4. bastikalpaḥ

Adhikarana atha bastikalpo nAma caturtho~adhyAyaH upodghAtaH · Śloka

శోధనక్రమేణ బస్తేః కల్పనాం ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ప్రారభ్యతే _

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతో బస్తికల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాఽఽత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

Adhikarana bastikalpastasya mahattva~jca (2) · Śloka 2

బలాం గుడూచీం త్రిఫలాం సరాస్నాం ద్విపంచమూలం చ పలోన్మితాని| అష్టౌ ఫలాన్యర్ధతులాం చ మాంసాత్ ఛాగాత్ పచేదప్సు చతుర్థశేషం| పూతో యవానీఫలబిల్వకుష్ఠ- వచాశతాహ్వాఘనపిప్పలీనాం| కల్కైర్గుడక్షౌద్రఘృతైః సతైలై- ర్యుక్తః సుఖోష్ణో లవణాన్వితశ్చ| బస్తిః పరం సర్వగదప్రమాథీ స్వస్థే హితో జీవనబృంహణశ్చ| బస్తౌ చ యస్మిన్ పఠితో న కల్కః సర్వత్ర దద్యాదముమేవ తత్ర||2||

బలాదీనాం పాకాత్ క్వాథపరికల్పనా| ద్విపంచమూలం పృథగ్ద్రవ్యం| యవాన్యాదికం కల్కః కల్కాదీనాం మానే సూత్రోక్తస్య స్మర్త్తవ్యం| సుబోధం| బస్తీనాం చ సర్వేషామపఠితకల్కానామముమేవ యవాన్యాదికం కల్కం దద్యాత్|| 2||

Adhikarana vividhAH bastikalpAH sarvA~anilA~a~amayaghno nirUhaH (3) · Śloka 3

ద్విపంచమూలస్య రసోఽమ్లయుక్తః సచ్ఛాగమాంసస్య సపూర్వపేష్యః| త్రిస్నేహయుక్తః ప్రవరో నిరూహః సర్వాఽనిలవ్యాధిహరః ప్రదిష్టః||3||

ద్విపంచమూలస్య పృథక్కథితస్య రసః క్వాథో నిరూహ ఇతి సంబంధః| పేష్యం కల్కం| పూర్వం యవాన్యాది| త్రయః స్నేహాః దోషాద్యపేక్షం యోజ్యాః||3||

Adhikarana dIpanAdiguNo bastiH (4) · Śloka 4

బలాపటోలీలఘుపంచమూల- త్రాయంతికైరండయవాత్ సుసిద్ధాత్| ప్రస్థో రసాచ్ఛాగరసాఽర్ధయుక్తః సాధ్యః పునః ప్రస్థసమః స యావత్| ప్రియంగుకృష్ణాఘనకల్కయుక్తః సతైలసర్పిర్మధుసైంధవశ్చ| స్యాద్దీపనో మాంసబలప్రదశ్చ చక్షుర్బలం చోపదధాతి సద్యః|4|

బలాదికాత్ సుసిద్ధాద్రసాత్ ప్రస్థో ఛాగమాంసరసస్యాఽర్ధప్రస్థయుక్తః సాధ్యో యావత్ ప్రస్థసమః| ప్రస్థశబ్దేనాత్ర దార్వాదిమయం పరిచ్ఛేదకముచ్యతే| ప్రియంగ్వాదికల్కేన తథా తైలాదియుక్తశ్చ| ఏష బస్తిర్దీపనాదిగుణః స్యాత్|| 4||

Adhikarana dIpanAdiguNo bastiH (4) · Śloka 4

బలాపటోలీలఘుపంచమూల- త్రాయంతికైరండయవాత్ సుసిద్ధాత్| ప్రస్థో రసాచ్ఛాగరసాఽర్ధయుక్తః సాధ్యః పునః ప్రస్థసమః స యావత్| ప్రియంగుకృష్ణాఘనకల్కయుక్తః సతైలసర్పిర్మధుసైంధవశ్చ| స్యాద్దీపనో మాంసబలప్రదశ్చ చక్షుర్బలం చోపదధాతి సద్యః||4||

బలాదికాత్ సుసిద్ధాద్రసాత్ ప్రస్థో ఛాగమాంసరసస్యాఽర్ధప్రస్థయుక్తః సాధ్యో యావత్ ప్రస్థసమః| ప్రస్థశబ్దేనాత్ర దార్వాదిమయం పరిచ్ఛేదకముచ్యతే| ప్రియంగ్వాదికల్కేన తథా తైలాదియుక్తశ్చ| ఏష బస్తిర్దీపనాదిగుణః స్యాత్|| 4||

Adhikarana kaphavAtA~a~amayaghnAH bastayaH (5) · Śloka 5

ఏరండమూలాత్ త్రిపలం పలాశాత్ తథా పలాంశం లఘుపంచమూలం| రాస్నాబలాచ్ఛిన్నరుహాఽశ్వగంధా- పునర్నవాఽఽరగ్వధదేవదారు| ఫలాని చాఽష్టౌ సలిలాఽఽఢకాభ్యాం విపాచయేదష్టమశేషితేఽస్మిన్| వచాశతాహ్వాహపుషాప్రియంగు- యష్టీకణావత్సకబీజముస్తం| దద్యాత్ సుపిష్టం సహతార్క్ష్యశైల- మక్షప్రమాణం లవణాంశయుక్తం| సమాక్షికస్తైలయుతః సమూత్రో బస్తిర్జయేల్లేఖనదీపనోఽసౌ| జంఘోరుపాదత్రికపృష్ఠకోష్ఠ- హృద్గుహ్యశూలం గురుతాం విబంధం| గుల్మాఽశ్మవర్ధ్మగ్రహణీగుదోత్థాం- స్తాంస్తాంశ్చ రోగాన్ కఫావాతజాతాన్||5||

ఏరండమూలాత్ త్రిపలం| పలాశాత్ తథేతి| పలాశమూలాత్ త్రిపలమితి యావత్| లఘుపంచమూలద్రవ్యాణాం రాస్నాదేశ్చ ప్రత్యేకం పలాని| ఫలాని మదనఫలాన్యష్టౌ| ఛిన్నరూహా గుడూచీ| ఆఢకోఽష్టావింశదధికం శతం పలానాం| తాభ్యాం పచనం| అస్మిన్ క్వాథేఽష్టమశేషితే ద్వాత్రింశత్పలశేషే| లవణచతుర్థాశయుక్తం| పునస్తస్య దోషాద్యపేక్షిణీ మాత్రా| జయేదితి జంఘశూలాదికేన సంబధ్యతే|| 5||

Adhikarana balyAdiguNo bastiH (5) · Śloka 2

చతుష్పలే తైలఘృతస్య భృష్టః ఛాగాచ్ఛతార్ధో దధిదాడిమామ్లః| రసః సపేష్యో బలవర్ణమాంసరేతోఽగ్నితైమిర్యశిరోరుజీష్టః||2||

ఛాగాన్మాంసాద్రసతః శతార్ధం పంచాశత్ పలాని| స రసో మిశ్రీభూతస్య ఘృతతైలస్య చతుష్పలే భృష్టః| పక్వస్తథా సహ పేష్యైర్యవాన్యాదిభిర్వర్త్తత ఇతి సపేష్యో దధ్యాద్యమ్లః| బలాదికే బస్తిరిష్టః|| 5||

Adhikarana vAtaraktAdihito nirUhaH (6) · Śloka 6

యష్ట్యాహ్వయస్యాష్టపలేన సిద్ధం పయః శతాహ్వాఫలపిప్పలీభిః| యుక్తం ససర్పిమధువాతరక్త- విసర్పవైస్వర్యహితో నిరూహః| యష్ట్యాహ్వలోధ్రాభయచందనైశ్చ శృతం పయోఽగ్ర్యం కమలోత్పలైశ్చ| సశర్కరాక్షౌద్రఘృతం సుశీతం పిత్తాఽఽమయాన్ హంతి సజీవనీయం|6|

మధుయష్టీసిద్ధం క్షీరం శతాహ్వాదిభిః సర్పిర్మధ్వంతైర్యుక్తం వాతరక్తాదిహితో నిరూహః| ఫలపిప్పల్యో మదనఫలమజ్జానో నిరూహే ప్రశస్తాః| సర్వత్ర చ పాకే ద్రవ్యాణి జలేన వినా రసం న త్యజంతీతి స్మర్త్త-వ్యం| సుబోధం|| 6||

Adhikarana gulmAdihito bastiH (7) · Śloka 6

గోపాంగనాచందనశీతపాకీద్రాక్షర్ధికాశ్మర్యమధూకసేవ్యైః| పయః శృతం శ్రావణిముద్గపర్ణీబలాస్వగుప్తామధుయష్టికల్కైః| గోధూమచూర్ణైశ్చ పిచుప్రమాణైరిక్షోర్విదార్యాశ్చ రసేన యుక్తం| తైలేన యష్టీమధుసాధితేన సితోపలాక్షౌద్రఘృతైశ్చ శీతః| బస్తిః ప్రశస్తః ససమస్తదేహదాహే సశూలేఽవయవాఽశ్రితే వా| గుల్మాఽతిసారభ్రమమూత్రకృచ్ఛ్రక్షీణే క్షతౌజోబలసంక్షయే చ||6||

గోపాంగనేత్యాద్యవయవాశ్రితే వా దాహేఽపి శూలేఽపి| సంక్షయశబ్ద స్యౌజోబలాభ్యాం సంబంధః| గోపాంగనా సారివా| శీతాపాకీ చూడామణిః| (ని) 'చూడామణిః శీతపాకీ శిఖండీ కృష్ణలా లతా| కృష్ణా కాంబోజికా గుంజా రక్తికా కాకసాహ్వయా||' సేవ్యముశీరం|| 7||

Adhikarana kaphAmayaghno nirUhaH (8) · Śloka 8

కోశాతకాఽఽరగ్వధదేవదారు- మూర్వాశ్వదంష్ట్రాకుటజార్కపాఠాః| పక్త్వా కులత్థాన్ బృహతీ చ తోయే రసస్య తస్య ప్రసృతా దశ స్యుః| తాన్ సర్షపైలామదనైః సకుష్ఠై- రక్షప్రమాణైః ప్రసృతైశ్చ యుక్తాన్| క్షౌద్రస్య తైలస్య ఫలాహ్వయస్య క్షారస్య తైలస్య చ సార్షపస్య| దద్యాన్నిరూహం కఫరోగితాయ మందాగ్నయే చాఽశనవిద్విషే చ||8||

కోశాతకాదీనాం బృహత్యంతానాం పంచ పలాని| షోడశగుణే జలే క్వాథయిత్వా దశప్రసృతాన్ గృహ్ణియాత్| ప్రసృతో ద్వే పలే| క్షౌద్రాదీనాం ప్రత్యేకం| ఫలాహ్వయస్యేతి తైలవిశేషణం| ఫలంచ మదనఫలం| అక్షః కర్షః| అయం నిరూహః కఫరోగితాదికాయ దద్యాత్| అశనవిద్విడరోచకీ|| 8||

Adhikarana sarvasaMsargA~a~amayaghno nirUhaH (9) · Śloka 9

పునర్నవైరండవృషాశ్మభేద- వృశ్చీవభూతీకబలాపలాశాన్| ద్విపంచమూలం చ పలాంశకాని క్షుణ్ణాని ధౌతాని ఫలాని చాఽష్టౌ| బిల్వం యవాంకోలకులత్థధాన్య- ఫలాని చ స్యుః ప్రసృతోన్మితాని| పయో జలద్వయఢకసాధితం తత్ క్షీరాఽవిష్టం శుచివస్త్రపూతం| వచాశతాహ్వాఽమరదారుకుష్ఠ- యష్ట్యాహ్వసిద్ధార్థకపిప్పలీనాం| కల్కైర్యవాన్యా మదనైశ్చ యుక్తం నాఽఽత్యుష్ణశీతం గుడసైంధవాఽఽక్తం| క్షౌద్రస్య తైలస్య చ సర్పిషశ్చ నవస్య యుక్తం ప్రసృతిత్రయేణ| దద్యాన్నిరూహం విధినా విధిజ్ఞః స సర్వసంసర్గకృతాఽఽమయఘ్నః||9||

పునర్నవాదీని ధాన్యఫలాంతాని క్షీరస్య జలస్య చ ద్రవ్యాఽఽఢకేన క్షీరావశిష్టం క్వాథయేత్| మదనాంతాని కల్కః| క్షౌద్రతైలనవనీతానాం ప్రత్యేకం పలద్వయం| సుబోధం| సంసర్గో వృద్ధాభ్యాం దోషాభ్యాం| తత్కృతాన్ సర్వానామయాన్ హంతి|| 9||

Adhikarana ardhashlokasamApanA bastayaH (10) · Śloka 10

అర్ధాఽర్ధవిహితాన్ బస్తీనతశ్చిత్రాన్ ప్రవక్ష్యతే| కోశాతకీద్వయేక్ష్వాకుఫలజీమూతవత్సకాః| శ్యామాత్రివృతయోర్మూలం తథ దంతీద్రవంతిజం| ప్రకీర్యా చోదకీర్యా చ క్షీరిణీ నీలినీఫలం| సప్తలాశంఖినీలోధ్రం ఫలం కంపిల్లకస్య చ| స్వకల్కసైంధవయుతాః పక్వాశయవిశోధనాః| ధాతకీపుష్పతర్కారీజీవంతీమూలవత్సకాః| ప్రగ్రహః ఖదిరః కుష్ఠంశమీపిండీతకో యవాః| ప్రియంగురర్కమూలీ చ తరుణీ జాతియుథికాః| వటాద్యాః కింశుకం లోధ్రమితి సంగ్రాహికా మతాః| గ్రాహీ ప్రియంగ్వంబష్ఠాదిక్వాథకల్కైః క్రమేణ చ| ఊషకాదిప్రతీవాపో లేఖనస్త్రిఫలారసః| మధురక్వాథకల్కేన సరసాజ్యేన బృంహణః||10||

కోశాతకీత్యాదిభిరర్ధశ్లోకైర్విహితాద్బస్తీన్ ప్రవక్ష్యతే| చిత్రాన్ శోధనాదిభేదేనాఽనేకప్రకారాన్| యత్ర చత్వారో బస్తయః స్వౌషధకల్కేన సైంధవేన చ యుక్తాః పక్వాశయస్య విశోధనాః| ధాతక్యాదిభిశ్చత్వారః సంగ్రాహికా మతాః| ఏషు సామాన్యకల్కో యవాన్యాదిః| ఏషః ప్రియంగ్వాదిగణక్వాథేనాంబష్ఠాదిగణకల్కేన చ గ్రాహీ మతః| ఏష త్రిఫలారస ఊషకాదిగణప్రతీవాపో లేఖనః| ఏష చ బృంహణో మధురౌషధానాం క్వాథేన తేషామేవ చ కల్కేన మాంస రసేనాఽఽజ్యేన చ యుక్తః| జాలిన్యా విధానే కౌశాతక్యేవ ద్వాభ్యాం భేదాభ్యాముక్తా| ప్రకీర్యః పూతికరంజః| ఉదకీర్యః ద్వితీయః కరంజః| క్షీరిణీ ప్రసిద్ధా| కింశుకః పలాశః|| 10||

Adhikarana picCilAH bastayaH (11) · Śloka 11

బదర్యైరావణీశేలుశాల్మలీధన్వనాఽంకురాః| సమాక్షికాః క్షీరయుతాః సాసృజః పిచ్ఛిలాః స్మృతాః||11||

బదర్యాదీనాం పృథక్-పృథగంకురాః మాక్షికాదియుక్తాః పిచ్ఛిలాః బస్తయః స్మృతాః| గోధాపద్యైరావణీశ్యామాఖట్వానామికా చ| శేలుః శ్లేష్మాతకః|| 11||

Adhikarana dAhaghno bastiH (12) · Śloka 12

కోలంకతకకాండేక్షుదర్భపోటేక్షుపాలిభిః| దాహఘ్నః సఘృతక్షీరో ద్వితీయశ్చందనాదిభిః||12||

కోలంకతకాదిభిః సఘృతక్షీరో బస్తిర్దాహఘ్నః| చందనాదిభిర్ద్వితీయోఽపి దాహఘ్నః| కోలంకతకో దర్భవిశేషః| కాండేక్షురిక్షుః| ఇక్షుపాలికా కరంభశాలినామా ఇక్షుః|| 12||

Adhikarana pravAhaNe hito bastiH (13) · Śloka 13

ముష్టిః శాల్మలీపత్రాణాం క్షీరసిద్ధో ఘృతాన్వితః| హితః ప్రవాహణే తద్వద్రుంతైః శాల్మలకస్య చ||13||

శాల్మలీపత్రాణాం కరగ్రాహ్యో ముష్టిః| క్షీరేణ సిద్ధో బస్తిః ప్రవాహికాయాం హితః| శాల్మలకస్య వృంతైస్తద్వన్ముష్టిః క్షీరసిద్ధో ప్రవాహికాయాం హిత ఇత్యర్థః|| 13||

Adhikarana parikarttaharo bastiH (14) · Śloka 14

కర్బుదారాఽఽఢకీనీపవిదులైః క్షీరసాధితైః| పరికర్త్తే తథా వృంతైః శ్రీపర్ణీకోవిదారజైః||14||

కర్బుదారాదిభిః క్షీరసిద్ధైర్బస్తిః పరికర్త్తే| శ్రీపర్ణికోవిదారజైర్వృంతైః క్షీరసిద్ధైస్తథా పరికర్త్తే హితః|| 14||

Adhikarana gudaparisrAve hito bastiH (15) · Śloka 15

పరిస్రావే పయః సిద్ధం సవృశ్చీవపునర్నవం| ఆఖుకర్ణికయా తద్వత్తండులీయకయుక్తయా||15||

వృశ్చీవపునర్నవాభ్యాం సిద్ధం క్షీరం| బస్తిర్గుదపరిస్రావే హితః| వృశ్చీవః క్షుద్రపునర్నవః| ఆఖుకర్ణికాతండులీయకాభ్యాం తద్వత్| ఇతి సిద్ధం క్షీరం పరిస్రవే హితం|| 15||

Adhikarana shodhanA~atiyoge bastiH (16) · Śloka 16

అశ్వావరోహకః కాకనాసారాజకశేరుకాః| సిద్ధాః క్షీరేఽతియోగే స్యుః క్షౌద్రాంజనఘృతైర్యుతాః| న్యగ్రోధాద్యైశ్చతుర్భిశ్చ తేనైవ విధినాఽపరః||16||

అశ్వారోహకాదయః క్షీరే సిద్ధాః క్షౌద్రాదియుక్తాః శోధనక్రియాఽతియోగే బస్తయః స్యుః| న్యగ్రోధాద్యైశ్చతుర్భిః న్యగ్రోధపిప్పలసదాఫలలోధ్రైస్తేనైవ విధినా క్షీరసాధనేన క్షౌద్రాదియోగేన చాఽపరో బస్తిః శోధనాఽతియోగే| అశ్వావరోహోఽశ్వకర్ణోఽశ్వగంధా చ| రాజకశేరూకో ముస్తకః|| 16||

Adhikarana jIvAdAne bastyantaram (17) · Śloka 17

బృహతీక్షీరకాకోలీ పృశ్నిపర్ణీ శతావరీ| కాశ్మర్యబదరీమూర్వాస్తథోశీరప్రియంగవః| జీవాదానే శృతౌ క్షీరే ద్వౌ ఘృతాంజనసంయుతౌ| బస్తీ ప్రదేయౌ భిషజా శీతౌ సమధుశర్కరౌ| గోఽవ్యజామహిషీక్షీరైర్జీవనీయయుతైరపి| శశైణదక్షమార్జారమహిషావ్యజశోణితైః| సద్యస్కైర్మృదితైర్బస్తిర్జీవాదానే ప్రశస్యతే||17||

జీవాదానే ద్బౌ బస్తీ క్షీరే శృతౌ ఘృతాంజనసంయుతౌ శీతౌ మాక్షికశర్కరాభ్యాం యుక్తౌ దేయౌ| ఏకో బృంహత్యాదిభిర్ద్వితీయః కాశ్మర్యాదిభిః| గోఽవ్యజాదిక్షీరైర్జీవనీయగణయుక్తైరయమపి బస్తిర్జీవాదానే ఇతి యోగాప్రవృత్తజీవరక్తే|| 17||

Adhikarana sukumArAdInAM hitAH bastayaH (18) · Śloka 18

అథేమాన్ సుకుమారాణాం నిరూహాన్ స్నేహానాన్ మృదూన్| కర్మణా విప్లుతానాం చ వక్ష్యామి ప్రసృతైః పృథక్| క్షీరాద్ ద్వౌ ప్రసృతౌ కార్యౌ మధుతైలఘృతాత్ త్రయః| ఖజేన మథితో బస్తిర్వాతఘ్నో బలవర్ణకృత్||18||

అథాఽనంతరం క్షీరాద్ ద్వావిత్యాదినా నిరూహాన్ పృథగ్వక్ష్యామి| తాంశ్చ స్నేహనాన్ మృదూంశ్చ| కేషామిత్యాహ-సుకుమారాణాం| కర్మణా విప్లుతానాం చ| కర్మణా విప్లుతా అధ్వాదిక్రియయాఽనవస్థితదేహాః| ప్రసృతైరితి| పాసృతికసంజ్ఞయా లబ్ధైః| ఇతి సర్వత్ర బస్తివిధౌ స్మర్త్తవ్యం| సుబోధం| ప్రసృతో ద్వే పలే|| 18||

Adhikarana vAtaghno bastiH (19) · Śloka 19

ఏకైకః ప్రసృతస్తైలప్రసన్నాక్షౌద్రసర్పిషాం| బిల్వాదిమూలక్వాథాద్ద్బౌ కౌలత్థాద్ద్వౌ స వాతజిత్||19||

తైలాదినాం ప్రత్యేకం ప్రసృతః| బిల్వాదిపంచమూలస్య క్వాథాద్ ద్బౌ ప్రసృతావిత్యయం ద్వితీయో బస్తిర్వాతజిత్|| 19||

Adhikarana aBiShyandAdiharo bastiH (20) · Śloka 20

పటోలనింబపూతీకరాస్నాసప్తచ్ఛదాఽంభసః| ప్రసృతః పృథగాజ్యాచ్చ బస్తిః సర్షపకల్కవాన్| సపంచతిక్తోఽభిష్యందకృమికుష్ఠప్రమేహహా||20||

పటోలాదీనాం క్వథితానామంభసామేకం ప్రసృతం| ఘృతాచ్చైకం ప్రసృతం| ఇత్యయం బస్తిః సర్షపకల్కేన పశంచభిశ్చ తిక్తైర్నింబ గుడూచీవ్వృష-పటోలనిదిగ్ధికాఖ్యైర్యుక్తోఽభిష్యందాదిహా|| 20||

Adhikarana kRumihA nirUhaH (21) · Śloka 21

విడంగత్రిఫలాశిగ్రుఫలముస్తాఽఽఖుకర్ణిజాత్| కషాయాత్ప్రసృతాః పంచ తైలాదేకో విమథ్య తాన్| నిరూహః కృమిహా వేల్లపిప్పలీకల్కయోజితః||21||

విడంగాదీనాం మిశ్రితానాం కషాయాత్ పంచ ప్రసృతాః| తైలాదేకః ప్రసృతః| ఇతి తాన్ సర్వాన్ ప్రసృతాన్ విమథ్య విడంగపిప్లీభ్యాం కల్కేన యోజితో నిరూహః కృమిహా భవతి|| 21||

Adhikarana vRuShatvakRudbastiH (22) · Śloka 22

పయస్యేక్షుస్థిరారాస్నాబిదారీక్షౌద్రసర్పిషాం| ఏకైకః ప్రసృతో బస్తిః కృష్ణాకల్కో వృషత్వకృత్||22||

పయస్యాదీనాం ప్రత్యేకం ప్రసృతః| పిప్పలీచూర్ణయుక్తో బస్తిర్బాజీకరణః|| 22||

Adhikarana viTsa~ggA~a~anAhabhedano bastiH (23) · Śloka 23

చత్వారస్తైలగోమూత్రదధిమండామ్లకాంజికాత్| ప్రసృతాః సర్షపైః పిష్టైర్విట్సంగానాహభేదనః||23||

తైలాదీనాం మిశ్రితానాం చత్వారః ప్రసృతాః| సర్షపకల్కేన యుక్తో బస్తిర్విట్సంగమానాహం చ భినత్తి| దధిమండో మస్తు|| 23||

Adhikarana sA~a~anAhe samUtrakRucchre bastiH (24) · Śloka 24

శ్వదంష్ట్రాశ్మభిదేరండక్వాథతైలసురాసవాత్| ప్రసృతాః పంచ చపలాకౌంతీయష్ట్యాహ్వకల్కవాన్| బస్తిః కవోష్ణః సానాహే మూత్రకృచ్ఛ్రే వరో మతః||24||

శ్వదంష్ట్రాదిత్రయక్వాథస్య తైలాదీనాం చ సమానాం సర్వేషాం మిశ్రితానాం పంచ ప్రసృతాః| చపలాదీనాం కల్కేన యుక్తో బస్తిః సానాహే మూత్రకృచ్ఛ్రే వరః శ్రేష్ఠో మతః| చపలా పిప్పలీ| కోష్ఠనిర్హరణే మృదుబస్తిప్రక్రమ ఇదముచ్యతే|| 24||

Adhikarana mRudubastijaDIbhUte bastiH (25) · Śloka 25

మృదుబస్తిజడీభూతే తీక్ష్ణోఽన్యో బస్తిరిష్యతే| తీక్ష్ణైర్వికర్షితే స్నిగ్ధో మధురః శిశిరో మృదుః||25||

మృదునా బస్తినా జడీభూతే అప్రవర్త్తమానదోషే దేహే తత్కాలమన్యస్తీక్ష్ణో బస్తిరిష్యతే| తీక్ష్ణైశ్చ బస్తిభిర్వికర్షితే దేహే స్నిగ్ధమధురాదిగుణో బస్తిః| మృదుర్బస్తిర్యథా తీక్ష్ణత్వం యాతి తీక్ష్ణశ్చ యథామృదుత్వం తథోచ్యతే|| 25||

Adhikarana mRudutIkShNayoH parasparaM sambandhaH (26) · Śloka 26

తీక్ష్ణత్వం మూత్రబిల్వాగ్నిలవణక్షారసర్షపైః| ప్రాప్తకాలం విధాతవ్యం క్షీరాజ్యాద్యైస్తు మార్దవం||26||

తీక్ష్ణత్వమిత్యాది| ప్రాప్తకాలం తైక్ష్ణ్యం మృదోర్మూత్రాదిభిర్విధేయం| తీక్ష్ణస్య చ ప్రాప్తకాలముపయోజిమార్దవం క్షీరాదిభిర్మధురైర్విధేయం| న కేవలం చైత ఏవ బస్తయో యావదిదమపి బోద్ధ్వ్యం|| 26||

Adhikarana doShAdiBedena bastiyojanA vidheyA (27) · Śloka 27

బలకాలదోషరోగప్రకృతీః ప్రవిభజ్య యోజితో బస్తిః| స్వైః స్వైరౌషధవర్గైః స్వాన్ స్వాన్ రోగాన్ నివర్త్తయతి||27||

ప్రాతివ్యాధి-దోషాదిభిదే య ఔషధవర్గా ఉక్తాః తైర్వర్గేర్బలాదికం ప్రవిభజ్య బుద్ధ్యా వికల్ప్య బస్తిర్యోజితః స్వాన్ స్వాన్ యోగ్యౌషధవర్గవిషయాన్ బస్తిసాధ్యాన్ రోగాన్ నివర్త్తయతి|| 27||

Adhikarana uShNashItakrameNa bastiyojanA (28) · Śloka 28

ఉష్ణార్త్తానాం శీతాచ్ఛీతార్త్తానాం తథా సుఖోష్ణాంశ్చ| తద్యోగ్యౌషధయుక్తాన్ బస్తీన్ సంతర్క్య యుంజీత||28||

ఉష్ణేనౌశధాదినా ఆర్త్తానాం శీతాన్ బస్తీనాతురయోగ్యౌషధయుక్తాత్ సంతర్క్య వికల్ప్య యుంజీత| శీతార్త్తానాం చ తద్వత్ సుఖోష్ణాంస్తద్యోగ్యౌషధయుక్తాన్ యుంజీత|| 28||

Adhikarana vishodhanIyAnnopabRuMhayet (29) · Śloka 29

బస్తీన్న బృంహణీయాన్ దద్యాద్వ్యాధిషు విశోధనీయేషు| మేదాస్వినో విశోధ్యా యే చ నరాః కుష్ఠమేహార్త్తాః||29||

శోధనార్హేషు వ్యాధిషు బౄంహణీయాన్ బస్తీన్ న దద్యాత్| యే చ నరాః కుష్ఠేన మేహేన వాఽఽర్త్తా మేదస్వినశ్చ తేషాం చ విశోధనీయేష్వపి బృంహణీయాన్ బస్తీన్ చ దద్యాత్|| 29||

Adhikarana kShINakShatAdayashcA~avishodhyAH (30-31) · Śloka 31

న క్షీణక్షతదుర్బలమూర్చ్ఛితకృశశుష్కశుద్ధదేహానాం| దద్యాద్ విశోధనీయాన్ దోషనిబద్ధాఽఽయుషే యే చ||30|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం కల్పస్థానే బస్తికల్పో నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||31||

క్షీణాదీనాం బస్తిసాధ్యానాం న శోధనీయాన్ బస్తీన్ దద్యాత్| శుద్ధం వమనవిరేచనాభ్యామచిరప్రయుక్తాభ్యాం శరీరం యేషాం తే శుద్ధదేహాః| తథా దోషే పురీషే నిబద్ధమాయుషాం తే దోషనిబద్ధాఽఽయుషః| క్షీణధాతుత్వాదేవ పురీషబలేన జీవంతీత్యర్థః| ఏషామపి శోధనీయాన్ బస్తీన్న దద్యాదితి|| 30|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా- మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం కల్పస్థానే చతుర్థోఽధ్యాయః