4. bastikalpaḥ

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతో బస్తికల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాఽఽత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

Adhikarana bastikalpastasya mahattva~jca (2) · Śloka 2

బలాం గుడూచీం త్రిఫలాం సరాస్నాం ద్విపంచమూలం చ పలోన్మితాని| అష్టౌ ఫలాన్యర్ధతులాం చ మాంసాత్ ఛాగాత్ పచేదప్సు చతుర్థశేషం| పూతో యవానీఫలబిల్వకుష్ఠ- వచాశతాహ్వాఘనపిప్పలీనాం| కల్కైర్గుడక్షౌద్రఘృతైః సతైలై- ర్యుక్తః సుఖోష్ణో లవణాన్వితశ్చ| బస్తిః పరం సర్వగదప్రమాథీ స్వస్థే హితో జీవనబృంహణశ్చ| బస్తౌ చ యస్మిన్ పఠితో న కల్కః సర్వత్ర దద్యాదముమేవ తత్ర||2||

Adhikarana vividhAH bastikalpAH sarvA~anilA~a~amayaghno nirUhaH (3) · Śloka 3

ద్విపంచమూలస్య రసోఽమ్లయుక్తః సచ్ఛాగమాంసస్య సపూర్వపేష్యః| త్రిస్నేహయుక్తః ప్రవరో నిరూహః సర్వాఽనిలవ్యాధిహరః ప్రదిష్టః||3||

Adhikarana dIpanAdiguNo bastiH (4) · Śloka 4

బలాపటోలీలఘుపంచమూల- త్రాయంతికైరండయవాత్ సుసిద్ధాత్| ప్రస్థో రసాచ్ఛాగరసాఽర్ధయుక్తః సాధ్యః పునః ప్రస్థసమః స యావత్| ప్రియంగుకృష్ణాఘనకల్కయుక్తః సతైలసర్పిర్మధుసైంధవశ్చ| స్యాద్దీపనో మాంసబలప్రదశ్చ చక్షుర్బలం చోపదధాతి సద్యః|4|

Adhikarana dIpanAdiguNo bastiH (4) · Śloka 4

బలాపటోలీలఘుపంచమూల- త్రాయంతికైరండయవాత్ సుసిద్ధాత్| ప్రస్థో రసాచ్ఛాగరసాఽర్ధయుక్తః సాధ్యః పునః ప్రస్థసమః స యావత్| ప్రియంగుకృష్ణాఘనకల్కయుక్తః సతైలసర్పిర్మధుసైంధవశ్చ| స్యాద్దీపనో మాంసబలప్రదశ్చ చక్షుర్బలం చోపదధాతి సద్యః||4||

Adhikarana kaphavAtA~a~amayaghnAH bastayaH (5) · Śloka 5

ఏరండమూలాత్ త్రిపలం పలాశాత్ తథా పలాంశం లఘుపంచమూలం| రాస్నాబలాచ్ఛిన్నరుహాఽశ్వగంధా- పునర్నవాఽఽరగ్వధదేవదారు| ఫలాని చాఽష్టౌ సలిలాఽఽఢకాభ్యాం విపాచయేదష్టమశేషితేఽస్మిన్| వచాశతాహ్వాహపుషాప్రియంగు- యష్టీకణావత్సకబీజముస్తం| దద్యాత్ సుపిష్టం సహతార్క్ష్యశైల- మక్షప్రమాణం లవణాంశయుక్తం| సమాక్షికస్తైలయుతః సమూత్రో బస్తిర్జయేల్లేఖనదీపనోఽసౌ| జంఘోరుపాదత్రికపృష్ఠకోష్ఠ- హృద్గుహ్యశూలం గురుతాం విబంధం| గుల్మాఽశ్మవర్ధ్మగ్రహణీగుదోత్థాం- స్తాంస్తాంశ్చ రోగాన్ కఫావాతజాతాన్||5||

Adhikarana balyAdiguNo bastiH (5) · Śloka 2

చతుష్పలే తైలఘృతస్య భృష్టః ఛాగాచ్ఛతార్ధో దధిదాడిమామ్లః| రసః సపేష్యో బలవర్ణమాంసరేతోఽగ్నితైమిర్యశిరోరుజీష్టః||2||

Adhikarana vAtaraktAdihito nirUhaH (6) · Śloka 6

యష్ట్యాహ్వయస్యాష్టపలేన సిద్ధం పయః శతాహ్వాఫలపిప్పలీభిః| యుక్తం ససర్పిమధువాతరక్త- విసర్పవైస్వర్యహితో నిరూహః| యష్ట్యాహ్వలోధ్రాభయచందనైశ్చ శృతం పయోఽగ్ర్యం కమలోత్పలైశ్చ| సశర్కరాక్షౌద్రఘృతం సుశీతం పిత్తాఽఽమయాన్ హంతి సజీవనీయం|6|

Adhikarana gulmAdihito bastiH (7) · Śloka 6

గోపాంగనాచందనశీతపాకీద్రాక్షర్ధికాశ్మర్యమధూకసేవ్యైః| పయః శృతం శ్రావణిముద్గపర్ణీబలాస్వగుప్తామధుయష్టికల్కైః| గోధూమచూర్ణైశ్చ పిచుప్రమాణైరిక్షోర్విదార్యాశ్చ రసేన యుక్తం| తైలేన యష్టీమధుసాధితేన సితోపలాక్షౌద్రఘృతైశ్చ శీతః| బస్తిః ప్రశస్తః ససమస్తదేహదాహే సశూలేఽవయవాఽశ్రితే వా| గుల్మాఽతిసారభ్రమమూత్రకృచ్ఛ్రక్షీణే క్షతౌజోబలసంక్షయే చ||6||

Adhikarana kaphAmayaghno nirUhaH (8) · Śloka 8

కోశాతకాఽఽరగ్వధదేవదారు- మూర్వాశ్వదంష్ట్రాకుటజార్కపాఠాః| పక్త్వా కులత్థాన్ బృహతీ చ తోయే రసస్య తస్య ప్రసృతా దశ స్యుః| తాన్ సర్షపైలామదనైః సకుష్ఠై- రక్షప్రమాణైః ప్రసృతైశ్చ యుక్తాన్| క్షౌద్రస్య తైలస్య ఫలాహ్వయస్య క్షారస్య తైలస్య చ సార్షపస్య| దద్యాన్నిరూహం కఫరోగితాయ మందాగ్నయే చాఽశనవిద్విషే చ||8||

Adhikarana sarvasaMsargA~a~amayaghno nirUhaH (9) · Śloka 9

పునర్నవైరండవృషాశ్మభేద- వృశ్చీవభూతీకబలాపలాశాన్| ద్విపంచమూలం చ పలాంశకాని క్షుణ్ణాని ధౌతాని ఫలాని చాఽష్టౌ| బిల్వం యవాంకోలకులత్థధాన్య- ఫలాని చ స్యుః ప్రసృతోన్మితాని| పయో జలద్వయఢకసాధితం తత్ క్షీరాఽవిష్టం శుచివస్త్రపూతం| వచాశతాహ్వాఽమరదారుకుష్ఠ- యష్ట్యాహ్వసిద్ధార్థకపిప్పలీనాం| కల్కైర్యవాన్యా మదనైశ్చ యుక్తం నాఽఽత్యుష్ణశీతం గుడసైంధవాఽఽక్తం| క్షౌద్రస్య తైలస్య చ సర్పిషశ్చ నవస్య యుక్తం ప్రసృతిత్రయేణ| దద్యాన్నిరూహం విధినా విధిజ్ఞః స సర్వసంసర్గకృతాఽఽమయఘ్నః||9||

Adhikarana ardhashlokasamApanA bastayaH (10) · Śloka 10

అర్ధాఽర్ధవిహితాన్ బస్తీనతశ్చిత్రాన్ ప్రవక్ష్యతే| కోశాతకీద్వయేక్ష్వాకుఫలజీమూతవత్సకాః| శ్యామాత్రివృతయోర్మూలం తథ దంతీద్రవంతిజం| ప్రకీర్యా చోదకీర్యా చ క్షీరిణీ నీలినీఫలం| సప్తలాశంఖినీలోధ్రం ఫలం కంపిల్లకస్య చ| స్వకల్కసైంధవయుతాః పక్వాశయవిశోధనాః| ధాతకీపుష్పతర్కారీజీవంతీమూలవత్సకాః| ప్రగ్రహః ఖదిరః కుష్ఠంశమీపిండీతకో యవాః| ప్రియంగురర్కమూలీ చ తరుణీ జాతియుథికాః| వటాద్యాః కింశుకం లోధ్రమితి సంగ్రాహికా మతాః| గ్రాహీ ప్రియంగ్వంబష్ఠాదిక్వాథకల్కైః క్రమేణ చ| ఊషకాదిప్రతీవాపో లేఖనస్త్రిఫలారసః| మధురక్వాథకల్కేన సరసాజ్యేన బృంహణః||10||

Adhikarana picCilAH bastayaH (11) · Śloka 11

బదర్యైరావణీశేలుశాల్మలీధన్వనాఽంకురాః| సమాక్షికాః క్షీరయుతాః సాసృజః పిచ్ఛిలాః స్మృతాః||11||

Adhikarana dAhaghno bastiH (12) · Śloka 12

కోలంకతకకాండేక్షుదర్భపోటేక్షుపాలిభిః| దాహఘ్నః సఘృతక్షీరో ద్వితీయశ్చందనాదిభిః||12||

Adhikarana pravAhaNe hito bastiH (13) · Śloka 13

ముష్టిః శాల్మలీపత్రాణాం క్షీరసిద్ధో ఘృతాన్వితః| హితః ప్రవాహణే తద్వద్రుంతైః శాల్మలకస్య చ||13||

Adhikarana parikarttaharo bastiH (14) · Śloka 14

కర్బుదారాఽఽఢకీనీపవిదులైః క్షీరసాధితైః| పరికర్త్తే తథా వృంతైః శ్రీపర్ణీకోవిదారజైః||14||

Adhikarana gudaparisrAve hito bastiH (15) · Śloka 15

పరిస్రావే పయః సిద్ధం సవృశ్చీవపునర్నవం| ఆఖుకర్ణికయా తద్వత్తండులీయకయుక్తయా||15||

Adhikarana shodhanA~atiyoge bastiH (16) · Śloka 16

అశ్వావరోహకః కాకనాసారాజకశేరుకాః| సిద్ధాః క్షీరేఽతియోగే స్యుః క్షౌద్రాంజనఘృతైర్యుతాః| న్యగ్రోధాద్యైశ్చతుర్భిశ్చ తేనైవ విధినాఽపరః||16||

Adhikarana jIvAdAne bastyantaram (17) · Śloka 17

బృహతీక్షీరకాకోలీ పృశ్నిపర్ణీ శతావరీ| కాశ్మర్యబదరీమూర్వాస్తథోశీరప్రియంగవః| జీవాదానే శృతౌ క్షీరే ద్వౌ ఘృతాంజనసంయుతౌ| బస్తీ ప్రదేయౌ భిషజా శీతౌ సమధుశర్కరౌ| గోఽవ్యజామహిషీక్షీరైర్జీవనీయయుతైరపి| శశైణదక్షమార్జారమహిషావ్యజశోణితైః| సద్యస్కైర్మృదితైర్బస్తిర్జీవాదానే ప్రశస్యతే||17||

Adhikarana sukumArAdInAM hitAH bastayaH (18) · Śloka 18

అథేమాన్ సుకుమారాణాం నిరూహాన్ స్నేహానాన్ మృదూన్| కర్మణా విప్లుతానాం చ వక్ష్యామి ప్రసృతైః పృథక్| క్షీరాద్ ద్వౌ ప్రసృతౌ కార్యౌ మధుతైలఘృతాత్ త్రయః| ఖజేన మథితో బస్తిర్వాతఘ్నో బలవర్ణకృత్||18||

Adhikarana vAtaghno bastiH (19) · Śloka 19

ఏకైకః ప్రసృతస్తైలప్రసన్నాక్షౌద్రసర్పిషాం| బిల్వాదిమూలక్వాథాద్ద్బౌ కౌలత్థాద్ద్వౌ స వాతజిత్||19||

Adhikarana aBiShyandAdiharo bastiH (20) · Śloka 20

పటోలనింబపూతీకరాస్నాసప్తచ్ఛదాఽంభసః| ప్రసృతః పృథగాజ్యాచ్చ బస్తిః సర్షపకల్కవాన్| సపంచతిక్తోఽభిష్యందకృమికుష్ఠప్రమేహహా||20||

Adhikarana kRumihA nirUhaH (21) · Śloka 21

విడంగత్రిఫలాశిగ్రుఫలముస్తాఽఽఖుకర్ణిజాత్| కషాయాత్ప్రసృతాః పంచ తైలాదేకో విమథ్య తాన్| నిరూహః కృమిహా వేల్లపిప్పలీకల్కయోజితః||21||

Adhikarana vRuShatvakRudbastiH (22) · Śloka 22

పయస్యేక్షుస్థిరారాస్నాబిదారీక్షౌద్రసర్పిషాం| ఏకైకః ప్రసృతో బస్తిః కృష్ణాకల్కో వృషత్వకృత్||22||

Adhikarana viTsa~ggA~a~anAhabhedano bastiH (23) · Śloka 23

చత్వారస్తైలగోమూత్రదధిమండామ్లకాంజికాత్| ప్రసృతాః సర్షపైః పిష్టైర్విట్సంగానాహభేదనః||23||

Adhikarana sA~a~anAhe samUtrakRucchre bastiH (24) · Śloka 24

శ్వదంష్ట్రాశ్మభిదేరండక్వాథతైలసురాసవాత్| ప్రసృతాః పంచ చపలాకౌంతీయష్ట్యాహ్వకల్కవాన్| బస్తిః కవోష్ణః సానాహే మూత్రకృచ్ఛ్రే వరో మతః||24||

Adhikarana mRudubastijaDIbhUte bastiH (25) · Śloka 25

మృదుబస్తిజడీభూతే తీక్ష్ణోఽన్యో బస్తిరిష్యతే| తీక్ష్ణైర్వికర్షితే స్నిగ్ధో మధురః శిశిరో మృదుః||25||

Adhikarana mRudutIkShNayoH parasparaM sambandhaH (26) · Śloka 26

తీక్ష్ణత్వం మూత్రబిల్వాగ్నిలవణక్షారసర్షపైః| ప్రాప్తకాలం విధాతవ్యం క్షీరాజ్యాద్యైస్తు మార్దవం||26||

Adhikarana doShAdiBedena bastiyojanA vidheyA (27) · Śloka 27

బలకాలదోషరోగప్రకృతీః ప్రవిభజ్య యోజితో బస్తిః| స్వైః స్వైరౌషధవర్గైః స్వాన్ స్వాన్ రోగాన్ నివర్త్తయతి||27||

Adhikarana uShNashItakrameNa bastiyojanA (28) · Śloka 28

ఉష్ణార్త్తానాం శీతాచ్ఛీతార్త్తానాం తథా సుఖోష్ణాంశ్చ| తద్యోగ్యౌషధయుక్తాన్ బస్తీన్ సంతర్క్య యుంజీత||28||

Adhikarana vishodhanIyAnnopabRuMhayet (29) · Śloka 29

బస్తీన్న బృంహణీయాన్ దద్యాద్వ్యాధిషు విశోధనీయేషు| మేదాస్వినో విశోధ్యా యే చ నరాః కుష్ఠమేహార్త్తాః||29||

Adhikarana kShINakShatAdayashcA~avishodhyAH (30-31) · Śloka 31

న క్షీణక్షతదుర్బలమూర్చ్ఛితకృశశుష్కశుద్ధదేహానాం| దద్యాద్ విశోధనీయాన్ దోషనిబద్ధాఽఽయుషే యే చ||30|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం కల్పస్థానే బస్తికల్పో నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||31||