4. bastikalpaḥ

Adhikarana atha bastikalpo nAma caturtho~adhyAyaH upodghAtaH · Śloka

ਸ਼ੋਧਨਕ੍ਰਮੇਣ ਬਸ੍ਤੇਃ ਕਲ੍ਪਨਾਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਧ੍ਯਾਯ ਪ੍ਰਾਰਭ੍ਯਤੇ _

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

ਅਥਾਤੋ ਬਸ੍ਤਿਕਲ੍ਪਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||

Adhikarana bastikalpastasya mahattva~jca (2) · Śloka 2

ਬਲਾਂ ਗੁਡੂਚੀਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਸਰਾਸ੍ਨਾਂ ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਮੂਲਂ ਚ ਪਲੋਨ੍ਮਿਤਾਨਿ| ਅਸ੍ਟੌ ਫਲਾਨ੍ਯਰ੍ਧਤੁਲਾਂ ਚ ਮਾਂਸਾਤ੍ ਛਾਗਾਤ੍ ਪਚੇਦਪ੍ਸੁ ਚਤੁਰ੍ਥਸ਼ੇਸਮ੍| ਪੂਤੋ ਯਵਾਨੀਫਲਬਿਲ੍ਵਕੁਸ੍ਠ- ਵਚਾਸ਼ਤਾਹ੍ਵਾਘਨਪਿਪ੍ਪਲੀਨਾਮ੍| ਕਲ੍ਕੈਰ੍ਗੁਡਕ੍ਸੌਦ੍ਰਘਤੈਃ ਸਤੈਲੈ- ਰ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਸੁਖੋਸ੍ਣੋ ਲਵਣਾਨ੍ਵਿਤਸ਼੍ਚ| ਬਸ੍ਤਿਃ ਪਰਂ ਸਰ੍ਵਗਦਪ੍ਰਮਾਥੀ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇ ਹਿਤੋ ਜੀਵਨਬਂਹਣਸ਼੍ਚ| ਬਸ੍ਤੌ ਚ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਠਿਤੋ ਨ ਕਲ੍ਕਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਦਦ੍ਯਾਦਮੁਮੇਵ ਤਤ੍ਰ||੨||

ਬਲਾਦੀਨਾਂ ਪਾਕਾਤ੍ ਕ੍ਵਾਥਪਰਿਕਲ੍ਪਨਾ| ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਮੂਲਂ ਪਥਗ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍| ਯਵਾਨ੍ਯਾਦਿਕਂ ਕਲ੍ਕਃ ਕਲ੍ਕਾਦੀਨਾਂ ਮਾਨੇ ਸੂਤ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਮਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਸੁਬੋਧਮ੍| ਬਸ੍ਤੀਨਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਪਠਿਤਕਲ੍ਕਾਨਾਮਮੁਮੇਵ ਯਵਾਨ੍ਯਾਦਿਕਂ ਕਲ੍ਕਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍|| ੨||

Adhikarana vividhAH bastikalpAH sarvA~anilA~a~amayaghno nirUhaH (3) · Śloka 3

ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਮੂਲਸ੍ਯ ਰਸੋਮ੍ਲਯੁਕ੍ਤਃ ਸਚ੍ਛਾਗਮਾਂਸਸ੍ਯ ਸਪੂਰ੍ਵਪੇਸ੍ਯਃ| ਤ੍ਰਿਸ੍ਨੇਹਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵਰੋ ਨਿਰੂਹਃ ਸਰ੍ਵਾਨਿਲਵ੍ਯਾਧਿਹਰਃ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਃ||੩||

ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਮੂਲਸ੍ਯ ਪਥਕ੍ਕਥਿਤਸ੍ਯ ਰਸਃ ਕ੍ਵਾਥੋ ਨਿਰੂਹ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪੇਸ੍ਯਂ ਕਲ੍ਕਮ੍| ਪੂਰ੍ਵਂ ਯਵਾਨ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਨੇਹਾਃ ਦੋਸਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਂ ਯੋਜ੍ਯਾਃ||੩||

Adhikarana dIpanAdiguNo bastiH (4) · Śloka 4

ਬਲਾਪਟੋਲੀਲਘੁਪਞ੍ਚਮੂਲ- ਤ੍ਰਾਯਨ੍ਤਿਕੈਰਣ੍ਡਯਵਾਤ੍ ਸੁਸਿਦ੍ਧਾਤ੍| ਪ੍ਰਸ੍ਥੋ ਰਸਾਚ੍ਛਾਗਰਸਾਰ੍ਧਯੁਕ੍ਤਃ ਸਾਧ੍ਯਃ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥਸਮਃ ਸ ਯਾਵਤ੍| ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਕਸ੍ਣਾਘਨਕਲ੍ਕਯੁਕ੍ਤਃ ਸਤੈਲਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਸੈਨ੍ਧਵਸ਼੍ਚ| ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੀਪਨੋ ਮਾਂਸਬਲਪ੍ਰਦਸ਼੍ਚ ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਬਲਂ ਚੋਪਦਧਾਤਿ ਸਦ੍ਯਃ|੪|

ਬਲਾਦਿਕਾਤ੍ ਸੁਸਿਦ੍ਧਾਦ੍ਰਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਥੋ ਛਾਗਮਾਂਸਰਸਸ੍ਯਾਰ੍ਧਪ੍ਰਸ੍ਥਯੁਕ੍ਤਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਯਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਥਸਮਃ| ਪ੍ਰਸ੍ਥਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਦਾਰ੍ਵਾਦਿਮਯਂ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦਕਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਕਲ੍ਕੇਨ ਤਥਾ ਤੈਲਾਦਿਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ| ਏਸ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਦੀਪਨਾਦਿਗੁਣਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|| ੪||

Adhikarana dIpanAdiguNo bastiH (4) · Śloka 4

ਬਲਾਪਟੋਲੀਲਘੁਪਞ੍ਚਮੂਲ- ਤ੍ਰਾਯਨ੍ਤਿਕੈਰਣ੍ਡਯਵਾਤ੍ ਸੁਸਿਦ੍ਧਾਤ੍| ਪ੍ਰਸ੍ਥੋ ਰਸਾਚ੍ਛਾਗਰਸਾਰ੍ਧਯੁਕ੍ਤਃ ਸਾਧ੍ਯਃ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥਸਮਃ ਸ ਯਾਵਤ੍| ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਕਸ੍ਣਾਘਨਕਲ੍ਕਯੁਕ੍ਤਃ ਸਤੈਲਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧੁਸੈਨ੍ਧਵਸ਼੍ਚ| ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੀਪਨੋ ਮਾਂਸਬਲਪ੍ਰਦਸ਼੍ਚ ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਬਲਂ ਚੋਪਦਧਾਤਿ ਸਦ੍ਯਃ||੪||

ਬਲਾਦਿਕਾਤ੍ ਸੁਸਿਦ੍ਧਾਦ੍ਰਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਥੋ ਛਾਗਮਾਂਸਰਸਸ੍ਯਾਰ੍ਧਪ੍ਰਸ੍ਥਯੁਕ੍ਤਃ ਸਾਧ੍ਯੋ ਯਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਸ੍ਥਸਮਃ| ਪ੍ਰਸ੍ਥਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਦਾਰ੍ਵਾਦਿਮਯਂ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦਕਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਕਲ੍ਕੇਨ ਤਥਾ ਤੈਲਾਦਿਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ| ਏਸ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਦੀਪਨਾਦਿਗੁਣਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|| ੪||

Adhikarana kaphavAtA~a~amayaghnAH bastayaH (5) · Śloka 5

ਏਰਣ੍ਡਮੂਲਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਪਲਂ ਪਲਾਸ਼ਾਤ੍ ਤਥਾ ਪਲਾਂਸ਼ਂ ਲਘੁਪਞ੍ਚਮੂਲਮ੍| ਰਾਸ੍ਨਾਬਲਾਚ੍ਛਿਨ੍ਨਰੁਹਾਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾ- ਪੁਨਰ੍ਨਵਾਰਗ੍ਵਧਦੇਵਦਾਰੁ| ਫਲਾਨਿ ਚਾਸ੍ਟੌ ਸਲਿਲਾਢਕਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਪਾਚਯੇਦਸ੍ਟਮਸ਼ੇਸਿਤੇਸ੍ਮਿਨ੍| ਵਚਾਸ਼ਤਾਹ੍ਵਾਹਪੁਸਾਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁ- ਯਸ੍ਟੀਕਣਾਵਤ੍ਸਕਬੀਜਮੁਸ੍ਤਮ੍| ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਪਿਸ੍ਟਂ ਸਹਤਾਰ੍ਕ੍ਸ੍ਯਸ਼ੈਲ- ਮਕ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣਂ ਲਵਣਾਂਸ਼ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਮਾਕ੍ਸਿਕਸ੍ਤੈਲਯੁਤਃ ਸਮੂਤ੍ਰੋ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਜਯੇਲ੍ਲੇਖਨਦੀਪਨੋਸੌ| ਜਙ੍ਘੋਰੁਪਾਦਤ੍ਰਿਕਪਸ੍ਠਕੋਸ੍ਠ- ਹਦ੍ਗੁਹ੍ਯਸ਼ੂਲਂ ਗੁਰੁਤਾਂ ਵਿਬਨ੍ਧਮ੍| ਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਮਵਰ੍ਧ੍ਮਗ੍ਰਹਣੀਗੁਦੋਤ੍ਥਾਂ- ਸ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਰੋਗਾਨ੍ ਕਫਾਵਾਤਜਾਤਾਨ੍||੫||

ਏਰਣ੍ਡਮੂਲਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਪਲਮ੍| ਪਲਾਸ਼ਾਤ੍ ਤਥੇਤਿ| ਪਲਾਸ਼ਮੂਲਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਪਲਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਲਘੁਪਞ੍ਚਮੂਲਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਰਾਸ੍ਨਾਦੇਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪਲਾਨਿ| ਫਲਾਨਿ ਮਦਨਫਲਾਨ੍ਯਸ੍ਟੌ| ਛਿਨ੍ਨਰੂਹਾ ਗੁਡੂਚੀ| ਆਢਕੋਸ੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਦਧਿਕਂ ਸ਼ਤਂ ਪਲਾਨਾਮ੍| ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪਚਨਮ੍| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਵਾਥੇਸ੍ਟਮਸ਼ੇਸਿਤੇ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਲਸ਼ੇਸੇ| ਲਵਣਚਤੁਰ੍ਥਾਸ਼ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਪੁਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦੋਸਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਿਣੀ ਮਾਤ੍ਰਾ| ਜਯੇਦਿਤਿ ਜਙ੍ਘਸ਼ੂਲਾਦਿਕੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ|| ੫||

Adhikarana balyAdiguNo bastiH (5) · Śloka 2

ਚਤੁਸ੍ਪਲੇ ਤੈਲਘਤਸ੍ਯ ਭਸ੍ਟਃ ਛਾਗਾਚ੍ਛਤਾਰ੍ਧੋ ਦਧਿਦਾਡਿਮਾਮ੍ਲਃ| ਰਸਃ ਸਪੇਸ੍ਯੋ ਬਲਵਰ੍ਣਮਾਂਸਰੇਤੋਗ੍ਨਿਤੈਮਿਰ੍ਯਸ਼ਿਰੋਰੁਜੀਸ੍ਟਃ||੨||

ਛਾਗਾਨ੍ਮਾਂਸਾਦ੍ਰਸਤਃ ਸ਼ਤਾਰ੍ਧਂ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ ਪਲਾਨਿ| ਸ ਰਸੋ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਤਸ੍ਯ ਘਤਤੈਲਸ੍ਯ ਚਤੁਸ੍ਪਲੇ ਭਸ੍ਟਃ| ਪਕ੍ਵਸ੍ਤਥਾ ਸਹ ਪੇਸ੍ਯੈਰ੍ਯਵਾਨ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸਪੇਸ੍ਯੋ ਦਧ੍ਯਾਦ੍ਯਮ੍ਲਃ| ਬਲਾਦਿਕੇ ਬਸ੍ਤਿਰਿਸ੍ਟਃ|| ੫||

Adhikarana vAtaraktAdihito nirUhaH (6) · Śloka 6

ਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਯਸ੍ਯਾਸ੍ਟਪਲੇਨ ਸਿਦ੍ਧਂ ਪਯਃ ਸ਼ਤਾਹ੍ਵਾਫਲਪਿਪ੍ਪਲੀਭਿਃ| ਯੁਕ੍ਤਂ ਸਸਰ੍ਪਿਮਧੁਵਾਤਰਕ੍ਤ- ਵਿਸਰ੍ਪਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਹਿਤੋ ਨਿਰੂਹਃ| ਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਲੋਧ੍ਰਾਭਯਚਨ੍ਦਨੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਤਂ ਪਯੋਗ੍ਰ੍ਯਂ ਕਮਲੋਤ੍ਪਲੈਸ਼੍ਚ| ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਘਤਂ ਸੁਸ਼ੀਤਂ ਪਿਤ੍ਤਾਮਯਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਸਜੀਵਨੀਯਮ੍|੬|

ਮਧੁਯਸ੍ਟੀਸਿਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸ਼ਤਾਹ੍ਵਾਦਿਭਿਃ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧ੍ਵਨ੍ਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾਤਰਕ੍ਤਾਦਿਹਿਤੋ ਨਿਰੂਹਃ| ਫਲਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯੋ ਮਦਨਫਲਮਜ੍ਜਾਨੋ ਨਿਰੂਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਃ| ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਚ ਪਾਕੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਜਲੇਨ ਵਿਨਾ ਰਸਂ ਨ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤੀਤਿ ਸ੍ਮਰ੍ਤ੍ਤ-ਵ੍ਯਮ੍| ਸੁਬੋਧਮ੍|| ੬||

Adhikarana gulmAdihito bastiH (7) · Śloka 6

ਗੋਪਾਙ੍ਗਨਾਚਨ੍ਦਨਸ਼ੀਤਪਾਕੀਦ੍ਰਾਕ੍ਸਰ੍ਧਿਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਮਧੂਕਸੇਵ੍ਯੈਃ| ਪਯਃ ਸ਼ਤਂ ਸ਼੍ਰਾਵਣਿਮੁਦ੍ਗਪਰ੍ਣੀਬਲਾਸ੍ਵਗੁਪ੍ਤਾਮਧੁਯਸ੍ਟਿਕਲ੍ਕੈਃ| ਗੋਧੂਮਚੂਰ੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਪਿਚੁਪ੍ਰਮਾਣੈਰਿਕ੍ਸੋਰ੍ਵਿਦਾਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਰਸੇਨ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤੈਲੇਨ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਸਾਧਿਤੇਨ ਸਿਤੋਪਲਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਘਤੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਃ| ਬਸ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਃ ਸਸਮਸ੍ਤਦੇਹਦਾਹੇ ਸਸ਼ੂਲੇਵਯਵਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਵਾ| ਗੁਲ੍ਮਾਤਿਸਾਰਭ੍ਰਮਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਕ੍ਸੀਣੇ ਕ੍ਸਤੌਜੋਬਲਸਂਕ੍ਸਯੇ ਚ||੬||

ਗੋਪਾਙ੍ਗਨੇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਵਯਵਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਵਾ ਦਾਹੇਪਿ ਸ਼ੂਲੇਪਿ| ਸਙ੍ਕ੍ਸਯਸ਼ਬ੍ਦ ਸ੍ਯੌਜੋਬਲਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਗੋਪਾਙ੍ਗਨਾ ਸਾਰਿਵਾ| ਸ਼ੀਤਾਪਾਕੀ ਚੂਡਾਮਣਿਃ| (ਨਿ) 'ਚੂਡਾਮਣਿਃ ਸ਼ੀਤਪਾਕੀ ਸ਼ਿਖਣ੍ਡੀ ਕਸ੍ਣਲਾ ਲਤਾ| ਕਸ੍ਣਾ ਕਾਮ੍ਬੋਜਿਕਾ ਗੁਞ੍ਜਾ ਰਕ੍ਤਿਕਾ ਕਾਕਸਾਹ੍ਵਯਾ||' ਸੇਵ੍ਯਮੁਸ਼ੀਰਮ੍|| ੭||

Adhikarana kaphAmayaghno nirUhaH (8) · Śloka 8

ਕੋਸ਼ਾਤਕਾਰਗ੍ਵਧਦੇਵਦਾਰੁ- ਮੂਰ੍ਵਾਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਕੁਟਜਾਰ੍ਕਪਾਠਾਃ| ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕੁਲਤ੍ਥਾਨ੍ ਬਹਤੀ ਚ ਤੋਯੇ ਰਸਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਤਾ ਦਸ਼ ਸ੍ਯੁਃ| ਤਾਨ੍ ਸਰ੍ਸਪੈਲਾਮਦਨੈਃ ਸਕੁਸ੍ਠੈ- ਰਕ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣੈਃ ਪ੍ਰਸਤੈਸ਼੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਾਨ੍| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸ੍ਯ ਤੈਲਸ੍ਯ ਫਲਾਹ੍ਵਯਸ੍ਯ ਕ੍ਸਾਰਸ੍ਯ ਤੈਲਸ੍ਯ ਚ ਸਾਰ੍ਸਪਸ੍ਯ| ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰੂਹਂ ਕਫਰੋਗਿਤਾਯ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਯੇ ਚਾਸ਼ਨਵਿਦ੍ਵਿਸੇ ਚ||੮||

ਕੋਸ਼ਾਤਕਾਦੀਨਾਂ ਬਹਤ੍ਯਨ੍ਤਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚ ਪਲਾਨਿ| ਸੋਡਸ਼ਗੁਣੇ ਜਲੇ ਕ੍ਵਾਥਯਿਤ੍ਵਾ ਦਸ਼ਪ੍ਰਸਤਾਨ੍ ਗਹ੍ਣਿਯਾਤ੍| ਪ੍ਰਸਤੋ ਦ੍ਵੇ ਪਲੇ| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮ੍| ਫਲਾਹ੍ਵਯਸ੍ਯੇਤਿ ਤੈਲਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਫਲਞ੍ਚ ਮਦਨਫਲਮ੍| ਅਕ੍ਸਃ ਕਰ੍ਸਃ| ਅਯਂ ਨਿਰੂਹਃ ਕਫਰੋਗਿਤਾਦਿਕਾਯ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਅਸ਼ਨਵਿਦ੍ਵਿਡਰੋਚਕੀ|| ੮||

Adhikarana sarvasaMsargA~a~amayaghno nirUhaH (9) · Śloka 9

ਪੁਨਰ੍ਨਵੈਰਣ੍ਡਵਸਾਸ਼੍ਮਭੇਦ- ਵਸ਼੍ਚੀਵਭੂਤੀਕਬਲਾਪਲਾਸ਼ਾਨ੍| ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਮੂਲਂ ਚ ਪਲਾਂਸ਼ਕਾਨਿ ਕ੍ਸੁਣ੍ਣਾਨਿ ਧੌਤਾਨਿ ਫਲਾਨਿ ਚਾਸ੍ਟੌ| ਬਿਲ੍ਵਂ ਯਵਾਙ੍ਕੋਲਕੁਲਤ੍ਥਧਾਨ੍ਯ- ਫਲਾਨਿ ਚ ਸ੍ਯੁਃ ਪ੍ਰਸਤੋਨ੍ਮਿਤਾਨਿ| ਪਯੋ ਜਲਦ੍ਵਯਢਕਸਾਧਿਤਂ ਤਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਾਵਿਸ੍ਟਂ ਸ਼ੁਚਿਵਸ੍ਤ੍ਰਪੂਤਮ੍| ਵਚਾਸ਼ਤਾਹ੍ਵਾਮਰਦਾਰੁਕੁਸ੍ਠ- ਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕਪਿਪ੍ਪਲੀਨਾਮ੍| ਕਲ੍ਕੈਰ੍ਯਵਾਨ੍ਯਾ ਮਦਨੈਸ਼੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਂ ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਂ ਗੁਡਸੈਨ੍ਧਵਾਕ੍ਤਮ੍| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸ੍ਯ ਤੈਲਸ੍ਯ ਚ ਸਰ੍ਪਿਸਸ਼੍ਚ ਨਵਸ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਸਤਿਤ੍ਰਯੇਣ| ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰੂਹਂ ਵਿਧਿਨਾ ਵਿਧਿਜ੍ਞਃ ਸ ਸਰ੍ਵਸਂਸਰ੍ਗਕਤਾਮਯਘ੍ਨਃ||੯||

ਪੁਨਰ੍ਨਵਾਦੀਨਿ ਧਾਨ੍ਯਫਲਾਨ੍ਤਾਨਿ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਜਲਸ੍ਯ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਢਕੇਨ ਕ੍ਸੀਰਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਕ੍ਵਾਥਯੇਤ੍| ਮਦਨਾਨ੍ਤਾਨਿ ਕਲ੍ਕਃ| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਤੈਲਨਵਨੀਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪਲਦ੍ਵਯਮ੍| ਸੁਬੋਧਮ੍| ਸਂਸਰ੍ਗੋ ਵਦ੍ਧਾਭ੍ਯਾਂ ਦੋਸਾਭ੍ਯਾਂ| ਤਤ੍ਕਤਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨਾਮਯਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ|| ੯||

Adhikarana ardhashlokasamApanA bastayaH (10) · Śloka 10

ਅਰ੍ਧਾਰ੍ਧਵਿਹਿਤਾਨ੍ ਬਸ੍ਤੀਨਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਾਨ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਕੋਸ਼ਾਤਕੀਦ੍ਵਯੇਕ੍ਸ੍ਵਾਕੁਫਲਜੀਮੂਤਵਤ੍ਸਕਾਃ| ਸ਼੍ਯਾਮਾਤ੍ਰਿਵਤਯੋਰ੍ਮੂਲਂ ਤਥ ਦਨ੍ਤੀਦ੍ਰਵਨ੍ਤਿਜਮ੍| ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਯਾ ਚੋਦਕੀਰ੍ਯਾ ਚ ਕ੍ਸੀਰਿਣੀ ਨੀਲਿਨੀਫਲਮ੍| ਸਪ੍ਤਲਾਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਲੋਧ੍ਰਂ ਫਲਂ ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਸ੍ਯ ਚ| ਸ੍ਵਕਲ੍ਕਸੈਨ੍ਧਵਯੁਤਾਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਵਿਸ਼ੋਧਨਾਃ| ਧਾਤਕੀਪੁਸ੍ਪਤਰ੍ਕਾਰੀਜੀਵਨ੍ਤੀਮੂਲਵਤ੍ਸਕਾਃ| ਪ੍ਰਗ੍ਰਹਃ ਖਦਿਰਃ ਕੁਸ੍ਠਂਸ਼ਮੀਪਿਣ੍ਡੀਤਕੋ ਯਵਾਃ| ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਰਰ੍ਕਮੂਲੀ ਚ ਤਰੁਣੀ ਜਾਤਿਯੁਥਿਕਾਃ| ਵਟਾਦ੍ਯਾਃ ਕਿਂਸ਼ੁਕਂ ਲੋਧ੍ਰਮਿਤਿ ਸਂਗ੍ਰਾਹਿਕਾ ਮਤਾਃ| ਗ੍ਰਾਹੀ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗ੍ਵਮ੍ਬਸ੍ਠਾਦਿਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕੈਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਚ| ਊਸਕਾਦਿਪ੍ਰਤੀਵਾਪੋ ਲੇਖਨਸ੍ਤ੍ਰਿਫਲਾਰਸਃ| ਮਧੁਰਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕੇਨ ਸਰਸਾਜ੍ਯੇਨ ਬਂਹਣਃ||੧੦||

ਕੋਸ਼ਾਤਕੀਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰਰ੍ਧਸ਼੍ਲੋਕੈਰ੍ਵਿਹਿਤਾਦ੍ਬਸ੍ਤੀਨ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਚਿਤ੍ਰਾਨ੍ ਸ਼ੋਧਨਾਦਿਭੇਦੇਨਾਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍| ਯਤ੍ਰ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਬਸ੍ਤਯਃ ਸ੍ਵੌਸਧਕਲ੍ਕੇਨ ਸੈਨ੍ਧਵੇਨ ਚ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੋਧਨਾਃ| ਧਾਤਕ੍ਯਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸਂਗ੍ਰਾਹਿਕਾ ਮਤਾਃ| ਏਸੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਕਲ੍ਕੋ ਯਵਾਨ੍ਯਾਦਿਃ| ਏਸਃ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਗਣਕ੍ਵਾਥੇਨਾਮ੍ਬਸ੍ਠਾਦਿਗਣਕਲ੍ਕੇਨ ਚ ਗ੍ਰਾਹੀ ਮਤਃ| ਏਸ ਤ੍ਰਿਫਲਾਰਸ ਊਸਕਾਦਿਗਣਪ੍ਰਤੀਵਾਪੋ ਲੇਖਨਃ| ਏਸ ਚ ਬਂਹਣੋ ਮਧੁਰੌਸਧਾਨਾਂ ਕ੍ਵਾਥੇਨ ਤੇਸਾਮੇਵ ਚ ਕਲ੍ਕੇਨ ਮਾਂਸ ਰਸੇਨਾਜ੍ਯੇਨ ਚ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਜਾਲਿਨ੍ਯਾ ਵਿਧਾਨੇ ਕੌਸ਼ਾਤਕ੍ਯੇਵ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਭੇਦਾਭ੍ਯਾਮੁਕ੍ਤਾ| ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਯਃ ਪੂਤਿਕਰਞ੍ਜਃ| ਉਦਕੀਰ੍ਯਃ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਕਰਞ੍ਜਃ| ਕ੍ਸੀਰਿਣੀ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ| ਕਿਂਸ਼ੁਕਃ ਪਲਾਸ਼ਃ|| ੧੦||

Adhikarana picCilAH bastayaH (11) · Śloka 11

ਬਦਰ੍ਯੈਰਾਵਣੀਸ਼ੇਲੁਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਧਨ੍ਵਨਾਙ੍ਕੁਰਾਃ| ਸਮਾਕ੍ਸਿਕਾਃ ਕ੍ਸੀਰਯੁਤਾਃ ਸਾਸਜਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ||੧੧||

ਬਦਰ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਪਥਕ੍-ਪਥਗਙ੍ਕੁਰਾਃ ਮਾਕ੍ਸਿਕਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲਾਃ ਬਸ੍ਤਯਃ ਸ੍ਮਤਾਃ| ਗੋਧਾਪਦ੍ਯੈਰਾਵਣੀਸ਼੍ਯਾਮਾਖਟ੍ਵਾਨਾਮਿਕਾ ਚ| ਸ਼ੇਲੁਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤਕਃ|| ੧੧||

Adhikarana dAhaghno bastiH (12) · Śloka 12

ਕੋਲਙ੍ਕਤਕਕਾਣ੍ਡੇਕ੍ਸੁਦਰ੍ਭਪੋਟੇਕ੍ਸੁਪਾਲਿਭਿਃ| ਦਾਹਘ੍ਨਃ ਸਘਤਕ੍ਸੀਰੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ਼੍ਚਨ੍ਦਨਾਦਿਭਿਃ||੧੨||

ਕੋਲਙ੍ਕਤਕਾਦਿਭਿਃ ਸਘਤਕ੍ਸੀਰੋ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਦਾਹਘ੍ਨਃ| ਚਨ੍ਦਨਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯੋਪਿ ਦਾਹਘ੍ਨਃ| ਕੋਲਙ੍ਕਤਕੋ ਦਰ੍ਭਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਕਾਣ੍ਡੇਕ੍ਸੁਰਿਕ੍ਸੁਃ| ਇਕ੍ਸੁਪਾਲਿਕਾ ਕਰਮ੍ਭਸ਼ਾਲਿਨਾਮਾ ਇਕ੍ਸੁਃ|| ੧੨||

Adhikarana pravAhaNe hito bastiH (13) · Śloka 13

ਮੁਸ੍ਟਿਃ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਪਤ੍ਰਾਣਾਂ ਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧੋ ਘਤਾਨ੍ਵਿਤਃ| ਹਿਤਃ ਪ੍ਰਵਾਹਣੇ ਤਦ੍ਵਦ੍ਰੁਨ੍ਤੈਃ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਕਸ੍ਯ ਚ||੧੩||

ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਪਤ੍ਰਾਣਾਂ ਕਰਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋ ਮੁਸ੍ਟਿਃ| ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਸਿਦ੍ਧੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਯਾਂ ਹਿਤਃ| ਸ਼ਾਲ੍ਮਲਕਸ੍ਯ ਵਨ੍ਤੈਸ੍ਤਦ੍ਵਨ੍ਮੁਸ੍ਟਿਃ ਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧੋ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਯਾਂ ਹਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|| ੧੩||

Adhikarana parikarttaharo bastiH (14) · Śloka 14

ਕਰ੍ਬੁਦਾਰਾਢਕੀਨੀਪਵਿਦੁਲੈਃ ਕ੍ਸੀਰਸਾਧਿਤੈਃ| ਪਰਿਕਰ੍ਤ੍ਤੇ ਤਥਾ ਵਨ੍ਤੈਃ ਸ਼੍ਰੀਪਰ੍ਣੀਕੋਵਿਦਾਰਜੈਃ||੧੪||

ਕਰ੍ਬੁਦਾਰਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧੈਰ੍ਬਸ੍ਤਿਃ ਪਰਿਕਰ੍ਤ੍ਤੇ| ਸ਼੍ਰੀਪਰ੍ਣਿਕੋਵਿਦਾਰਜੈਰ੍ਵਨ੍ਤੈਃ ਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧੈਸ੍ਤਥਾ ਪਰਿਕਰ੍ਤ੍ਤੇ ਹਿਤਃ|| ੧੪||

Adhikarana gudaparisrAve hito bastiH (15) · Śloka 15

ਪਰਿਸ੍ਰਾਵੇ ਪਯਃ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਵਸ਼੍ਚੀਵਪੁਨਰ੍ਨਵਮ੍| ਆਖੁਕਰ੍ਣਿਕਯਾ ਤਦ੍ਵਤ੍ਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕਯੁਕ੍ਤਯਾ||੧੫||

ਵਸ਼੍ਚੀਵਪੁਨਰ੍ਨਵਾਭ੍ਯਾਂ ਸਿਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸੀਰਮ੍| ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਗੁਦਪਰਿਸ੍ਰਾਵੇ ਹਿਤਃ| ਵਸ਼੍ਚੀਵਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਪੁਨਰ੍ਨਵਃ| ਆਖੁਕਰ੍ਣਿਕਾਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕਾਭ੍ਯਾਂ ਤਦ੍ਵਤ੍| ਇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਪਰਿਸ੍ਰਵੇ ਹਿਤਮ੍|| ੧੫||

Adhikarana shodhanA~atiyoge bastiH (16) · Śloka 16

ਅਸ਼੍ਵਾਵਰੋਹਕਃ ਕਾਕਨਾਸਾਰਾਜਕਸ਼ੇਰੁਕਾਃ| ਸਿਦ੍ਧਾਃ ਕ੍ਸੀਰੇਤਿਯੋਗੇ ਸ੍ਯੁਃ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਞ੍ਜਨਘਤੈਰ੍ਯੁਤਾਃ| ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਤੇਨੈਵ ਵਿਧਿਨਾਪਰਃ||੧੬||

ਅਸ਼੍ਵਾਰੋਹਕਾਦਯਃ ਕ੍ਸੀਰੇ ਸਿਦ੍ਧਾਃ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ਼ੋਧਨਕ੍ਰਿਯਾਤਿਯੋਗੇ ਬਸ੍ਤਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਪਿਪ੍ਪਲਸਦਾਫਲਲੋਧ੍ਰੈਸ੍ਤੇਨੈਵ ਵਿਧਿਨਾ ਕ੍ਸੀਰਸਾਧਨੇਨ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਦਿਯੋਗੇਨ ਚਾਪਰੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਸ਼ੋਧਨਾਤਿਯੋਗੇ| ਅਸ਼੍ਵਾਵਰੋਹੋਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣੋਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾ ਚ| ਰਾਜਕਸ਼ੇਰੂਕੋ ਮੁਸ੍ਤਕਃ|| ੧੬||

Adhikarana jIvAdAne bastyantaram (17) · Śloka 17

ਬਹਤੀਕ੍ਸੀਰਕਾਕੋਲੀ ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀ ਸ਼ਤਾਵਰੀ| ਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਬਦਰੀਮੂਰ੍ਵਾਸ੍ਤਥੋਸ਼ੀਰਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗਵਃ| ਜੀਵਾਦਾਨੇ ਸ਼ਤੌ ਕ੍ਸੀਰੇ ਦ੍ਵੌ ਗ਼ਤਾਞ੍ਜਨਸਂਯੁਤੌ| ਬਸ੍ਤੀ ਪ੍ਰਦੇਯੌ ਭਿਸਜਾ ਸ਼ੀਤੌ ਸਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰੌ| ਗੋਵ੍ਯਜਾਮਹਿਸੀਕ੍ਸੀਰੈਰ੍ਜੀਵਨੀਯਯੁਤੈਰਪਿ| ਸ਼ਸ਼ੈਣਦਕ੍ਸਮਾਰ੍ਜਾਰਮਹਿਸਾਵ੍ਯਜਸ਼ੋਣਿਤੈਃ| ਸਦ੍ਯਸ੍ਕੈਰ੍ਮਦਿਤੈਰ੍ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਜੀਵਾਦਾਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੧੭||

ਜੀਵਾਦਾਨੇ ਦ੍ਬੌ ਬਸ੍ਤੀ ਕ੍ਸੀਰੇ ਸ਼ਤੌ ਘਤਾਞ੍ਜਨਸਂਯੁਤੌ ਸ਼ੀਤੌ ਮਾਕ੍ਸਿਕਸ਼ਰ੍ਕਰਾਭ੍ਯਾਂ ਯੁਕ੍ਤੌ ਦੇਯੌ| ਏਕੋ ਬਂਹਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਗੋਵ੍ਯਜਾਦਿਕ੍ਸੀਰੈਰ੍ਜੀਵਨੀਯਗਣਯੁਕ੍ਤੈਰਯਮਪਿ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਜੀਵਾਦਾਨੇ ਇਤਿ ਯੋਗਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਜੀਵਰਕ੍ਤੇ|| ੧੭||

Adhikarana sukumArAdInAM hitAH bastayaH (18) · Śloka 18

ਅਥੇਮਾਨ੍ ਸੁਕੁਮਾਰਾਣਾਂ ਨਿਰੂਹਾਨ੍ ਸ੍ਨੇਹਾਨਾਨ੍ ਮਦੂਨ੍| ਕਰ੍ਮਣਾ ਵਿਪ੍ਲੁਤਾਨਾਂ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਸਤੈਃ ਪਥਕ੍| ਕ੍ਸੀਰਾਦ੍ ਦ੍ਵੌ ਪ੍ਰਸਤੌ ਕਾਰ੍ਯੌ ਮਧੁਤੈਲਘਤਾਤ੍ ਤ੍ਰਯਃ| ਖਜੇਨ ਮਥਿਤੋ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਾਤਘ੍ਨੋ ਬਲਵਰ੍ਣਕਤ੍||੧੮||

ਅਥਾਨਨ੍ਤਰਂ ਕ੍ਸੀਰਾਦ੍ ਦ੍ਵਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨਿਰੂਹਾਨ੍ ਪਥਗ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ| ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਨਾਨ੍ ਮਦੂਂਸ਼੍ਚ| ਕੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਸੁਕੁਮਾਰਾਣਾਮ੍| ਕਰ੍ਮਣਾ ਵਿਪ੍ਲੁਤਾਨਾਂ ਚ| ਕਰ੍ਮਣਾ ਵਿਪ੍ਲੁਤਾ ਅਧ੍ਵਾਦਿਕ੍ਰਿਯਯਾਨਵਸ੍ਥਿਤਦੇਹਾਃ| ਪ੍ਰਸਤੈਰਿਤਿ| ਪਾਸਤਿਕਸਂਜ੍ਞਯਾ ਲਬ੍ਧੈਃ| ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਬਸ੍ਤਿਵਿਧੌ ਸ੍ਮਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਸੁਬੋਧਮ੍| ਪ੍ਰਸਤੋ ਦ੍ਵੇ ਪਲੇ|| ੧੮||

Adhikarana vAtaghno bastiH (19) · Śloka 19

ਏਕੈਕਃ ਪ੍ਰਸਤਸ੍ਤੈਲਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਰ੍ਪਿਸਾਮ੍| ਬਿਲ੍ਵਾਦਿਮੂਲਕ੍ਵਾਥਾਦ੍ਦ੍ਬੌ ਕੌਲਤ੍ਥਾਦ੍ਦ੍ਵੌ ਸ ਵਾਤਜਿਤ੍||੧੯||

ਤੈਲਾਦਿਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪ੍ਰਸਤਃ| ਬਿਲ੍ਵਾਦਿਪਞ੍ਚਮੂਲਸ੍ਯ ਕ੍ਵਾਥਾਦ੍ ਦ੍ਬੌ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ੍ਯਯਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਾਤਜਿਤ੍|| ੧੯||

Adhikarana aBiShyandAdiharo bastiH (20) · Śloka 20

ਪਟੋਲਨਿਮ੍ਬਪੂਤੀਕਰਾਸ੍ਨਾਸਪ੍ਤਚ੍ਛਦਾਮ੍ਭਸਃ| ਪ੍ਰਸਤਃ ਪਥਗਾਜ੍ਯਾਚ੍ਚ ਬਸ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਸਪਕਲ੍ਕਵਾਨ੍| ਸਪਞ੍ਚਤਿਕ੍ਤੋਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਕਮਿਕੁਸ੍ਠਪ੍ਰਮੇਹਹਾ||੨੦||

ਪਟੋਲਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਵਥਿਤਾਨਾਮਮ੍ਭਸਾਮੇਕਂ ਪ੍ਰਸਤਮ੍| ਘਤਾਚ੍ਚੈਕਂ ਪ੍ਰਸਤਮ੍| ਇਤ੍ਯਯਂ ਬਸ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਸਪਕਲ੍ਕੇਨ ਪਸ਼੍ਞ੍ਚਭਿਸ਼੍ਚ ਤਿਕ੍ਤੈਰ੍ਨਿਮ੍ਬ ਗੁਡੂਚੀVਵਸ-ਪਟੋਲਨਿਦਿਗ੍ਧਿਕਾਖ੍ਯੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੋਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਦਿਹਾ|| ੨੦||

Adhikarana kRumihA nirUhaH (21) · Śloka 21

ਵਿਡਙ੍ਗਤ੍ਰਿਫਲਾਸ਼ਿਗ੍ਰੁਫਲਮੁਸ੍ਤਾਖੁਕਰ੍ਣਿਜਾਤ੍| ਕਸਾਯਾਤ੍ਪ੍ਰਸਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਤੈਲਾਦੇਕੋ ਵਿਮਥ੍ਯ ਤਾਨ੍| ਨਿਰੂਹਃ ਕਮਿਹਾ ਵੇਲ੍ਲਪਿਪ੍ਪਲੀਕਲ੍ਕਯੋਜਿਤਃ||੨੧||

ਵਿਡਙ੍ਗਾਦੀਨਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਂ ਕਸਾਯਾਤ੍ ਪਞ੍ਚ ਪ੍ਰਸਤਾਃ| ਤੈਲਾਦੇਕਃ ਪ੍ਰਸਤਃ| ਇਤਿ ਤਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਸਤਾਨ੍ ਵਿਮਥ੍ਯ ਵਿਡਙ੍ਗਪਿਪ੍ਲੀਭ੍ਯਾਂ ਕਲ੍ਕੇਨ ਯੋਜਿਤੋ ਨਿਰੂਹਃ ਕਮਿਹਾ ਭਵਤਿ|| ੨੧||

Adhikarana vRuShatvakRudbastiH (22) · Śloka 22

ਪਯਸ੍ਯੇਕ੍ਸੁਸ੍ਥਿਰਾਰਾਸ੍ਨਾਬਿਦਾਰੀਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਰ੍ਪਿਸਾਮ੍| ਏਕੈਕਃ ਪ੍ਰਸਤੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਕਸ੍ਣਾਕਲ੍ਕੋ ਵਸਤ੍ਵਕਤ੍||੨੨||

ਪਯਸ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪ੍ਰਸਤਃ| ਪਿਪ੍ਪਲੀਚੂਰ੍ਣਯੁਕ੍ਤੋ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਬਾਜੀਕਰਣਃ|| ੨੨||

Adhikarana viTsa~ggA~a~anAhabhedano bastiH (23) · Śloka 23

ਚਤ੍ਵਾਰਸ੍ਤੈਲਗੋਮੂਤ੍ਰਦਧਿਮਣ੍ਡਾਮ੍ਲਕਾਞ੍ਜਿਕਾਤ੍| ਪ੍ਰਸਤਾਃ ਸਰ੍ਸਪੈਃ ਪਿਸ੍ਟੈਰ੍ਵਿਟ੍ਸਙ੍ਗਾਨਾਹਭੇਦਨਃ||੨੩||

ਤੈਲਾਦੀਨਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਂ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪ੍ਰਸਤਾਃ| ਸਰ੍ਸਪਕਲ੍ਕੇਨ ਯੁਕ੍ਤੋ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਿਟ੍ਸਙ੍ਗਮਾਨਾਹਂ ਚ ਭਿਨਤ੍ਤਿ| ਦਧਿਮਣ੍ਡੋ ਮਸ੍ਤੁ|| ੨੩||

Adhikarana sA~a~anAhe samUtrakRucchre bastiH (24) · Śloka 24

ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਸ਼੍ਮਭਿਦੇਰਣ੍ਡਕ੍ਵਾਥਤੈਲਸੁਰਾਸਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਸਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਚਪਲਾਕੌਨ੍ਤੀਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਕਲ੍ਕਵਾਨ੍| ਬਸ੍ਤਿਃ ਕਵੋਸ੍ਣਃ ਸਾਨਾਹੇ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਵਰੋ ਮਤਃ||੨੪||

ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਦਿਤ੍ਰਯਕ੍ਵਾਥਸ੍ਯ ਤੈਲਾਦੀਨਾਂ ਚ ਸਮਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚ ਪ੍ਰਸਤਾਃ| ਚਪਲਾਦੀਨਾਂ ਕਲ੍ਕੇਨ ਯੁਕ੍ਤੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਸਾਨਾਹੇ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਵਰਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੋ ਮਤਃ| ਚਪਲਾ ਪਿਪ੍ਪਲੀ| ਕੋਸ੍ਠਨਿਰ੍ਹਰਣੇ ਮਦੁਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਕ੍ਰਮ ਇਦਮੁਚ੍ਯਤੇ|| ੨੪||

Adhikarana mRudubastijaDIbhUte bastiH (25) · Śloka 25

ਮਦੁਬਸ੍ਤਿਜਡੀਭੂਤੇ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਨ੍ਯੋ ਬਸ੍ਤਿਰਿਸ੍ਯਤੇ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਰ੍ਵਿਕਰ੍ਸਿਤੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਮਧੁਰਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋ ਮਦੁਃ||੨੫||

ਮਦੁਨਾ ਬਸ੍ਤਿਨਾ ਜਡੀਭੂਤੇ ਅਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਦੋਸੇ ਦੇਹੇ ਤਤ੍ਕਾਲਮਨ੍ਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਬਸ੍ਤਿਰਿਸ੍ਯਤੇ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਬਸ੍ਤਿਭਿਰ੍ਵਿਕਰ੍ਸਿਤੇ ਦੇਹੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧੁਰਾਦਿਗੁਣੋ ਬਸ੍ਤਿਃ| ਮਦੁਰ੍ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਯਥਾ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਯਾਤਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼੍ਚ ਯਥਾਮਦੁਤ੍ਵਂ ਤਥੋਚ੍ਯਤੇ|| ੨੫||

Adhikarana mRudutIkShNayoH parasparaM sambandhaH (26) · Śloka 26

ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਮੂਤ੍ਰਬਿਲ੍ਵਾਗ੍ਨਿਲਵਣਕ੍ਸਾਰਸਰ੍ਸਪੈਃ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਂ ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਂ ਕ੍ਸੀਰਾਜ੍ਯਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤੁ ਮਾਰ੍ਦਵਮ੍||੨੬||

ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਂ ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ ਮਦੋਰ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਧੇਯਮ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਮੁਪਯੋਜਿਮਾਰ੍ਦਵਂ ਕ੍ਸੀਰਾਦਿਭਿਰ੍ਮਧੁਰੈਰ੍ਵਿਧੇਯਮ੍| ਨ ਕੇਵਲਂ ਚੈਤ ਏਵ ਬਸ੍ਤਯੋ ਯਾਵਦਿਦਮਪਿ ਬੋਦ੍ਧ੍ਵ੍ਯਮ੍|| ੨੬||

Adhikarana doShAdiBedena bastiyojanA vidheyA (27) · Śloka 27

ਬਲਕਾਲਦੋਸਰੋਗਪ੍ਰਕਤੀਃ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯ ਯੋਜਿਤੋ ਬਸ੍ਤਿਃ| ਸ੍ਵੈਃ ਸ੍ਵੈਰੌਸਧਵਰ੍ਗੈਃ ਸ੍ਵਾਨ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਯਤਿ||੨੭||

ਪ੍ਰਾਤਿਵ੍ਯਾਧਿ-ਦੋਸਾਦਿਭਿਦੇ ਯ ਔਸਧਵਰ੍ਗਾ ਉਕ੍ਤਾਃ ਤੈਰ੍ਵਰ੍ਗੇਰ੍ਬਲਾਦਿਕਂ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਯੋਜਿਤਃ ਸ੍ਵਾਨ੍ ਸ੍ਵਾਨ੍ ਯੋਗ੍ਯੌਸਧਵਰ੍ਗਵਿਸਯਾਨ੍ ਬਸ੍ਤਿਸਾਧ੍ਯਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਯਤਿ|| ੨੭||

Adhikarana uShNashItakrameNa bastiyojanA (28) · Śloka 28

ਉਸ੍ਣਾਰ੍ਤ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ੀਤਾਚ੍ਛੀਤਾਰ੍ਤ੍ਤਾਨਾਂ ਤਥਾ ਸੁਖੋਸ੍ਣਾਂਸ਼੍ਚ| ਤਦ੍ਯੋਗ੍ਯੌਸਧਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ ਬਸ੍ਤੀਨ੍ ਸਨ੍ਤਰ੍ਕ੍ਯ ਯੁਞ੍ਜੀਤ||੨੮||

ਉਸ੍ਣੇਨੌਸ਼ਧਾਦਿਨਾ ਆਰ੍ਤ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ੀਤਾਨ੍ ਬਸ੍ਤੀਨਾਤੁਰਯੋਗ੍ਯੌਸਧਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ ਸਨ੍ਤਰ੍ਕ੍ਯ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯ ਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਸ਼ੀਤਾਰ੍ਤ੍ਤਾਨਾਂ ਚ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਸੁਖੋਸ੍ਣਾਂਸ੍ਤਦ੍ਯੋਗ੍ਯੌਸਧਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ ਯੁਞ੍ਜੀਤ|| ੨੮||

Adhikarana vishodhanIyAnnopabRuMhayet (29) · Śloka 29

ਬਸ੍ਤੀਨ੍ਨ ਬਂਹਣੀਯਾਨ੍ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਵਿਸ਼ੋਧਨੀਯੇਸੁ| ਮੇਦਾਸ੍ਵਿਨੋ ਵਿਸ਼ੋਧ੍ਯਾ ਯੇ ਚ ਨਰਾਃ ਕੁਸ੍ਠਮੇਹਾਰ੍ਤ੍ਤਾਃ||੨੯||

ਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਹੇਸੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਬਂਹਣੀਯਾਨ੍ ਬਸ੍ਤੀਨ੍ ਨ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਯੇ ਚ ਨਰਾਃ ਕੁਸ੍ਠੇਨ ਮੇਹੇਨ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾ ਮੇਦਸ੍ਵਿਨਸ਼੍ਚ ਤੇਸਾਂ ਚ ਵਿਸ਼ੋਧਨੀਯੇਸ੍ਵਪਿ ਬਂਹਣੀਯਾਨ੍ ਬਸ੍ਤੀਨ੍ ਚ ਦਦ੍ਯਾਤ੍|| ੨੯||

Adhikarana kShINakShatAdayashcA~avishodhyAH (30-31) · Śloka 31

ਨ ਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਤਦੁਰ੍ਬਲਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਕਸ਼ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ੁਦ੍ਧਦੇਹਾਨਾਮ੍| ਦਦ੍ਯਾਦ੍ ਵਿਸ਼ੋਧਨੀਯਾਨ੍ ਦੋਸਨਿਬਦ੍ਧਾਯੁਸੇ ਯੇ ਚ||੩੦|| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤਾਵਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨੇ ਬਸ੍ਤਿਕਲ੍ਪੋ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੧||

ਕ੍ਸੀਣਾਦੀਨਾਂ ਬਸ੍ਤਿਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਨ ਸ਼ੋਧਨੀਯਾਨ੍ ਬਸ੍ਤੀਨ੍ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਭ੍ਯਾਮਚਿਰਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਦੇਹਾਃ| ਤਥਾ ਦੋਸੇ ਪੁਰੀਸੇ ਨਿਬਦ੍ਧਮਾਯੁਸਾਂ ਤੇ ਦੋਸਨਿਬਦ੍ਧਾਯੁਸਃ| ਕ੍ਸੀਣਧਾਤੁਤ੍ਵਾਦੇਵ ਪੁਰੀਸਬਲੇਨ ਜੀਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਸਾਮਪਿ ਸ਼ੋਧਨੀਯਾਨ੍ ਬਸ੍ਤੀਨ੍ਨ ਦਦ੍ਯਾਦਿਤਿ|| ੩੦|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਮਹਾਮਹੋਪਾਧ੍ਯਾਯੇਨ੍ਦੁਵਿਰਚਿਤਾਯਾ- ਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਖਾਯਾਂ ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨੇ ਚਤੁਰ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਃ