૈશ્ચતુર્ભિશ્ચ તેનૈવ વિધિનાઽપરઃ||૧૬||

અશ્વારોહકાદયઃ ક્ષીરે સિદ્ધાઃ ક્ષૌદ્રાદિયુક્તાઃ શોધનક્રિયાઽતિયોગે બસ્તયઃ સ્યુઃ| ન્યગ્રોધાદ્યૈશ્ચતુર્ભિઃ ન્યગ્રોધપિપ્પલસદાફલલોધ્રૈસ્તેનૈવ વિધિના ક્ષીરસાધનેન ક્ષૌદ્રાદિયોગેન ચાઽપરો બસ્તિઃ શોધનાઽતિયોગે| અશ્વાવરોહોઽશ્વકર્ણોઽશ્વગન્ધા ચ| રાજકશેરૂકો મુસ્તકઃ|| ૧૬||

Adhikarana jIvAdAne bastyantaram (17) · Śloka 17

બૃહતીક્ષીરકાકોલી પૃશ્નિપર્ણી શતાવરી| કાશ્મર્યબદરીમૂર્વાસ્તથોશીરપ્રિયઙ્ગવઃ| જીવાદાને શૃતૌ ક્ષીરે દ્વૌ ઘૃતાઞ્જનસંયુતૌ| બસ્તી પ્રદેયૌ ભિષજા શીતૌ સમધુશર્કરૌ| ગોઽવ્યજામહિષીક્ષીરૈર્જીવનીયયુતૈરપિ| શશૈણદક્ષમાર્જારમહિષાવ્યજશોણિતૈઃ| સદ્યસ્કૈર્મૃદિતૈર્બસ્તિર્જીવાદાને પ્રશસ્યતે||૧૭||

જીવાદાને દ્બૌ બસ્તી ક્ષીરે શૃતૌ ઘૃતાઞ્જનસંયુતૌ શીતૌ માક્ષિકશર્કરાભ્યાં યુક્તૌ દેયૌ| એકો બૃંહત્યાદિભિર્દ્વિતીયઃ કાશ્મર્યાદિભિઃ| ગોઽવ્યજાદિક્ષીરૈર્જીવનીયગણયુક્તૈરયમપિ બસ્તિર્જીવાદાને ઇતિ યોગાપ્રવૃત્તજીવરક્તે|| ૧૭||

Adhikarana sukumArAdInAM hitAH bastayaH (18) · Śloka 18

અથેમાન્ સુકુમારાણાં નિરૂહાન્ સ્નેહાનાન્ મૃદૂન્| કર્મણા વિપ્લુતાનાં ચ વક્ષ્યામિ પ્રસૃતૈઃ પૃથક્| ક્ષીરાદ્ દ્વૌ પ્રસૃતૌ કાર્યૌ મધુતૈલઘૃતાત્ ત્રયઃ| ખજેન મથિતો બસ્તિર્વાતઘ્નો બલવર્ણકૃત્||૧૮||

અથાઽનન્તરં ક્ષીરાદ્ દ્વાવિત્યાદિના નિરૂહાન્ પૃથગ્વક્ષ્યામિ| તાંશ્ચ સ્નેહનાન્ મૃદૂંશ્ચ| કેષામિત્યાહ-સુકુમારાણામ્| કર્મણા વિપ્લુતાનાં ચ| કર્મણા વિપ્લુતા અધ્વાદિક્રિયયાઽનવસ્થિતદેહાઃ| પ્રસૃતૈરિતિ| પાસૃતિકસંજ્ઞયા લબ્ધૈઃ| ઇતિ સર્વત્ર બસ્તિવિધૌ સ્મર્ત્તવ્યમ્| સુબોધમ્| પ્રસૃતો દ્વે પલે|| ૧૮||

Adhikarana vAtaghno bastiH (19) · Śloka 19

એકૈકઃ પ્રસૃતસ્તૈલપ્રસન્નાક્ષૌદ્રસર્પિષામ્| બિલ્વાદિમૂલક્વાથાદ્દ્બૌ કૌલત્થાદ્દ્વૌ સ વાતજિત્||૧૯||

તૈલાદિનાં પ્રત્યેકં પ્રસૃતઃ| બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલસ્ય ક્વાથાદ્ દ્બૌ પ્રસૃતાવિત્યયં દ્વિતીયો બસ્તિર્વાતજિત્|| ૧૯||

Adhikarana aBiShyandAdiharo bastiH (20) · Śloka 20

પટોલનિમ્બપૂતીકરાસ્નાસપ્તચ્છદાઽમ્ભસઃ| પ્રસૃતઃ પૃથગાજ્યાચ્ચ બસ્તિઃ સર્ષપકલ્કવાન્| સપઞ્ચતિક્તોઽભિષ્યન્દકૃમિકુષ્ઠપ્રમેહહા||૨૦||

પટોલાદીનાં ક્વથિતાનામમ્ભસામેકં પ્રસૃતમ્| ઘૃતાચ્ચૈકં પ્રસૃતમ્| ઇત્યયં બસ્તિઃ સર્ષપકલ્કેન પશ્ઞ્ચભિશ્ચ તિક્તૈર્નિમ્બ ગુડૂચીVવૃષ-પટોલનિદિગ્ધિકાખ્યૈર્યુક્તોઽભિષ્યન્દાદિહા|| ૨૦||

Adhikarana kRumihA nirUhaH (21) · Śloka 21

વિડઙ્ગત્રિફલાશિગ્રુફલમુસ્તાઽઽખુકર્ણિજાત્| કષાયાત્પ્રસૃતાઃ પઞ્ચ તૈલાદેકો વિમથ્ય તાન્| નિરૂહઃ કૃમિહા વેલ્લપિપ્પલીકલ્કયોજિતઃ||૨૧||

વિડઙ્ગાદીનાં મિશ્રિતાનાં કષાયાત્ પઞ્ચ પ્રસૃતાઃ| તૈલાદેકઃ પ્રસૃતઃ| ઇતિ તાન્ સર્વાન્ પ્રસૃતાન્ વિમથ્ય વિડઙ્ગપિપ્લીભ્યાં કલ્કેન યોજિતો નિરૂહઃ કૃમિહા ભવતિ|| ૨૧||

Adhikarana vRuShatvakRudbastiH (22) · Śloka 22

પયસ્યેક્ષુસ્થિરારાસ્નાબિદારીક્ષૌદ્રસર્પિષામ્| એકૈકઃ પ્રસૃતો બસ્તિઃ કૃષ્ણાકલ્કો વૃષત્વકૃત્||૨૨||

પયસ્યાદીનાં પ્રત્યેકં પ્રસૃતઃ| પિપ્પલીચૂર્ણયુક્તો બસ્તિર્બાજીકરણઃ|| ૨૨||

Adhikarana viTsa~ggA~a~anAhabhedano bastiH (23) · Śloka 23

ચત્વારસ્તૈલગોમૂત્રદધિમણ્ડામ્લકાઞ્જિકાત્| પ્રસૃતાઃ સર્ષપૈઃ પિષ્ટૈર્વિટ્સઙ્ગાનાહભેદનઃ||૨૩||

તૈલાદીનાં મિશ્રિતાનાં ચત્વારઃ પ્રસૃતાઃ| સર્ષપકલ્કેન યુક્તો બસ્તિર્વિટ્સઙ્ગમાનાહં ચ ભિનત્તિ| દધિમણ્ડો મસ્તુ|| ૨૩||

Adhikarana sA~a~anAhe samUtrakRucchre bastiH (24) · Śloka 24

શ્વદંષ્ટ્રાશ્મભિદેરણ્ડક્વાથતૈલસુરાસવાત્| પ્રસૃતાઃ પઞ્ચ ચપલાકૌન્તીયષ્ટ્યાહ્વકલ્કવાન્| બસ્તિઃ કવોષ્ણઃ સાનાહે મૂત્રકૃચ્છ્રે વરો મતઃ||૨૪||

શ્વદંષ્ટ્રાદિત્રયક્વાથસ્ય તૈલાદીનાં ચ સમાનાં સર્વેષાં મિશ્રિતાનાં પઞ્ચ પ્રસૃતાઃ| ચપલાદીનાં કલ્કેન યુક્તો બસ્તિઃ સાનાહે મૂત્રકૃચ્છ્રે વરઃ શ્રેષ્ઠો મતઃ| ચપલા પિપ્પલી| કોષ્ઠનિર્હરણે મૃદુબસ્તિપ્રક્રમ ઇદમુચ્યતે|| ૨૪||

Adhikarana mRudubastijaDIbhUte bastiH (25) · Śloka 25

મૃદુબસ્તિજડીભૂતે તીક્ષ્ણોઽન્યો બસ્તિરિષ્યતે| તીક્ષ્ણૈર્વિકર્ષિતે સ્નિગ્ધો મધુરઃ શિશિરો મૃદુઃ||૨૫||

મૃદુના બસ્તિના જડીભૂતે અપ્રવર્ત્તમાનદોષે દેહે તત્કાલમન્યસ્તીક્ષ્ણો બસ્તિરિષ્યતે| તીક્ષ્ણૈશ્ચ બસ્તિભિર્વિકર્ષિતે દેહે સ્નિગ્ધમધુરાદિગુણો બસ્તિઃ| મૃદુર્બસ્તિર્યથા તીક્ષ્ણત્વં યાતિ તીક્ષ્ણશ્ચ યથામૃદુત્વં તથોચ્યતે|| ૨૫||

Adhikarana mRudutIkShNayoH parasparaM sambandhaH (26) · Śloka 26

તીક્ષ્ણત્વં મૂત્રબિલ્વાગ્નિલવણક્ષારસર્ષપૈઃ| પ્રાપ્તકાલં વિધાતવ્યં ક્ષીરાજ્યાદ્યૈસ્તુ માર્દવમ્||૨૬||

તીક્ષ્ણત્વમિત્યાદિ| પ્રાપ્તકાલં તૈક્ષ્ણ્યં મૃદોર્મૂત્રાદિભિર્વિધેયમ્| તીક્ષ્ણસ્ય ચ પ્રાપ્તકાલમુપયોજિમાર્દવં ક્ષીરાદિભિર્મધુરૈર્વિધેયમ્| ન કેવલં ચૈત એવ બસ્તયો યાવદિદમપિ બોદ્ધ્વ્યમ્|| ૨૬||

Adhikarana doShAdiBedena bastiyojanA vidheyA (27) · Śloka 27

બલકાલદોષરોગપ્રકૃતીઃ પ્રવિભજ્ય યોજિતો બસ્તિઃ| સ્વૈઃ સ્વૈરૌષધવર્ગૈઃ સ્વાન્ સ્વાન્ રોગાન્ નિવર્ત્તયતિ||૨૭||

પ્રાતિવ્યાધિ-દોષાદિભિદે ય ઔષધવર્ગા ઉક્તાઃ તૈર્વર્ગેર્બલાદિકં પ્રવિભજ્ય બુદ્ધ્યા વિકલ્પ્ય બસ્તિર્યોજિતઃ સ્વાન્ સ્વાન્ યોગ્યૌષધવર્ગવિષયાન્ બસ્તિસાધ્યાન્ રોગાન્ નિવર્ત્તયતિ|| ૨૭||

Adhikarana uShNashItakrameNa bastiyojanA (28) · Śloka 28

ઉષ્ણાર્ત્તાનાં શીતાચ્છીતાર્ત્તાનાં તથા સુખોષ્ણાંશ્ચ| તદ્યોગ્યૌષધયુક્તાન્ બસ્તીન્ સન્તર્ક્ય યુઞ્જીત||૨૮||

ઉષ્ણેનૌશધાદિના આર્ત્તાનાં શીતાન્ બસ્તીનાતુરયોગ્યૌષધયુક્તાત્ સન્તર્ક્ય વિકલ્પ્ય યુઞ્જીત| શીતાર્ત્તાનાં ચ તદ્વત્ સુખોષ્ણાંસ્તદ્યોગ્યૌષધયુક્તાન્ યુઞ્જીત|| ૨૮||

Adhikarana vishodhanIyAnnopabRuMhayet (29) · Śloka 29

બસ્તીન્ન બૃંહણીયાન્ દદ્યાદ્વ્યાધિષુ વિશોધનીયેષુ| મેદાસ્વિનો વિશોધ્યા યે ચ નરાઃ કુષ્ઠમેહાર્ત્તાઃ||૨૯||

શોધનાર્હેષુ વ્યાધિષુ બૄંહણીયાન્ બસ્તીન્ ન દદ્યાત્| યે ચ નરાઃ કુષ્ઠેન મેહેન વાઽઽર્ત્તા મેદસ્વિનશ્ચ તેષાં ચ વિશોધનીયેષ્વપિ બૃંહણીયાન્ બસ્તીન્ ચ દદ્યાત્|| ૨૯||

Adhikarana kShINakShatAdayashcA~avishodhyAH (30-31) · Śloka 31

ન ક્ષીણક્ષતદુર્બલમૂર્ચ્છિતકૃશશુષ્કશુદ્ધદેહાનામ્| દદ્યાદ્ વિશોધનીયાન્ દોષનિબદ્ધાઽઽયુષે યે ચ||૩૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને બસ્તિકલ્પો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૩૧||

ક્ષીણાદીનાં બસ્તિસાધ્યાનાં ન શોધનીયાન્ બસ્તીન્ દદ્યાત્| શુદ્ધં વમનવિરેચનાભ્યામચિરપ્રયુક્તાભ્યાં શરીરં યેષાં તે શુદ્ધદેહાઃ| તથા દોષે પુરીષે નિબદ્ધમાયુષાં તે દોષનિબદ્ધાઽઽયુષઃ| ક્ષીણધાતુત્વાદેવ પુરીષબલેન જીવન્તીત્યર્થઃ| એષામપિ શોધનીયાન્ બસ્તીન્ન દદ્યાદિતિ|| ૩૦|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા- મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં કલ્પસ્થાને ચતુર્થોઽધ્યાયઃ