4. bastikalpaḥ

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો બસ્તિકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાઽઽત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana bastikalpastasya mahattva~jca (2) · Śloka 2

બલાં ગુડૂચીં ત્રિફલાં સરાસ્નાં દ્વિપઞ્ચમૂલં ચ પલોન્મિતાનિ| અષ્ટૌ ફલાન્યર્ધતુલાં ચ માંસાત્ છાગાત્ પચેદપ્સુ ચતુર્થશેષમ્| પૂતો યવાનીફલબિલ્વકુષ્ઠ- વચાશતાહ્વાઘનપિપ્પલીનામ્| કલ્કૈર્ગુડક્ષૌદ્રઘૃતૈઃ સતૈલૈ- ર્યુક્તઃ સુખોષ્ણો લવણાન્વિતશ્ચ| બસ્તિઃ પરં સર્વગદપ્રમાથી સ્વસ્થે હિતો જીવનબૃંહણશ્ચ| બસ્તૌ ચ યસ્મિન્ પઠિતો ન કલ્કઃ સર્વત્ર દદ્યાદમુમેવ તત્ર||૨||

Adhikarana vividhAH bastikalpAH sarvA~anilA~a~amayaghno nirUhaH (3) · Śloka 3

દ્વિપઞ્ચમૂલસ્ય રસોઽમ્લયુક્તઃ સચ્છાગમાંસસ્ય સપૂર્વપેષ્યઃ| ત્રિસ્નેહયુક્તઃ પ્રવરો નિરૂહઃ સર્વાઽનિલવ્યાધિહરઃ પ્રદિષ્ટઃ||૩||

Adhikarana dIpanAdiguNo bastiH (4) · Śloka 4

બલાપટોલીલઘુપઞ્ચમૂલ- ત્રાયન્તિકૈરણ્ડયવાત્ સુસિદ્ધાત્| પ્રસ્થો રસાચ્છાગરસાઽર્ધયુક્તઃ સાધ્યઃ પુનઃ પ્રસ્થસમઃ સ યાવત્| પ્રિયઙ્ગુકૃષ્ણાઘનકલ્કયુક્તઃ સતૈલસર્પિર્મધુસૈન્ધવશ્ચ| સ્યાદ્દીપનો માંસબલપ્રદશ્ચ ચક્ષુર્બલં ચોપદધાતિ સદ્યઃ|૪|

Adhikarana dIpanAdiguNo bastiH (4) · Śloka 4

બલાપટોલીલઘુપઞ્ચમૂલ- ત્રાયન્તિકૈરણ્ડયવાત્ સુસિદ્ધાત્| પ્રસ્થો રસાચ્છાગરસાઽર્ધયુક્તઃ સાધ્યઃ પુનઃ પ્રસ્થસમઃ સ યાવત્| પ્રિયઙ્ગુકૃષ્ણાઘનકલ્કયુક્તઃ સતૈલસર્પિર્મધુસૈન્ધવશ્ચ| સ્યાદ્દીપનો માંસબલપ્રદશ્ચ ચક્ષુર્બલં ચોપદધાતિ સદ્યઃ||૪||

Adhikarana kaphavAtA~a~amayaghnAH bastayaH (5) · Śloka 5

એરણ્ડમૂલાત્ ત્રિપલં પલાશાત્ તથા પલાંશં લઘુપઞ્ચમૂલમ્| રાસ્નાબલાચ્છિન્નરુહાઽશ્વગન્ધા- પુનર્નવાઽઽરગ્વધદેવદારુ| ફલાનિ ચાઽષ્ટૌ સલિલાઽઽઢકાભ્યાં વિપાચયેદષ્ટમશેષિતેઽસ્મિન્| વચાશતાહ્વાહપુષાપ્રિયઙ્ગુ- યષ્ટીકણાવત્સકબીજમુસ્તમ્| દદ્યાત્ સુપિષ્ટં સહતાર્ક્ષ્યશૈલ- મક્ષપ્રમાણં લવણાંશયુક્તમ્| સમાક્ષિકસ્તૈલયુતઃ સમૂત્રો બસ્તિર્જયેલ્લેખનદીપનોઽસૌ| જઙ્ઘોરુપાદત્રિકપૃષ્ઠકોષ્ઠ- હૃદ્ગુહ્યશૂલં ગુરુતાં વિબન્ધમ્| ગુલ્માઽશ્મવર્ધ્મગ્રહણીગુદોત્થાં- સ્તાંસ્તાંશ્ચ રોગાન્ કફાવાતજાતાન્||૫||

Adhikarana balyAdiguNo bastiH (5) · Śloka 2

ચતુષ્પલે તૈલઘૃતસ્ય ભૃષ્ટઃ છાગાચ્છતાર્ધો દધિદાડિમામ્લઃ| રસઃ સપેષ્યો બલવર્ણમાંસરેતોઽગ્નિતૈમિર્યશિરોરુજીષ્ટઃ||૨||

Adhikarana vAtaraktAdihito nirUhaH (6) · Śloka 6

યષ્ટ્યાહ્વયસ્યાષ્ટપલેન સિદ્ધં પયઃ શતાહ્વાફલપિપ્પલીભિઃ| યુક્તં સસર્પિમધુવાતરક્ત- વિસર્પવૈસ્વર્યહિતો નિરૂહઃ| યષ્ટ્યાહ્વલોધ્રાભયચન્દનૈશ્ચ શૃતં પયોઽગ્ર્યં કમલોત્પલૈશ્ચ| સશર્કરાક્ષૌદ્રઘૃતં સુશીતં પિત્તાઽઽમયાન્ હન્તિ સજીવનીયમ્|૬|

Adhikarana gulmAdihito bastiH (7) · Śloka 6

ગોપાઙ્ગનાચન્દનશીતપાકીદ્રાક્ષર્ધિકાશ્મર્યમધૂકસેવ્યૈઃ| પયઃ શૃતં શ્રાવણિમુદ્ગપર્ણીબલાસ્વગુપ્તામધુયષ્ટિકલ્કૈઃ| ગોધૂમચૂર્ણૈશ્ચ પિચુપ્રમાણૈરિક્ષોર્વિદાર્યાશ્ચ રસેન યુક્તમ્| તૈલેન યષ્ટીમધુસાધિતેન સિતોપલાક્ષૌદ્રઘૃતૈશ્ચ શીતઃ| બસ્તિઃ પ્રશસ્તઃ સસમસ્તદેહદાહે સશૂલેઽવયવાઽશ્રિતે વા| ગુલ્માઽતિસારભ્રમમૂત્રકૃચ્છ્રક્ષીણે ક્ષતૌજોબલસંક્ષયે ચ||૬||

Adhikarana kaphAmayaghno nirUhaH (8) · Śloka 8

કોશાતકાઽઽરગ્વધદેવદારુ- મૂર્વાશ્વદંષ્ટ્રાકુટજાર્કપાઠાઃ| પક્ત્વા કુલત્થાન્ બૃહતી ચ તોયે રસસ્ય તસ્ય પ્રસૃતા દશ સ્યુઃ| તાન્ સર્ષપૈલામદનૈઃ સકુષ્ઠૈ- રક્ષપ્રમાણૈઃ પ્રસૃતૈશ્ચ યુક્તાન્| ક્ષૌદ્રસ્ય તૈલસ્ય ફલાહ્વયસ્ય ક્ષારસ્ય તૈલસ્ય ચ સાર્ષપસ્ય| દદ્યાન્નિરૂહં કફરોગિતાય મન્દાગ્નયે ચાઽશનવિદ્વિષે ચ||૮||

Adhikarana sarvasaMsargA~a~amayaghno nirUhaH (9) · Śloka 9

પુનર્નવૈરણ્ડવૃષાશ્મભેદ- વૃશ્ચીવભૂતીકબલાપલાશાન્| દ્વિપઞ્ચમૂલં ચ પલાંશકાનિ ક્ષુણ્ણાનિ ધૌતાનિ ફલાનિ ચાઽષ્ટૌ| બિલ્વં યવાઙ્કોલકુલત્થધાન્ય- ફલાનિ ચ સ્યુઃ પ્રસૃતોન્મિતાનિ| પયો જલદ્વયઢકસાધિતં તત્ ક્ષીરાઽવિષ્ટં શુચિવસ્ત્રપૂતમ્| વચાશતાહ્વાઽમરદારુકુષ્ઠ- યષ્ટ્યાહ્વસિદ્ધાર્થકપિપ્પલીનામ્| કલ્કૈર્યવાન્યા મદનૈશ્ચ યુક્તં નાઽઽત્યુષ્ણશીતં ગુડસૈન્ધવાઽઽક્તમ્| ક્ષૌદ્રસ્ય તૈલસ્ય ચ સર્પિષશ્ચ નવસ્ય યુક્તં પ્રસૃતિત્રયેણ| દદ્યાન્નિરૂહં વિધિના વિધિજ્ઞઃ સ સર્વસંસર્ગકૃતાઽઽમયઘ્નઃ||૯||

Adhikarana ardhashlokasamApanA bastayaH (10) · Śloka 10

અર્ધાઽર્ધવિહિતાન્ બસ્તીનતશ્ચિત્રાન્ પ્રવક્ષ્યતે| કોશાતકીદ્વયેક્ષ્વાકુફલજીમૂતવત્સકાઃ| શ્યામાત્રિવૃતયોર્મૂલં તથ દન્તીદ્રવન્તિજમ્| પ્રકીર્યા ચોદકીર્યા ચ ક્ષીરિણી નીલિનીફલમ્| સપ્તલાશઙ્ખિનીલોધ્રં ફલં કમ્પિલ્લકસ્ય ચ| સ્વકલ્કસૈન્ધવયુતાઃ પક્વાશયવિશોધનાઃ| ધાતકીપુષ્પતર્કારીજીવન્તીમૂલવત્સકાઃ| પ્રગ્રહઃ ખદિરઃ કુષ્ઠંશમીપિણ્ડીતકો યવાઃ| પ્રિયઙ્ગુરર્કમૂલી ચ તરુણી જાતિયુથિકાઃ| વટાદ્યાઃ કિંશુકં લોધ્રમિતિ સંગ્રાહિકા મતાઃ| ગ્રાહી પ્રિયઙ્ગ્વમ્બષ્ઠાદિક્વાથકલ્કૈઃ ક્રમેણ ચ| ઊષકાદિપ્રતીવાપો લેખનસ્ત્રિફલારસઃ| મધુરક્વાથકલ્કેન સરસાજ્યેન બૃંહણઃ||૧૦||

Adhikarana picCilAH bastayaH (11) · Śloka 11

બદર્યૈરાવણીશેલુશાલ્મલીધન્વનાઽઙ્કુરાઃ| સમાક્ષિકાઃ ક્ષીરયુતાઃ સાસૃજઃ પિચ્છિલાઃ સ્મૃતાઃ||૧૧||

Adhikarana dAhaghno bastiH (12) · Śloka 12

કોલઙ્કતકકાણ્ડેક્ષુદર્ભપોટેક્ષુપાલિભિઃ| દાહઘ્નઃ સઘૃતક્ષીરો દ્વિતીયશ્ચન્દનાદિભિઃ||૧૨||

Adhikarana pravAhaNe hito bastiH (13) · Śloka 13

મુષ્ટિઃ શાલ્મલીપત્રાણાં ક્ષીરસિદ્ધો ઘૃતાન્વિતઃ| હિતઃ પ્રવાહણે તદ્વદ્રુન્તૈઃ શાલ્મલકસ્ય ચ||૧૩||

Adhikarana parikarttaharo bastiH (14) · Śloka 14

કર્બુદારાઽઽઢકીનીપવિદુલૈઃ ક્ષીરસાધિતૈઃ| પરિકર્ત્તે તથા વૃન્તૈઃ શ્રીપર્ણીકોવિદારજૈઃ||૧૪||

Adhikarana gudaparisrAve hito bastiH (15) · Śloka 15

પરિસ્રાવે પયઃ સિદ્ધં સવૃશ્ચીવપુનર્નવમ્| આખુકર્ણિકયા તદ્વત્તણ્ડુલીયકયુક્તયા||૧૫||

Adhikarana shodhanA~atiyoge bastiH (16) · Śloka 16

અશ્વાવરોહકઃ કાકનાસારાજકશેરુકાઃ| સિદ્ધાઃ ક્ષીરેઽતિયોગે સ્યુઃ ક્ષૌદ્રાઞ્જનઘૃતૈર્યુતાઃ| ન્યગ્રોધાદ્યૈશ્ચતુર્ભિશ્ચ તેનૈવ વિધિનાઽપરઃ||૧૬||

Adhikarana jIvAdAne bastyantaram (17) · Śloka 17

બૃહતીક્ષીરકાકોલી પૃશ્નિપર્ણી શતાવરી| કાશ્મર્યબદરીમૂર્વાસ્તથોશીરપ્રિયઙ્ગવઃ| જીવાદાને શૃતૌ ક્ષીરે દ્વૌ ઘૃતાઞ્જનસંયુતૌ| બસ્તી પ્રદેયૌ ભિષજા શીતૌ સમધુશર્કરૌ| ગોઽવ્યજામહિષીક્ષીરૈર્જીવનીયયુતૈરપિ| શશૈણદક્ષમાર્જારમહિષાવ્યજશોણિતૈઃ| સદ્યસ્કૈર્મૃદિતૈર્બસ્તિર્જીવાદાને પ્રશસ્યતે||૧૭||

Adhikarana sukumArAdInAM hitAH bastayaH (18) · Śloka 18

અથેમાન્ સુકુમારાણાં નિરૂહાન્ સ્નેહાનાન્ મૃદૂન્| કર્મણા વિપ્લુતાનાં ચ વક્ષ્યામિ પ્રસૃતૈઃ પૃથક્| ક્ષીરાદ્ દ્વૌ પ્રસૃતૌ કાર્યૌ મધુતૈલઘૃતાત્ ત્રયઃ| ખજેન મથિતો બસ્તિર્વાતઘ્નો બલવર્ણકૃત્||૧૮||

Adhikarana vAtaghno bastiH (19) · Śloka 19

એકૈકઃ પ્રસૃતસ્તૈલપ્રસન્નાક્ષૌદ્રસર્પિષામ્| બિલ્વાદિમૂલક્વાથાદ્દ્બૌ કૌલત્થાદ્દ્વૌ સ વાતજિત્||૧૯||

Adhikarana aBiShyandAdiharo bastiH (20) · Śloka 20

પટોલનિમ્બપૂતીકરાસ્નાસપ્તચ્છદાઽમ્ભસઃ| પ્રસૃતઃ પૃથગાજ્યાચ્ચ બસ્તિઃ સર્ષપકલ્કવાન્| સપઞ્ચતિક્તોઽભિષ્યન્દકૃમિકુષ્ઠપ્રમેહહા||૨૦||

Adhikarana kRumihA nirUhaH (21) · Śloka 21

વિડઙ્ગત્રિફલાશિગ્રુફલમુસ્તાઽઽખુકર્ણિજાત્| કષાયાત્પ્રસૃતાઃ પઞ્ચ તૈલાદેકો વિમથ્ય તાન્| નિરૂહઃ કૃમિહા વેલ્લપિપ્પલીકલ્કયોજિતઃ||૨૧||

Adhikarana vRuShatvakRudbastiH (22) · Śloka 22

પયસ્યેક્ષુસ્થિરારાસ્નાબિદારીક્ષૌદ્રસર્પિષામ્| એકૈકઃ પ્રસૃતો બસ્તિઃ કૃષ્ણાકલ્કો વૃષત્વકૃત્||૨૨||

Adhikarana viTsa~ggA~a~anAhabhedano bastiH (23) · Śloka 23

ચત્વારસ્તૈલગોમૂત્રદધિમણ્ડામ્લકાઞ્જિકાત્| પ્રસૃતાઃ સર્ષપૈઃ પિષ્ટૈર્વિટ્સઙ્ગાનાહભેદનઃ||૨૩||

Adhikarana sA~a~anAhe samUtrakRucchre bastiH (24) · Śloka 24

શ્વદંષ્ટ્રાશ્મભિદેરણ્ડક્વાથતૈલસુરાસવાત્| પ્રસૃતાઃ પઞ્ચ ચપલાકૌન્તીયષ્ટ્યાહ્વકલ્કવાન્| બસ્તિઃ કવોષ્ણઃ સાનાહે મૂત્રકૃચ્છ્રે વરો મતઃ||૨૪||

Adhikarana mRudubastijaDIbhUte bastiH (25) · Śloka 25

મૃદુબસ્તિજડીભૂતે તીક્ષ્ણોઽન્યો બસ્તિરિષ્યતે| તીક્ષ્ણૈર્વિકર્ષિતે સ્નિગ્ધો મધુરઃ શિશિરો મૃદુઃ||૨૫||

Adhikarana mRudutIkShNayoH parasparaM sambandhaH (26) · Śloka 26

તીક્ષ્ણત્વં મૂત્રબિલ્વાગ્નિલવણક્ષારસર્ષપૈઃ| પ્રાપ્તકાલં વિધાતવ્યં ક્ષીરાજ્યાદ્યૈસ્તુ માર્દવમ્||૨૬||

Adhikarana doShAdiBedena bastiyojanA vidheyA (27) · Śloka 27

બલકાલદોષરોગપ્રકૃતીઃ પ્રવિભજ્ય યોજિતો બસ્તિઃ| સ્વૈઃ સ્વૈરૌષધવર્ગૈઃ સ્વાન્ સ્વાન્ રોગાન્ નિવર્ત્તયતિ||૨૭||

Adhikarana uShNashItakrameNa bastiyojanA (28) · Śloka 28

ઉષ્ણાર્ત્તાનાં શીતાચ્છીતાર્ત્તાનાં તથા સુખોષ્ણાંશ્ચ| તદ્યોગ્યૌષધયુક્તાન્ બસ્તીન્ સન્તર્ક્ય યુઞ્જીત||૨૮||

Adhikarana vishodhanIyAnnopabRuMhayet (29) · Śloka 29

બસ્તીન્ન બૃંહણીયાન્ દદ્યાદ્વ્યાધિષુ વિશોધનીયેષુ| મેદાસ્વિનો વિશોધ્યા યે ચ નરાઃ કુષ્ઠમેહાર્ત્તાઃ||૨૯||

Adhikarana kShINakShatAdayashcA~avishodhyAH (30-31) · Śloka 31

ન ક્ષીણક્ષતદુર્બલમૂર્ચ્છિતકૃશશુષ્કશુદ્ધદેહાનામ્| દદ્યાદ્ વિશોધનીયાન્ દોષનિબદ્ધાઽઽયુષે યે ચ||૩૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને બસ્તિકલ્પો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૩૧||