8. bhēṣajakalpaḥ

Adhikarana atha BeShajakalpo nAmA~aShTamo~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ભેષજકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાઽઽત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

કલ્પનાપ્રસઙ્ગસામાન્યેન ભેષજાનાં કલ્પનાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે||૧||

Adhikarana sAmAnyato BUmiparIkShA (2) · Śloka 2

જાઙ્ગલે સાધારણે વા દેશે યથાકાલં શિશિરાતપપવન- સલિલસેવિતે સમે શુચૌ પ્રદક્ષિણોદકે શ્મશાનચૈત્ય- દેવયજનાઽઽગારસભાશ્વભ્રાઽઽરામવલ્મીકોષરવિરહિતે કુશરોહિષાસ્તીર્ણે સ્નિગ્ધકૃષ્ણસુવર્ણમધુરસુરભિમૃત્તિકે- મૃદાવફાલકૃષ્ટેઽનુપહતેઽન્યૈર્બલવત્તરૈર્દ્રુમૈર્ભેષજાનિ પ્રશ- સ્યન્ત ઇતિ સામાન્યતો ભૂમિપરીક્ષા||૨||

પ્રથમમેવ જાઙ્ગલ ઇત્યાદિના ભેષજાનાં સામાન્યેન આકરનિર્ણયઃ| જાઙ્ગલાદિકે જાતાનિ ભેષજાનિ પ્રશસ્યન્તે| યથાકાલં કાલાનતિ-ક્રમેણ શીતાતપાદિસેવિતે દેશે શ્મશાનાદિવિરહિતે| ચૈત્યં પ્રસિદ્ધમ્| ગ્રામાદ્બહિર્વા મહાન્ વૃક્ષશ્ચૈત્યઃ| દેવાગારં યજનાગારઞ્ચ| સભા રાજનિવેશઃ| શ્વભ્રમવટઃ| આરામં ક્રીડાવનિઃ વલ્મીકં પિપીલિકાસ્થાણૂઃ| ઊષરં દગ્ધમૃતપ્રદેશઃ| રોહિષઃ કુશવિશેષઃ| સ્નિગ્ધાદિ મૃત્તિકાવિશેષણમ્| ફાલઃ શસ્ત્રમયો લાઙ્ગલાઽગ્રઃ|| ૨||

Adhikarana visheSheNa BUmiparIkShA (3) · Śloka 3

વિશેષતસ્ત્વશ્મવતી સ્થિરો ગુર્વી શ્યામા કૃષ્ણા સ્થૂલ- તૃણવૃક્ષસસ્યપ્રાયા સ્વગુણભૂયિષ્ઠા| સ્નિગ્ધાશીતલાઽઽ- સન્નોદકા સ્નિગ્ધતૃણસસ્યકોમલવૃક્ષપ્રાયા શુક્લા ચા- મ્બુગુણભૂયિષ્ઠા| નાનાવર્ણલઘ્વલ્પપુષ્પવતી પ્રવિરલા પાણ્ડુ- વૃક્ષપ્રરોહાગ્નિગુણભૂયિષ્ઠા| રૂક્ષા રાસભભસ્મવર્ણા રૂક્ષ- તનુકોટરવૃક્ષપ્રાયાઽલ્પરસપ્રરોહાઽનિલગુણભૂયિષ્ઠા| મૃદ્વી- સમા શ્વભ્રવત્યવ્યક્તરસજલા મહાપર્વતવૃક્ષા શ્યામા ચા- કાશગુણભૂયિષ્ઠા| તત્રાઽમ્બુપૃથિવીગુણભૂયિષ્ઠાસુ ભૂમિષુ જાતાનિ વિરેચનાનિ બૃંહણાનિ ચ શસ્યન્તે| અનલાઽ- નિલાઽઽકાશગુણભૂયિષ્ઠાસુ વમનાનિ| સર્વગુણયુક્તા- સૂભયતોભાગાનિ| આકાશગુણભૂયિષ્ઠાસુ શમનાનિ| એવં બલવત્તમાનિ ભવન્તિ||૩||

અશ્મવતીત્યાદિના પાર્થિવાદિવિશેષણ ભૂમિપરીક્ષા| સાઽશ્મત્વાદિગુણા ભૂમિઃ| સ્વગુણભૂયિષ્ઠા પાર્થિવગુણાઽધિકેત્યર્થઃ| તત્ર હિ યજ્જાયતે તત્ પાર્થિવગુણાઽધિકં ભવતિ| એવં સર્વત્ર| સ્નિગ્ધાદિગુણાઽબુભૂયિષ્ઠા| નાનાવર્ણાદિગુણાઽગ્નિગુણભૂયિષ્ઠા| રૂક્ષાદિકાઽનિલભૂયિષ્ઠા| રાસભો ગર્દભઃ| કોટરો વૃક્ષાન્તર્ગર્ત્તપ્રાયમ્| અલ્પરસઃ પ્રરોહે યસ્યાઃ| શ્વભ્રવત્યાદિકાઽઽકાશભૂયિષ્ઠા| તત્રાઽમ્બ્વિત્યાદિ સુબોધમ્| એવમિત્યુક્તેન પ્રકારેણ ભૂમિવિશેષૈઃ|| ૩||

Adhikarana RutvanusAraM bheShajasvarUpam (4) · Śloka 4

તત્ર યાનિ કાલજાન્યુપગતસમ્પૂર્ણપ્રમાણરસવીર્યગન્ધ- નિકાલાતપાગ્નિસલિલપવનશસ્ત્રજન્તુભિરનુપહતગન્ધવ- ર્ણરસસ્પર્શપ્રભાવાન્યવગાઢમૂલાન્યુદીચ્યાં દિશિ સ્થિતાનિ| તેષાં શાખાપલાશમચિરપ્રરૂઢં વર્ષાવસન્તયોર્ગ્રહ્યમ્| ગ્રીષ્મે મૂલાનિ શિશિરે વા શીર્ણપ્રરૂઢપર્ણાનામ્| શરદિ ત્વક્ક- ન્દક્ષીરાણિ| હેમન્તે સારાણિ| યથર્તુ પુષ્પફલમ્| અન્યે પુનરાહુઃ સૌમ્યાન્યૌષધાનિ સૌમ્યેષ્વૃતુષ્વાગ્નેયાન્ય- ગ્નેયેષુ| એવમવ્યાપન્નાન્યાપૂર્ણતરરસવીર્યાણિ ચ ભવન્તિ||૪||

તત્રેત્યાદિના ભેષજસ્વરૂપમ્| યાનિ સ્વે કાલે જાતાનિ| ઉપગતાનિ સમ્પૂર્ણાનિ પ્રમાણાદીનિ યેષામ્| કાલાદિભિરનુપહતાનિ ગન્ધાદીનિ યેષામ્| અવગાઢં દૂરપ્રવિષ્ટં મૂલં યેષામ્| ક્ષેત્રમ્ ઉદીચ્યાં દિશિ સ્થિતાનિ| તેષાં કાલજાદિગુણસમ્પન્નાનાં શાખાદિકમુપયોગિ નવં વર્ષાસુ વસન્તે વા ગ્રાહ્યમ્| ગ્રીષ્મે શિશિરે વા મૂલાનિ| તાનિ તુ પૂર્વેષુ પર્ણેષુ શીર્ણેષુ નવેષુ વા પ્રરૂઢેષુ| ત્વગાદીનિ શરદિ| સારાણિ હેમન્તે| પુષ્પફલન્તુ યથાસ્વમૃતુષુ| અન્ય ઇત્યાદિ સુબોધમ્| મધુરતિક્તકષાયાણિ સૌમ્યાનિ| શેષાણ્યાગ્નેયાનિ| વર્ષાશરદ્ધેમન્તાઃ સૌમ્યાઃ| શેષાસ્રય આગ્નેય્યાઃ|

Adhikarana BeShajagrahaNavidhiH (5) · Śloka 5

અથ મઙ્ગલાચારઃ કલ્યાણવૃત્તઃ શુચિઃ શુક્લવાસાઃ સમ્પૂજ્ય ચ દેવતામશ્વિનૌ ગોબ્રાહ્મણાંશ્ચ કૃતોપવાસઃ પ્રાઙ્મુખ ઉદઙ્મુખો વા ગૃહ્ણીયાત્| ગૃહીત્વા ચાઽનુરૂપ- ગુણવદ્ભાજનસંસ્થાન્યાગારેષુ પૂર્વોત્તરદ્વારેષુ નિવાતપ્રવા- તૈકદેશેષુ નિત્યપુષ્પોપહારબલિકર્મવત્સ્વગ્નિસલિલોપ- સ્વેદધૂમરજોમૂષિકચતુષ્પદામનભિગમનીયાનિ સ્વવચ્છ- ન્નાનિ શિક્યેષ્વાસજ્ય સ્થાપયેત્| તાનિ સક્ષીરાણ્યુપકલ્પયેત્| તદસમ્પત્તાવનતિક્રન્ત- વત્સરાણિ| પુરાણાનિ તુ પિપ્પલીવિડઙ્ગગુડમધુઘૃતાનિ| અપિ ચ ક્ષીરં બાષ્કયણં ગ્રાહ્યં વિણ્મૂત્રં તચ્ચ નીરુજામ્| વયોબલવતાં ધાતુપિચ્છશૃઙ્ગખુરાદિકમ્||૫||

અથેત્યાદિના ભેષજગ્રહણે વિધિઃ| ગૃહીત્વેત્યાદિના સ્થાપનવિધિઃ| અનુરૂપં ભાજનં રસાદિભેદેન શુષ્કાર્દ્રાદિવિશેષેણ ચ યોગ્યં સકલમ્| નિવાત એકદેશઃ| પ્રવાતો યેષુ વેશ્મસુ અગ્ન્યાદ્યનભિગમનીયાનીતિ ભેષજવિશેષણમ્| શિક્યં લમ્બરજ્વાઽઽધારઃ| તાનીત્યાદિ સુબોધમ્| સક્ષીરાણામપ્રાપ્તાવનતિક્રાન્તવત્સરાણિ| પિપ્પલ્યાદીનિ પુરાણાનિ| બાષ્કયણી ચિરપ્રસૂતા| તસ્યાઃ સમ્બન્ધિ ક્ષીરં ગ્રાહ્યમ્| વિણ્મૂત્રં તચ્ચેતિ ક્ષીરં નીરુજાં પ્રાણિનાં ગ્રાહ્યમ્| ધાત્વાદિકં વયસ્વિનાં બલવતાં ચ સમ્બન્ધિગ્રાહ્યમ્| ધાતવો માંસાદયઃ પિચ્છં બર્હસંહતિઃ| આદિગ્રહણેન કેશલોમચર્મનખાદિગ્રહણમ્|| ૫||

Adhikarana BeShajAnAM pa~jcavidhaH kalpaH (6) · Śloka 6

પઞ્ચવિધસ્તુ ભેષજાનાં કષાય કલ્પઃ| નિર્યાસઃ કલ્કો નિર્યૂહઃ શીતઃ ફાણ્ટશ્ચ| તે યથાપૂર્વં બલિનઃ||૬||

સર્વેષાઞ્ચ ભેષજાનાં નિર્યાસાદિભેદેન પઞ્ચવિધઃ કષાયકલ્પો ભવતિ| ત ઇતિ પાણ્ટાચ્છીતો બલવાન્| શીતાચ્છૃતઃ| શૃતાત્ કલ્કઃ| કલ્કાન્નિર્યાસ ઇતિ|| ૬||

Adhikarana niryAsalakShaNam (7) · Śloka 7

તત્ર સદ્યઃ સમુદ્ધતપ્રક્ષાલિતક્ષુણ્ણસ્ય તાન્તવનિષ્પીડિ- તસ્ય સ્વરસો નિર્યાસઃ||૭||

તત્રેત્યાદિના નિર્યાસાદીનાં ક્રમેણ લક્ષણમુચ્યતે| સદ્યઃસમુદ્ધતાદિગુણસ્ય યઃ સ્વરસઃ સ નિર્યાસઃ|| ૭||

Adhikarana kalkalakShaNaM cUrNAdyaBede yuktishca (8) · Śloka 8

ઉપલદશનાદિપિષ્ટસ્તુ કલ્કઃ| શુષ્કપિષ્ટઃ સૂક્ષ્મતાન્ત- વપટચ્યુતશ્ચૂર્ણઃ| તસ્ય સમસ્તદ્રવ્યાઽપરિત્યાગાદાઽઽપ્લુ- તોપયોગાચ્ચ કલ્કાદભેદઃ||૮||

ઉપલાદિપિષ્ટઃ કલ્ક ઇત્યુચ્યતે| દશનગ્રહણેનાઽપિષ્ટસ્યાપિ ભક્ષિતસ્ય કલ્કેઽન્તર્ભાવ ઉક્તઃ| શુષ્કપિષ્ટઃ સૂક્ષ્મચ્છિદ્રાતાન્તવાત્પટાત્ પટાચ્ચ્યુતશ્ચૂર્ણ ઇત્યુચ્યતે| સ તુ કલ્ક એવ| સમસ્તદ્રવ્યાઽપરિત્યાદિના કલ્કૈકરૂપતા| તત્ર શુષ્કોપયોગિનાં ચૂર્ણાનં કલ્કાન્તર્ભાવે સમસ્તદ્રવ્યાઽપરિત્યાગે હેતુઃ| આલોડિતોપયોગાદુભયમપિ|| ૮||

Adhikarana niryUhalakShaNaM vidhishca (9) · Śloka 9

ક્વાથો નિર્યૂહઃ| તત્ર ભેદ્યાન્યૌષધાન્યણુશો ભેદયિત્વા છેદ- યિત્વા છેદ્યાનિ પ્રક્ષાલ્યોદકેન શુચૌ રૂક્ષાયામધઃ પ્રલિ- પ્તાયાં તામ્રાઽયોમૃન્મયાન્યતમાયાં સ્થાલ્યાં સમાવાપ્ય બહ્વલ્પપાનીયગ્રાહિતાનામૌષધાનામાકલય્ય યાવતા મુક્ત રસતા સ્યાત્ તાવદુદકમાસેચયેચ્છોષયેચ્ચ| અથાઽગ્ના- વધિશ્રિત્ય મહત્યાસને સુખોપવિષ્ટઃ સર્વતઃ સતતમવ- લોકયન્ દર્વ્યાવઘટ્ટયન્ મૃદુના પરિતઃ સમુપગચ્છતાઽનલેન સાધયેત્| અવતાર્ય ચ પરિસ્રુતં યથાર્હસ્પર્શં પ્રયુઞ્જીત| ક્ષીરાદિસહિતઞ્ચ દ્રવ્યં ન સમ્યઙ્મુક્તરસં ભવતીતિ વારિ- ક્વાથપૂર્વકં ક્ષીરાદ્યૈસ્તદુપદેશે અનુપદગ્ધં ક્વાથયેત્||૯||

ક્વાથો નિર્યૂહ ઇત્યેકોઽર્થઃ| તત્રેત્યાદિના નિર્યૂહસ્ય પાકવિધિઃ ભેદ્યાનિ તુમ્બાદીનિ| યાનિ ચ્છિન્નાનિ પાકં ન સહન્તે| છેદ્યાનિ કઠિનાનિ શાખાદીનિ| અણુરિતિ સૂક્ષ્મો ભાગઃ| તસ્ય વીપ્સાયાં શસ્| કાનિચિદૌષધાનિ વાસાકૂષ્માણ્ડસુવર્ચલાપ્રભૃતાનિ સ્વભાવાત્પાનીયં ગૃહ્ણન્તિ| અન્યાનિ નેતિ વિકલ્પ્યોદકસ્યાઽવસેચનમ્| એતદેવ ચ વિકલ્પ્ય ક્વાથશેષગ્રહણમ્| યાવતોદકેન દ્રવ્યાણાં મુક્તરસતા આશઙ્ક્યતે તાવદાઽઽસેચનમ્| અધિશ્રયણં ચુલ્લ્યામાઽઽરોપણમ્| આસનવિશેષોઽન્યચિત્તતાપપરિહારાય| પરિત ઇત્યેકદેશ ઔષધસ્ય દાહભયાત્| અવતારણં ચુલ્લીતો ભૂમૌ| યથાર્હસ્પર્થં દોષાદ્યપેક્ષયોષ્ણં વા શીતં વા| ક્ષીરાદીત્યાદિ સુબોધમ્| તદુપદેશ ઇતિ ક્ષીરદધિમસ્તુમૂત્રાદ્યુપદેશે તદૌષધં વારિક્વાથપૂર્વકમનુપદગ્ધં ક્વાથયેત્| સ્તોકેન તુ વારિણા પ્રથમં ક્વાથયેત્| તતસ્તેનૈવોદકેન સહ ક્ષીરાદિભિઃ ક્વાથેયેદિત્યર્થઃ| એતચ્ચ નિર્યૂહેષ્વેવ સાધ્યેષુ વિજ્ઞેયમ્| ન તુ સ્નેહપાકેષ્વપિ| તથા ચ ષટ્પલાદિષુ યત્ર ક્ષીરાદિકં દ્રવં પઠિતં તત્રોક્તસ્યૈવ દ્રવસ્ય પ્રયોગમભિમન્યન્તે, ન તુ જલદાનમઙ્ગીકુર્વન્તિ| કેચિત્તુ યત્ર સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણં દ્વિગુણં વા ત્રિગુણં વા, તત્ર ચતુર્ગુણત્વાપાદનાય દ્રવં સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણમિત્યનયા પરિભાષયા પઠિતશેષં જલમેવેચ્છન્તીતિ|| ૯||

Adhikarana shItaphANTayorlakShaNam (10) · Śloka 10

શીતસલિલાપ્લુતસ્તુ નિશાપર્યુષિતપૂતઃ શીતઃ| ઉષ્ણા- મ્ભસિ ક્ષુણ્ણાભિષુતપૂતઃ ફાણ્ટઃ||૧૦||

શીતસલિલેત્યાદિના શીતકષાયલક્ષણમ્| ઉષ્ણામ્ભસીત્યાદિ ફાણ્ટલક્ષણમ્|| ૧૦||

Adhikarana kaShAyeShvauShadhAnAM mAtrAvicAraH (11) · Śloka 11

તત્ર સમ્યગ્રસવીર્યાદીન્યૌષધસ્ય સમીક્ષ્ય વ્યાધ્યાઽઽતુ- રાદિબલતશ્ચ નિર્યાસાદીનાં કલ્પનાં માત્રાઞ્ચ સંશ્રયેત્||૧૧||

તત્રેત્યાદિના પઞ્ચાનાં કલ્પનાનાં વિષયભેદો ભેષજસ્ય માત્રા ચોચ્યતે| તત્ર કલ્પનાસ્વૌષધસ્ય રસાદીનિ રસવીર્યવિપાકપ્રભાવગુણાન્તરાણિ સમ્યગતિશયેન સમીક્ષ્ય નિર્યાસાદીનાં પઞ્ચાનાં કલ્પનાનામ્ યોજનાં માત્રાઞ્ચ ભિષક્ સંશ્રયેત્| વ્યાધ્યાતુરદોષદૂષ્યાદીનાઞ્ચ બલવત્ત્વે તેષાં બલાપેક્ષયા કલ્પનાં માત્ર્ઞ્ચ સંશ્રયેત્|| ૧૧||

Adhikarana tatra ekIyamatam (12) · Śloka 12

તથા ચ કેચિદાહુઃ- માત્રાયા ન વ્યવસ્થાઽસ્તિ વ્યાધિં કોષ્ઠં બલં વયઃ| આલોચ્ય દેશકાલૌ ચ યોજ્યા તદ્વચ્ચ કલ્પના||૧૨||

તથા ચેત્યાદિના પૂર્વોક્તસ્યૈવાર્થસ્ય પ્રમાણીકરણમ્| માત્રાયા વ્યવસ્થા નાસ્તીતિ પ્રતિજ્ઞા નિયમનિરાસાયોચ્યતે| વ્યાધ્યાદિકં નાનાવિધૈર્વિશેષૈરાલોચ્ય સા માત્રા યોજ્યા| ન કેવલં માત્રા યાવત્ કલ્પનાપિ નિર્યૂહાદિકા તદ્વદેવ વિજ્ઞેયા| તેનૈવં વિજ્ઞેયમ્ | કલ્પનાયા વિષયે વ્યવસ્થા નાસ્ત્યપિ તુ વ્યાધ્યાદિક-માલોચ્ય સા યોજ્યા|| ૧૨||

Adhikarana niryAsAdInAM mAtrAnirdeshaH (13) · Śloka 13

ઇત્યલમેતદુપદિષ્ટં બુદ્ધિમતાં જ્ઞાનપ્રબોધાય| યથા તુ સર્વે ભિષજો વિજ્ઞાસ્યન્તિ તથોપદેક્ષ્યતે| નિર્યાસસ્ય મધ્યમા માત્રા ચતુષ્પલમ્| કલ્કચૂર્ણયોઃ કર્ષઃ| પલત્રયં તદા- ઽઽલોડને||૧૩||

ઇત્યુપસંહારે| એવં માત્રયાઃ કલ્પનાયાશ્ચ યદુક્તં તદ્બુદ્ધિમતાં પટુધિયાં જ્ઞાનપ્રબોધાયાઽલં પર્યાપ્તમુપદિષ્ટમ્| સર્વે ભિષજો મન્દમધ્યમપ્રજ્ઞા અપિ યથા વિજ્ઞાસ્યન્તિ તથોપદેક્ષ્યતે-નિર્યાસસ્યેત્યાદિ| નિર્યાસસ્ય નિર્યાસાધારદ્રવ્યસ્ય| સુબોધમ્| તદિતિ સમ્ભવાત્ કલ્કસ્ય પરામર્શઃ| પલત્રયમાઽઽલોડનસમ્ભાવિનો દ્રવસ્ય||૧૩||

Adhikarana niryUhakalpanAparibhAShA (14) · Śloka 14

નિર્યૂહે ભેષજપલમુદકાર્ધપ્રસ્થેઽધિશ્રિત્ય પાદશેષિતમવ- તારયેત્||૧૪||

નિર્યૂહે ક્વાથે ભેષજસ્ય પલમુદકસ્યાર્ધપ્રસ્થઃ ષોડશપલાનિ| પાદશેશશ્ચત્વારિ પલાનિ| તચ્ચ નિર્યૂહે દ્રવ્યજલક્વથિતશેષાણાં માનં કૃષ્ણાત્રેયમતાનુસારિણાચાર્યેણોક્તમ્| તથા ચ તત્ર પઠ્યતે 'ક્વાથં દ્રવ્ય્યપલે કુર્યાત્ પ્રસ્થર્ધં પાદશેષિતમિ'તિ| ચરકગ્રન્થે ચૈવંવિધા પરિભાષા ન વિદ્યતે, યતઃ સોઽસમાપ્ત એવ તન્ત્રે બ્રહ્મભૂયં ગતઃ| કૃષ્ણાત્રેયપરિભાષા પ્રદર્શિતશ્ચાર્થશ્ચરકસ્યાપ્યનુમત એવેત્યનુમિમીમહે| યતઃ સર્વતન્ત્રકૃતાં ચતુષ્પલા મધ્યમા માત્રા પાતવ્યા કષાયસ્યેત્યભિમતમ્| તથા ચ સુશ્રુતે સૂત્રસ્થાને સંશોધન સંશમનીયેઽધ્યાયે પઠ્યતે -'વ્યાધ્યાદિષુ તુ મધ્યેષુ ક્વાથસ્યાઽઞ્જલિરિષ્યત' ઇતિ| એતચ્ચ ચરકમુનિના ન પ્રતિષિદ્ધમ્| અપ્રતિષિદ્ધં ચ પરમતમનુમતમેવેતિ તન્ત્રન્યાયઃ| યા ચ ખરણાદસંહિતાભટ્ટારહરિશ્ચન્દ્રકૃતા શ્રૂયતે, સા ચ ચરકપ્રતિબિમ્બરૂપૈવ લક્ષ્યતે| તત્રાઽપિ પઠ્યતે-'કષાયાત્ ષટ્પલં પિબેદિ'તિ| પુનશ્ચ ન્યૂનાં ન્યૂનતરાં ચ તામિતિ પાઠાદ્યૈષા ષટ્પલા માત્રા સોત્તમૈવેતિ મન્યતે| તતો ન્યૂના ચતુષ્પલા મધ્યમેતિ| તસ્માચ્ચરકસ્યાપિ ચતુષ્પલૈવ માત્રાઽભિમતેતિ ગમ્યતે| ન ચૈતતન્ત્રન્યાયેનૈવ વ્યવસ્થાપ્યતે યાવત્તત્ર ચરકગ્રન્થ એવ ચતુર્ણામેવ કષાયકલ્પનાનાં પ્રયોગઃ પઠ્યતે| તથા ચ પિત્તગુલ્મે રોહિણ્યાદીનાં કષાયશ્ચતુષ્પલો ઘૃતેન સમઃ પેય ઇત્યુક્તઃ| ન ચૈતદેવ વચનમન્યેષુ કષાયેષ્વપિ તથાભાવાનુમાનાય બોદ્ધવ્યમ્| સર્વત્રૈવ તથાવિધાયાઃ પ્રયોગઃ પ્રસિદ્ધેરબાધિત્વાલ્લક્ષ્યવત્તન્ત્રત્વાચ્ચ| લક્ષણસ્ય તાત્સ્થ્યાત્ સિદ્ધં સર્વત્ર ચતુષ્પલા કષાયસ્યમાત્રા પાતવ્યેતિ| પાદશિષ્ટં ચ ક્વથિતં ગ્રાહ્યમિત્યેતદપિ સર્વતન્ત્રકૃતામપિ વિહિતવિધાનમ્| તથા ચ ખરણાદસંહિતાયાં પાદેન પાદેન શેષયેદિતિ| ચાક્ષુષેણસંહિતાયાં પાદવશેષં ક્વથિતં ચ વિદ્યાદિતિ| તથા સ્નેહેષુ ગ્રાહયેત્ પાદશેષિતમિતિ| એતચ્ચ પરમતમપ્રતિષિદ્ધં ચરકસ્યાનુમતમેવ| કેવલમત્રૈવ વિપ્રતિપત્તિઃ| યદેકે દ્રવ્યાચ્ચતુર્ગુણં ક્વાથ્યં જલમિચ્છન્તિ| કૃષ્ણાત્રેયસ્તુ ષોડશગુણમ્| સુશ્રુતાધ્યાયિનસ્તુ કેચિચ્ચતુર્ગુણં પઠન્તિ, કેચિદષ્ટગુણમ્| ચતુર્ગુણત્વમષ્ટગુણત્વં ષોડશગુણત્વં ચ કિં શુષ્કદ્રવ્યમાનેનાઽઽહોસ્વિદાઽઽર્દ્રદ્રવ્યમાનેનેત્યસ્ય વિકલ્પનસ્ય પ્રસઙ્ગ એવ નાસ્તિ| શુષ્કદ્રવ્યેષુ વિશેષબુદ્ધેરભિન્નત્વાત્| એવં સ્થિતે ચતુર્ગુણાઽષ્ટગુણદર્શને સાધુપ્રયોગે ન ભવતીત્યુપેક્ષાં કૃત્વા ષોદશગુણપક્ષ એવ કૃષ્ણાત્રેયતો વાગ્ભટેનાઽઙ્ગીકૃતો યતશ્ચરકસ્યૈષ એવ પક્ષઃ| યેન ચતુષ્પલાયાં પાતવ્યમાત્રાયાં સિદ્ધાયામતીસારે પલં વત્સકબીજસ્યેત્યાહ| કૌષ્ઠિકે ચ પટોલાદ્યે પલમિતિ| અન્યથા દ્રવ્યપલાચ્ચતુર્ગુણેઽષ્ટગુણે વા જલે ક્રિયમાણે ચતુર્ભાગાવશેષસ્ય ક્વથિતસ્ય પલં પલદ્વયં વા પ્રાપ્નોતિ| તસ્માત્ ષોડશગુણપક્ષ એવ શ્રેયાન્| કૃષ્ણાત્રેયમતાનુસારેણૈવ દ્રવ્યાણાં પલમિત્યુક્તમ્| તદેવ ચરકસ્યાઽભિમતમેવેત્યત્ર પટોલમૂલાદ્યં વત્સકબીજં ચ જ્ઞાપકમ્| તેન યત્ર યાવન્તિ દ્રવ્યાણિ પઠ્યન્તે તત્ર તેષાં તાવન્તો ભાગા વિધેયાઃ યાવદ્ભિર્ભાગૈઃ સમુદિતાનાં દ્રવ્યાણાં પલં ભવતિ| યથા નાગરાદ્યે ત્રિકાર્ષે ત્રિપલાદીનાં ચેતિ| તર્હિ કથમન્યથા પ્રયુજ્યતે| પ્રસિદ્ધેરવિચ્છેદાત્| તસ્માત્ પ્રસિદ્ધ એવ પ્રયોગોન્યાય્યઃ| તથા ચ શાસ્ત્રદૃષ્ટા અપિ પ્રયોગાઃ પ્રસિદ્ધેરવિચ્છેદપારમ્પર્યેણ વૃદ્ધવૈદ્યૈઃ પ્રયુજ્યન્ત એવ| યથા વમનેષૂષ્ણાસ્ય મધુનઃ પ્રયોગેઽનુજ્ઞાતે શાસ્ત્રકૃદ્ભિર્વૃવૈદ્યાસ્તન્ન કુર્વન્તિ| એવં ચ બ્રુવતે યદ્યુષ્ણસ્ય મધુનઃ પ્રયોગે અપક્વપ્રત્યાગમનં હેતુરુદ્દિષ્ટઃ, યત્ર તુ દોષાદિવશાન્ન પ્રત્યાગમનં ભવતિ તત્ર દોષાયૈવેતિ| તસ્માદપ્રયોગ એવ સાધુઃ| ઇદઞ્ચાહુઃ-'તસ્માત્ સત્યપિ નિર્દેશે કુર્યાદૂહં સ્વયં ધિયા| વિનાપિ તર્કાદ્યા સિદ્ધિર્યદૃચ્છા સિદ્ધિરેવ સા||' ઇતિ| તથા શ્લૈષ્મિગુલ્માદિવિષયેષ્વપિ હિઙ્ગ્વાદિષુ શેષદ્રવ્યસમૈરેવ ભાગૈર્હિગ્વાદીનાં પ્રયોગમિચ્છન્તિ| શાસ્ત્રે તુ 'યચ્ચૂર્ણં ગુટિકા યા વા વિહિતા વાતગુલ્મિનામ્| દ્વિગુણક્ષારહિઙ્વમ્લવેતસાસ્તાઃ કફે હિતાઃ|' ઇતિ પઠ્યન્તે| આનેકં ચ પ્રયોગં કલ્પનાન્તરેણ શસ્ત્રે પઠિતમ્| વૃદ્ધવૈદ્યાઃ કલ્પનાન્તરેણ પ્રયુઞ્જત એવ| તસ્મા દેવંવિધે પ્રસિદ્ધિરેવ ન્યાય્યા| ઇતિ નિર્યૂહવિધિઃ પાચનાદિષુ| સ્નેહાદિસાધનયાઽપિ યત્ર નિર્યૂહઃ સાધ્યતે તત્રાપ્યેષ એવ વિધિરસતિ વાચનિકે વિધૌ|| ૧૪||

Adhikarana shItaphANTayoH kalpanAparibhAShA (15) · Śloka 15

શીતફાણ્ટયોરૌષધપલં ષટ્ચતુર્ભિરમ્બુપલૈરાસુતમિતિ||૧૫||

શીતેત્યાદિ| યથાસઙ્ખ્યેન શીતે ષડ્ભિર્જલપલૈરાઽઽસુતમૌષધપલમ્| ફાણ્ટે ચતુર્ભિરિતિ કલ્પના|| ૧૫||

Adhikarana snehapAkaparibhAShA (16) · Śloka 16

સ્નેહપાકે ત્વનિર્દિષ્ટપ્રમાણે સમુદિતસ્ય દ્રવસ્ય પાદેન સ્નેહો યોજ્યસ્તત્ પાદેન કલ્કઃ| અન્યે પુનઃ પઠન્તિ- સ્નેહપાકે ત્વમાનોક્તૌચતુર્ગુણવિવર્દ્ધિતમ્| કલ્કસ્નેહદ્રવં યોજ્યમધીતે શૌનકઃ પુનઃ| સ્નેહે સિધ્યતિ શુદ્ધામ્બુનિષ્ક્વાથસ્વરસૈઃ ક્રમાત્| કલ્કસ્ય યોજયેદંશં ચતુર્થં ષષ્ઠમષ્ટમમ્| પઞ્ચપ્રભૃતિ તુ દ્રવં પૃથક્સ્નેહસમમેવાવપેત્| અનિરુપિત- કલ્પનં ચ ભૈષજ્યં કલ્કીકુર્યાત્| અથૈકધ્યં પ્રતિસં- સૃજ્યા-ધિશ્રિત્ય ચ નિર્યૂહવત્ સાધયેત્| તત્ર યદા વિરમતિ શબ્દઃ પ્રસાદમાપદ્યતે સ્નેહો યથાસ્વં વર્ણગન્ધરસોત્પત્તિર્ભૈષજ્યમઙ્ગુલીભ્યાં મૃદ્યમાનામનતિમૃદ્વ- નતિદારુણમનઙ્ગુલિગ્રાહિ ચ સ્યાત્| સ કાલસ્તસ્યાઽ- વતરણાય| અપિ ચ- ઘૃતસ્ય ફેનોપશમસ્તૈલસ્ય તુ તદુદ્ભવઃ| લેહસ્ય તન્તુમત્તાપ્સુ મજ્જનં સરણં ન ચ| અથાઽવતાર્ય શીતીભૂતમહતેન વાસસા પરિપૂય શુચૌ દૃઢે કલશે સમાસિચ્ય પિધાનેન પિધાય શુક્લેન વસ્ત્ર- પટ્ટેનાચ્છાદ્ય સૂત્રેણ સુબદ્ધં સ્વનુગુપ્તં શુચૌ દેશે સુસ્થિતં સ્થાપયેત્||૧૬||

પાકપ્રસઙ્ગેન સ્નેહપાકાનામનુક્તમાનાનાં નિયમ ઉચ્યતે| યત્ર સામાન્યેનોક્તમેભિર્દ્રવ્યૈરયં સ્નેહઃ પક્તવ્યં ઇતિ| યત્ર કસ્યચિત્ ક્વાથાદેઃ પરિમાણમુક્તં કસ્યચિન્નોક્તં તત્ર ચ સ્નેહદ્રવૌષધાનામિદં માનં વિજ્ઞેયમ્| કિમિત્યાઽઽહ-સમુદિતસ્યેત્યાદિ| સમુદિતસ્યેત્યનેનૈતદ્દર્શયતિ| યત્ર સર્વેષાં ક્વાથાદીનામનિર્દિષ્ટપરિમાણત્વં તત્ર તેષામન્યોન્યસમાનાનાં મિશ્રીભૂતાનાં ચતુર્થાંશેન સ્નેહો યોજ્યઃ| તથા યત્ર હિ દ્રવોદ્દેશે કિઞ્ચિદ્દ્રવં સ્નેહસમં સ્નેહાદ્ દ્વિગુણં ત્રિગુણં વા પઠ્યતે કિઞ્ચિચ્છાઽનિર્દિષ્ટપરિમાણં તત્ર નિર્દિષ્ટપરિમાણં યથાશ્રુતમેવ કૃત્વા નિર્દિષ્ટપ્રમાણેન તથા પૂરયિતવ્યં યથા સમુદિતં સ્નેહચતુર્ગુણં ભવતિ| યત્ર પુનઃ કિઞ્ચિચ્ચતુર્ગુણમેવ પઠિતં કિઞ્ચિચ્ચાનિર્દિષ્ટં પ્રમાણં તત્ર શ્રુતાવનુષ્ઠિતાયામનિર્દિષ્ટમાનં દ્રવં સ્નેહસમમિત્યેષૈવ પરિભાષા આપતતિ| એવં સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણં સમુદિતં દ્રવમિત્યર્થાદુક્તમ્| સ્નેહાચતુર્થાંશેન કલ્કઃ| સમુદિતસ્ય દ્રવસ્યેતિ યદુક્તં તન્ન સર્વત્ર વિજ્ઞેયમ્| અપિ ત્વેકદ્રવ્યાદિકે યાવચ્ચત્વારો દ્રવાસ્તાવત્ સમુદિતસ્યેતિ વિજ્ઞેયમ્| અન્યે પુનરાચાર્યાઃ સ્નેહપાક ઇત્યાદિશ્લોકં માનપ્રદર્શનાય પઠન્તિ| યઃ સ્નેહઃ શુદ્ધામ્બુના સાધ્યતે તત્ર કલ્કસ્ય સ્નેહાચ્ચતુર્થમંશં યોજયેત્| યત્ર તુ નિષ્ક્વાથેન સાધ્યતે તત્ર સ્નેહાત્ ષષ્ઠમંશં કલ્કસ્ય યોજયેત્| યત્ર તુ સ્વરસેન તત્રાષ્ટમાંશમ્| કલ્કસ્યેત્યનેન કલ્કોદ્દેશેનૈવ મતાન્તરમુક્તમ્| સ્નેહદ્રવયોસ્તુ પરમતમપ્રતિષિદ્ધં તેષામનુમતમેવેતિ વિજ્ઞેયમ્| પઞ્ચપ્રભ્રુતિ તુ દ્રવં પૃથક્ પ્રત્યેકં સ્નેહસમમાવપેત્| અત્ર વૃદ્ધવૈદ્યાનુસ્મરણાવિચ્છેદ એવાચાર્યેણાઽઽગમત્વેનોપનિબદ્ધઃ| ન ચાનિબદ્ધપૂર્વમાગમમાચાર્યસ્ય પ્રદર્શયિતું યુક્તમિત્યાશઙ્ક્યાચાર્યેણ યસ્માદ્દૃદ્ધવૈદ્યાનુસ્મર્યમાણમાર્ચાર્યચરકોક્તં લિઙ્ગમનુમાપકં વિદ્યતે| તથા ચ ચરકે વાતશોણિતચિકિત્સિતે ત્રાયન્ત્યાદ્યે પરુષકાદ્યે ચ ઘૃતે કષાયે ચ પરુષકદ્રાક્ષાકાશ્મર્યેક્ષિવિદારીણાં રસાઃ પૃથક્સ્નેહસમાઃ પઠિતાઃ| અતોઽનુમીયતેઽન્યત્રાઽપ્યેવમિતિ પારમ્પર્યવિચ્છેદસ્ય ચાગમત્વમપ્રતિહતમિતિ સર્વશાસ્ત્રેષુ ગૃહીતમેવ| યસ્મિંશ્ચ ભૈષજ્યે વિશિષ્ટા કલ્પના નિર્યાસાદિકા નોક્તા તદ્ભૈષજ્યં કલ્કીકુર્યાત્| યેષુ કેષુચિત્ સ્નેહાપાકેષ્વવિશેષેણૌષધાનિ પઠિતાનિ ન તુ તેષાં કલ્પનાવિશેષસ્તત્ર તેષાં કલ્ક એવ યોજ્ય ઇત્યર્થઃ| એકધ્યં મિશ્રીભાવેન| નિર્યૂહવદિતિ સુખોપવિષ્ટઃ સર્વતઃ સકલમવલોકયન્ દર્વ્યાઽવઘટ્ટાયન્ મૃદુના પરિતઃ સમુપગચ્છતાઽનલેન સાધયેદિત્યુક્તમ્| તત્ર યદેત્યાદિના પચ્યમાનસ્નેહસ્યાઽવતરણકાલઃ| વટકાનાં તુ લેહપૂર્વત્વાત્ પૃથઙ્નોક્તમ્| સુબોધમ્| અપિ ચેત્યાદિના ઘૃતાદિવિશેષેણ| સુબોધમ્| તદુદ્ભવઃ ફેનોદ્ભવઃ| સરણમનેકશો ગમનમ્| તસ્યાભાવઃ| પરિપૂય પરિસ્રાવ્ય| સુબોધમ્| એવમાઽઽચાર્યેણ કલ્પના ઉક્તાઃ| ઇદન્તુ વિચાર્યમ્| યદેતદૌષધસંસ્કૃતં ષડઙ્ગાદિજલમુક્તં તત્ર તુ દ્રવ્યોદકક્વથિતશેષાણાં કિં માનમિતિ| તૃડુપશમનાય જલવત્ પ્રયુજ્યતો તત્ ક્વાથપાકપરિભાષા ન સમ્ભવતિ| તથા ચાત્ર કેચિત્ પઠન્તિ- અનુક્તે પરિમાણે તુ દ્રવ્યાણામુદકસ્ય ચ| તૃષ્ણાશાન્ત્યૈ કથન્તોયમૌષધઞ્ચ પુનઃ કથમ્|| ચતુર્ગુણં યદિ દ્રવ્યાદથવા ષોદશાંશકમ્| ચતુર્ભાગાઽવશેષે તુ બહુદ્રવ્યં પ્રયુજ્યતે|| ક્રિયમાણવિધિશ્ચૈષ ન પ્રસિદ્ધિમુપાગતઃ| તસ્માદ્વિના તુ શાસ્ત્રેણ પ્રસિદ્ધિં સમુપાશ્રયેત્| યદેવ તાવચ્છાસ્ત્રેણ સમાખ્યાતં પરિસ્ફુટમ્| પ્રસિદ્ધિમાશ્રિતૈર્વૈદ્યૈસ્તદપિ ક્રિયતેઽન્યથા|| નિર્દિષ્ટં મધુશાસ્ત્રેણ વમને ગુણદર્શનાત્| ન ચ તત્ ક્રિયતે વૈદ્યૈઃ પ્રત્યાગમનશઙ્કયા|| વારુણ્યામાઽઽસુતાઃ પ્રોક્તા દેવદારુવચાદયઃ| જલેનોત્ક્વથિતાઃ પ્રાયસ્તે પ્રસિદ્ધાશ્ચ કર્મણિ|| ઉક્તં ચ શાસ્ત્રકારેણ કુર્યાદૂહં સ્વયં ધિયા| વ્યાખ્યાનમુપદેશશ્ચ તન્ત્રયુક્તિશ્ચ કીર્ત્તિતા|| તત્રોપદેશવચનં યત્ પ્રોક્તં શાસ્ત્ર એવ હિ| વિશેષેણ યદાઽઽખ્યાનં તદ્વ્યાખ્યાનમિહેષ્યતે|| વિવિધં વા યદાખ્યાનં પ્રસિદ્ધમનિબન્ધનમ્| વૃદ્ધવૈદ્યાગતં તદ્ધિ વ્યાખ્યાનમિતિ સંજ્ઞિતમ્|| આગમસ્મર્યમાણોઽયં નૈવ શાસ્ત્રનિબન્ધનઃ| તસ્માત્ સ્મરણમેવાઽત્ર યથા વૈદ્યક્રમાગતમ્|| તથૈવ ભિષજા કાર્યો દ્રવ્યોદકપરિગ્રહઃ|| ઇતિ| એવં વૃદ્ધવૈદ્યાઽઽગતં પ્રસ્થાદિમાનં નૈવાસ્માભિરુચ્યતે| સર્વેષ્વેવૌષધોકકેષ્વૌષધાનાં સઙ્ખ્યાવિશેષનિરપેક્ષાસ્તથાવિધા ભાગા વિધેયાઃ| યથા દ્રવ્યસમુદાયસ્ય વ્યાધ્યાદ્યપેક્ષમર્ધપલં વા કર્ષત્રયં વા પલં વા ભવતિ| ન ચ પલમધિકમાત્રા ક્વાથસમા ભવતીત્યાઽઽશઙ્કા કાર્યા| યતઃ ક્વાથ્યે દ્રવ્યપલે ષોડશજલપલાનિ દત્વા ક્વથિતશેષસ્ય ચત્વારિ પલાનિ ગૃહ્યન્તે| તૃડ્શમને તુ જલે ઔષધપલેનોદકસ્ય પ્રસ્થદ્વયમાત્રદ્રવમાનેન તતોઽપ્યધિકં વા સ્થાલ્યામધિશ્રીયતે| અર્ધશૃતં ચેદમેવ કલ્પ્યતે| તસ્માત્ દ્રવ્યપલસ્યાપિ પ્રયોગે ન વિરુધ્ય ઇતિ| તથા યવાગૂયૂષપાનકમાંસૌદનાઽઽસવાઽરિષ્ટાદિષ્વપિ દ્રવ્યાદિમાનં નોક્તકં તત્રાપિ વૃદ્ધવૈદ્યાઽવિચ્છેદપારમ્પર્યેણ પ્રતિપદોક્તં સજાતીયાઽનુમાનેનૈવાઽવાઽવગન્તવ્યમ્| યસ્માદ્બહિરેવ શાસ્ત્રેણનુબદ્ધં પ્રયોગે પ્રતિષ્ઠિતમ્| તથા ચ પઠન્તિ- અતશ્ચ પ્રકૃતં બુદ્ધ્વા દેશકાલાન્તરાણિ ચ| તન્ત્રકર્ત્તુરભિપ્રાયાનુપાયાંશ્ચાર્થમાદિશેત્|| ઇતિ| અનેકં ચૈવં પ્રકારં પ્રસિદ્ધ્યૈવ જ્ઞાયત ઇતિ કૃત્વ શાસ્ત્રે નિબદ્ધમ્| તથા ચ - કુક્કુટાશ્ચ મયૂરાશ્ચ તિત્તિરિક્રૌઞ્ચવર્તકાઃ| શાલયો મદિરાઃ સર્પિર્વાતગુલ્મચિકિત્સિતમ્|| ઇત્યત્ર યથાર્હં સંસ્કારો ગમ્યત એવ| અન્યત્ સમ્મોહભયાન્ન પ્રદર્શ્યતે| અન્યતન્ત્રેષુ પુનરેવંવિધમપિ પઠ્યતે- અનિર્દિષ્ટે ઘૃતક્ષીરવિશેષે ગવ્યમિષ્યતે| સૈન્ધવં લવણેભ્યશ્ચ ક્ષારેભ્યો યવશૂકજઃ| તૈલેભ્યસ્તિલતૈલઞ્ચ ગોમૂત્રં મૂત્રકીર્ત્તને|| ઇત્યુક્તાઃ કલ્પનાઃ|| ૧૬||

Adhikarana patimANanirdeshaH (17) · Śloka 17

પરિમાણં પુનઃ ષડ્વંશ્યો મરીચિઃ| તાઃ ષટ્સર્ષપઃ| તેઽષ્ટૌ તણ્ડુલઃ| તૌ ધાન્યમાષઃ| તૌ યવઃ| અતઃ પરં ચતુર્ગુણવૃદ્ધ્યાઽણ્ડિકામાષકશાણકર્ષપલકુડવપ્રસ્થા- ઽઽઢકદ્રોણવહાઃ કલ્પ્યન્તે| ધરણં તુ પલસ્ય દશમો ભાગઃ| માષકસ્ય પર્યાયો હેમો ધાનકશ્ચ| શાણદ્વયસ્ય પર્યાયો દ્રઙ્ક્ષણઃ કોલો વટકશ્ચ| કર્ષસ્ય સુવર્ણમક્ષં પિચુર્બિડાલપદકં પાણિતલં તિન્દુકં કવલગ્રહઃ ષોડ- શિકા ચ| કર્ષદ્વયસ્ય શુક્તિરષ્ટમિકા ચ| પલસ્ય મુષ્ટિઃ પ્રકુઞ્ચશ્ચતુર્થિકાબિલ્વમાત્રઞ્ચ| પલદ્વયસ્ય પ્રસૃતો- ઽષ્ટમાનં ચ| કુડવસ્યાઽઞ્જલિઃ| કુડવદ્વયસ્ય માનિકા| આઢકસ્ય પાત્રં કંસશ્ચ| દોણસ્ય નલ્વણાર્મણોન્માનઘટ- કુમ્ભકલશાઃ| દ્રોણદ્વયસ્ય શૂર્પઃ| તુલા પુનઃ પલ- શતમ્| તાનિ વિંશતિર્ભાર ઇતિ| ભવતિ ચાત્ર- શુષ્કમેયેષ્વિદં માનં દ્વિગુણં તુ દ્રવાઽઽર્દ્રયોઃ||૧૭||

પરિમાણં પુનરિત્યાદિ| પરિમાણં સામાન્યેન માનમ્| વંશી સુસૂક્ષ્મરજસોઽશુ અણુઃ| તા ઇતિ મરીચ્યઃ| ત ઇતિ સર્ષપાઃ| તાવિતિ તણ્ડુલૌ| પુનસ્તાવિતિ ધાન્યમાષૌ| અત ઇતિ યવાત્પરમુત્તરમુત્તરં પૂર્વસ્ય ચતુર્ગુણવૃદ્ધ્યા વિજ્ઞેયમ્| એવં સતિ ચત્વારો યવા અણ્ડિકા| ચતસ્રોઽણ્ડિકા માષકઃ| ચત્વારો માષકાઃ શાણઃ| એવં ચતુર્ગુણવૃદ્ધ્યા કર્ષાદ્યપિ વહાન્તં વાચ્યમ્| ધરણં પલસ્ય દશમો ભાગઃ| ષણ્માષકા એકાઽણ્ડિકા એકો યવસ્રયો ધાન્યમાષા ઇતિ| પર્યાયા માષકાદીનાં સુબોધાઃ| શાણદ્વયમર્ધકર્ષઃ| તાનીતિ| તાનિ પલશતાનિ વિંશતિર્ભારઃ| યદેતદિહ માનમુક્તં તચ્છુષ્કેષ્વેવ મેયેષુ બોદ્ધવ્યમ્| યદા તુ દ્રવં જલક્ષીરઘૃતાદ્યાઽઽર્દ્રં વા ગુડૂચીપઞ્ચમૂલાદિમેયં તદૈતદેવ માનં દ્વિગુણં જ્ઞેયમ્| યદ્યપિ ચ સામાન્યેન દ્રવાર્દ્રયોર્દ્વિગુણમાનસ્યોક્તત્વાત્ વંશ્યાદિવહાન્તં સર્વં દ્વિગુણં પ્રાપ્તં તથાપિ કુડવાદ્યેવ વહાન્તં દ્વિગુણં વિજ્ઞેયં ન તુ વંશ્યાદિપલાન્તમ્| વંશ્યાદાવપિ દ્વિગુણે દૂષ્યમાણે અનેકમવિચ્છેદેન પ્રસિદ્ધમસંશયફલં ચ પ્રયોગપૂગં પરિહીયતે| તતશ્ચ્યવનપ્રાશાદિષુ પ્રસિદ્ધાન્માનાત્ દ્વિગુણપલાનિ તૈલાદીનિ પ્રાપ્નુવન્તિ| તથા નીલિનીઘૃતે પ્રસિદ્ધાત્ સુધાક્ષીરાદયૌગિકમતિયોગકર્ત્તૃદ્વિગુણં પ્રાપ્નોત્યન્યાન્યપિ શાણાદિષુ વિપરીતાન્યાપતન્તિ| તાનિ સ્વયં વિકલ્પ્ય યોજ્યાનિ| અત્ર ચ પ્રમાણં ચતુર્વિંશતિપલમાનં બસ્તેશ્ચતુઃ સુવર્ણેન પલેન| નાઽષ્ટસુવર્ણેન| અષ્ટસુવર્ણેન હિ બસ્ત્યૌષધસ્ય પક્ત્વાઽઽશયેઽવકાશ એવ ન વિદ્યતે| એવમણ્ડિકામાષકશાણાદિષ્વપિ પ્રમાણીકર્ત્તવ્યમ્| તસ્માત્ સામાન્યોક્તાવપિ કુડવાદિષ્વેવ દ્વિગુણત્વં વિજ્ઞેયમ્, ન વંશ્યાદિષુ| અત એવ ચ તુલાયાઃ પલોક્તિનિયતત્વદ્ દ્વિગુણત્વાઽસમ્ભવઃ| તથા ચ પઠન્તિ- નિર્દેશસ્યાવિશેષેઽપિ વિશેષો રૂઢિમાગતઃ| અવિચ્છેદાત્ પ્રવક્તૃણાં શ્રોતૃણાં ચ ક્રિયાવિધૌ|| કર્મણ્યણુવિશેષેઽપિ વિશેષે લક્ષણં સ્થિતમ્| આદિત્યં પશ્યતીત્યત્ર નાઽવિશેષાત્ પ્રયુજ્યતે|| ઇતિ| અત એવ યદપિ ચાઽઽર્દ્રદ્રવ્યાણાં દ્વિગુણં માનમુક્તં તન્નઃ સર્વેષામેવ કૂષ્માણ્ડકાઽઽર્દ્રકેક્ષુગણ્ડિરકાદીનામિતિ બોદ્ધવ્યમ્| યાનિ પુનઃ સહચરકણ્ટકારિકાવાશાતાવરીકુટજત્વક્કૂષ્માણ્ડકાદીન્યાઽઽર્દ્રણ્યેવ પ્રસિદ્ધપ્રયોગાણિ તેષાં દ્વિગુણત્વે યથાસ્વમુક્તપ્રયોગાઽસમ્ભવઃ| શુષ્કપ્રસિદ્ધાનાં તુ સદ્ય ઉદ્ધૃતાનાં તૈક્ષ્ણ્યાદ્યભાવાદુપપન્ન એવ દ્વિગુણપ્રયોગ ઇતિ| અપિ તુ યેષાં શુષ્કાણામેવ પ્રયોગઃ પ્રસિદ્ધઃ દ્વિગુણત્વસિદ્ધેઃ સમ્ભવાત્તુ સદ્ય ઉદ્ધૃતાન્યેવ પ્રયુજ્યન્તે તેષામેવ યત્ર તુ કિઞ્ચિદાદિશ્યતે નાઽન્યત્ સતં દ્વિગુણં વા ત્રિગુણાદિ વોચ્યતે તત્ર દ્રવશુષ્કકુડવાદિનિરપેક્ષમેવ| વ્યવહારપ્રસિદ્ધયોન્માનમાત્રેણૈવ સમત્વાદિકં વિજ્ઞેયમ્| કુડવાદિસ્મૃતૌ તુ પૂર્વમ્| ઇત્યુક્તા કલ્પના|| ૧૭||

Adhikarana paribhAShAsaMgrahaH (18-19) · Śloka 19

પેષણાઽઽલોડને વારિ સ્નેહપાકે ચ નિર્દ્રવે| કલ્પયેત્સદૃશાન્ ભાગાન્ પ્રમાણં યત્ર નોદિતમ્| અનિર્દિષ્ટાઽપ્રસિદ્ધેષુ મૂલં ગ્રાહ્યં ત્વગાદિષુ| સ્નેહપાકસ્ત્રિધા મન્ધશ્ચિક્કણઃ ખરચિક્કણઃ| મન્દઃ કલ્કસમે કિટ્ટે ચિક્કણો મદનોપમે| કિઞ્ચિત્ સીદતિ કૃષ્ણે ચ વર્ત્તમાને તુ પશ્ચિમઃ| દગ્ધોઽત ઊર્ધ્વં નિષ્કાર્યઃ સ્યાદામસ્ત્વગ્નિસાદકૃત્| મૃદુર્નસ્યે ખરોઽભ્યઙ્ગે પાને બસ્તૌ ચ ચિક્કણઃ| હિમવદ્વન્ધ્યશૈલાભ્યાં પ્રાયો વ્યાપ્તા વસુન્ધરા| સૌમ્યં પથ્યં ચ તત્રાદ્યમાઽઽગ્નેયં વૈન્ધ્યમૌષધમ્||૧૮|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને ભેષજકલ્પો નામ અષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૧૯||

યત્ર પેષણાઽઽલોડનાદિસામાન્યેનોક્તં તત્ર વાર્ય્યૈ વેતિ વિજ્ઞેયમિત્યાહ-પેષણેત્યાદિ| યત્ર તૂ દ્રવ્યતિરેકેણ પિષ્ટ્વા પિબેદિત્યેવમાદ્યુક્તમ્ | યત્ર ચ સ્નેહમેભિરૌષધૈઃ પચેદિતિ ચ પ્રોક્તમ્| તત્ર સર્વત્ર સલિલમેવેષ્યતિ ઇતિ ભાવઃ| યત્ર તુ દ્રવ્યાણ્યેવ પઠિતાનિ ન તુ તેષાં પૃથક્પ્રમાણં તત્ર સદૃશાંસ્તુલ્યાન્ ભાગાન્ કલ્પયેત્| એતત્ પૃથક્પઠિતાનાં માનં વિજ્ઞેયમ્| સમુદાયસ્ય ચ માનં શબ્દેનૈવ વાચ્યમ્| યથા દશમૂલાઽઽઢક ઇત્યત્ર સમુદિતસ્યૈવાઽઽઢક ઇતિ વિજ્ઞેયમ્, ન તુ પૃથગ્ભૂતસ્યેતિ ભાવઃ| યત્ર તુ ત્ર્યૂષણત્રિફલાદીનામેકવચનાન્તાનાં પ્રયોગસ્તત્ર સમુદાયસ્યૈવ ભાગો વિજ્ઞેયઃ| ક્વચિત્તુ કાર્યાનુમાનાત્ પ્રત્યેકમિષ્યતે| પ્રમાણં યત્ર નોદિતમિતિ માનવાચિનઃ શબ્દસ્યાપ્રયોગ ઉક્તઃ| તત્ પ્રયોગે તુ યથાપ્રાપ્તમવગન્તવ્યમ્| તેનાઽગસ્ત્યાદિકે ઘૃતાદીનાં પિપ્પલીચૂર્ણેનાઽસામ્યમ્| ભેષજસ્ય કલ્પના ઉક્તા| કેવલમિદં ન જ્ઞાયતે યદ્યત્ર ક્વચિત્ દ્રવ્યમુક્તં તત્ર તસ્ય વિંગૃહ્યતામિતિ| યસ્માદ્ દ્રવ્યાણાં ત્વક્સારપિચ્છામૂલફલકુસુમક્ષીરશાખાદિભેદેનાઽનેકધા પ્રયોગે દૃષ્ટઃ ઇત્યત્રાઽઽહ-અનિર્દિષ્ટાઽપ્રસિદ્ધેષ્વિત્યાદિ| યત્ર ત્વગાદીનામન્યતમં શબ્દેનોક્તં તત્રાઽવિવાદઃ| યત્ર પુનર્વિશેષસ્ત્વગાદિષુ ન નિર્દિષ્ટોઽપ્રસિદ્ધત્વાદૌષધસંગ્રહકર્ત્તૃભ્યો ન પ્રાપ્યતે તત્ર મૂલમેવ ગ્રાહ્યમ્| તથા ચ કશ્ચિતન્ત્રકારઃ પઠતિ - વચનાચ્ચ સદા કાર્યં ફલમૂલાદિ યત્સ્મૃતમ્| ભિષગ્વ્યઞ્જિતે દ્રવ્યે મૂલં દદ્યાદ્ વિશેષતઃ|| વ્યક્તેરનુપલબ્ધૌ તુ મૂલમેવ પ્રદાપયેત્| મૂલવીર્યા હિ ભૂયિષ્ઠમૌષધીઃ પરિચક્ષતે| મૂલાઽલાભે તુ દાતવ્યં મૂલતુલ્યગુણઞ્ચ યત્|| ઇતિ| મન્દાદિભેદેન ત્રિધા સ્નેહપાક ઉક્તઃ| કલ્કસમોઽતિમાર્દવાત્| મદનં માક્ષિકમલમ્| સીદતિ સઙ્ઘાતં ન ગૃહ્ણાતિ| અતઃ ખરલક્ષણાદૂર્ધ્વં યો દગ્ધો ભવતિ સ તુ નિષ્કાર્યઃ સ્યાત્| મન્દલક્ષણાત્ પૂર્વમામઃ સત્ત્વઽગ્નિસાદકૃત્| મૃદ્વિત્યાદિના મન્દાદીનાં વિષયનિર્દેશઃ| મૃદુર્મન્દઃ ઇતિ પર્યાયૌ| ઉપસંહરન્નાહ-હિમવદિત્યાદિ| વસુન્ધરા ભુર્હિમવતા વિન્ધ્યેન ચ પ્રાયો વ્યાપ્તા| દક્ષિણો ભૂભાગો વિન્ધ્ય ઉત્તરો હિમવાન્| તત્રૈવં સ્થિત આદૌ ભવમાઽઽદ્યં હૈમવતં સૌમ્યં દેહે ચ પથ્યમ્|| વૈન્ધ્યમાઽઽનેયમ્| તસ્ય પથ્યાપથ્યત્વેનાઽનુક્તેર્વિષયવિશેષેણ પથ્યત્વમુક્તમિતિ| અત્ર ચ કેચિચ્ચરકાચાર્યમતનુસારેણ પ્રમાણોપપન્નપ્રસિદ્ધાઽવિચ્છિન્નવ્યવહારપ્રદર્શનપરાઃ શ્લોકૈઃ પરિભાષાઃ પઠન્તિ| તાઃ વિકલ્પ્ય યોજ્યાઃ| ચરકોક્તાઃ પરિભાષાઃ- પરિભાષાઃપ્રવક્ષ્યન્તે ચિકિત્સાયાં સુસંશ્રિતાઃ| દ્રવ્યાણિ ષોડશગુણે સલિલે ક્વાથયેદ્ભિષક્|| ચતુર્થશેષઃ પૂતસ્તુ કષાયો ગ્રાહ્ય ઇષ્યતે| અથ ક્વાથ્યેષુ તેષૂક્તં તોયાદન્યદ્ દ્રવં ભવેત્|| તચ્ચામ્બુવત્ પ્રયોક્તવ્યં તત્ ષોડશગુણં તતઃ| દ્રવં યત્તત્ર પઠિતં ક્ષીરં વા દધિમસ્તુ વા|| મૂત્રં તક્રં સુરાગણ્ડં યદિ વાઽપ્યમ્લકાઞ્જિકમ્| જલવત્ ષોડશગુણં તત્સ્યાત્ પાદાઽવશેષિતમ્|| અનિર્દિષ્ટે પ્રમાણે તુ ક્વાથ્યાનાં ચ દ્રવસ્ય ચ| કષાયપાકકલ્પોઽયં કૃષ્ણાઽઽત્રેયેણ વર્ણિતઃ|| કર્ત્તવ્યં સતિ નિર્દેશે યથાનિર્દેષ્ટમેવ હિ| અસ્યાસ્તુ પરિભાષાયાઃ ષડઙ્ગાદાવસમ્ભવાત્|| તત્ર પ્રસિદ્ધિમાશ્રિત્ય ભેષજેષુ જલેષુ ચ| તથા વિધેયા ભાગાઃ સ્યુર્વ્યાધ્યાદિસદૃશા યથા|| તસ્માદર્ધપલં વાપિ દ્વિપ્રસ્થમુદકસ્ય તુ| તતોઽધિકં વા કર્ત્તવ્યમૂહાપોહવિશારદૈઃ|| હીનં વાપિ તતઃ કાર્યમેવં યૂષે ચ પાનકે| માંસૌદનાસવારિષ્ટપેયાસુ ચ વિતર્કયેત્|| સ્નેહાદિસાધનાયોક્તો નિર્યૂહો યત્ર યત્ર હિ| તત્રાઽપિ ષોડશગુણઃ પક્ષોઽયં પરિગૃહ્યતે|| દ્રવ્યં સ્નેહસમં ક્વાથ્યમત્ર પક્ષે પ્રયુજ્યતે| કષાય એવ ચેત્તત્ર દ્રવાર્થં કેવલો ભવેત્|| તથાન્યદપિ તત્રોક્તં દ્રવં ક્ષીરાદિકં ભવેત્| તતોઽનુરૂપં સઙ્ખ્યાય દ્રવ્યં તોયેન સાધયેત્|| દ્રવ્યં સ્નેહસમં ક્વાથ્યમન્યત્રાઽપિ દ્રવે સતિ| ન તત્ર યુજ્યતે તસ્માદનુરૂપેણ કલ્પયેત્|| અન્યે તુ ભિષજઃ પ્રાહુઃ ક્વાથ્યાન્યષ્ટગુણોઽમ્ભસિ| ક્વાથ્યં તુ ભવતિ સ્નેહાદત્ર દ્વિગુણમૌષધમ્| કષાયેણૈવ ચેત્સાધ્યઃ સત્યન્યસ્મિન્ દ્રવે તથા| સાધયેદનુરૂપેણ કેચિદેવં પ્રચક્ષતે|| ચતુર્ગુણેન તોયેન ક્વાથયેદૌષધાનિ તુ| ૠષીણાં સુશ્રુતાદીનાં સર્વેષાં મતમીદૃશમ્|| એતાવાંસ્તુ વિશેષોઽત્ર શેષમાત્રાઽપિ પૂર્વવત્| ક્વાથ્યં તુ ભેષજં સ્નેહાદત્ર પક્ષે ચતુર્ગુણમ્|| પલવ્યપેક્ષયા દ્રવ્યાદથ તોયં ચતુર્ગુણમ્| પ્રસ્થવ્યપેક્ષયા દ્રવ્યાદ્યદા તોયં ચતુર્ગુણમ્|| ક્રિયતે દ્વિગુણં ક્વાથ્યં તતઃ સ્નેહાત્પ્રયુજ્યતે| દ્રવાણાં દ્વિગુણં પ્રસ્થં શુષ્કાત્પ્રસ્થાદ્યતો મતઃ|| પ્રસિદ્ધિસ્તુ ચિકિત્સાયાં દ્વિધા હિ ભિષજામિહ| પલવ્યપેક્ષયાઽપ્યસ્તિ તથા પ્રસ્થવ્યપેક્ષયા|| સુધ્રુતસ્ય તુ યઃ પૂર્વમુપન્યસ્તશ્ચિરન્તનઃ| પાઠઃ પલવ્ય્તપેક્ષાયાં જ્ઞાપકં તદુદાહૃતમ્|| ઇત્યેવં ત્રિવિધઃ પ્રોક્તઃ કષાયગ્રહણં પ્રતિ| એવમન્યત્ર સર્વેષાં કલ્કાત્ સ્નેહશ્ચતુર્ગુણઃ| ચતુર્ગુણં દ્રવં સ્નેહાદ્યત્ર યત્ પઠ્યતે દ્રવમ્| અનુક્તે તુ દ્રવે દેયં જલમેવ ચતુર્ગુણમ્|| કલ્કકલ્પસ્તુ ચરકે કષાયાણાં ન કીર્તિતઃ| સ્નેહપાકવિધિસ્તૂક એવં દૃઢબલેન તુ|| ચરકોઽર્ધકૃતે શાસ્ત્રે બ્રહ્મભૂયં ગતો યતઃ| કષાયસ્ય તુ પેયસ્ય યદિ વા કલ્કચૂર્ણયોઃ| માત્રા દૃઢબલેનાપિ તત્રેતિ પરિભાષિતા| ચરકોક્તૈર્મયા વાક્યૈરનુમાનાત્ પ્રસાધિતા|| અનુક્તાપિ યથા માત્રા પશ્ચાદ્વક્ષ્યામ્યહં તથા| એષાં કષાયકલ્પાનાં પ્રવિભાગો વિધીયતે|| કષાયકલ્પે ત્રિવિધે યશ્ચતુર્ગુણિતોદકઃ| કષાયકલ્પઃ સ્નેહેષુ સાધ્યેષ્વેવ સમાશ્રિતઃ|| વૈદ્યૈઃ પ્રાયેણ ન તથા યઃ ષોડશગુણોદકઃ| ચતુર્ગુણોદકે પક્ષે સ્નેહાદ્ દ્રવ્યં ચતુર્ગુણમ્|| અષ્ટાવિંશં પલશતં ક્વાથ્યદ્રવ્યસ્ય જાયતે| સ્નેહપ્રસ્થે વિપક્તવ્યે શુષ્કં તચ્ચ ભવેદ્યદિ|| આર્દ્રે ચેદુદ્ધૃતં સદ્યસ્તતઃ પલશતદ્વયમ્| સ્નેહપ્રસ્થે ભવેત્સાધ્યે ષટ્પઞ્ચાશત્પલાધિકમ્|| એવં બહુત્વાદ્ દ્રવ્યસ્ય યશ્ચતુર્ગુણિતોદકઃ| સકલ્પોઽભિમતસ્તત્ર સ્નેહઃ સ્યાદ્વીર્યવત્તરઃ|| સહસ્રપાકાઃ સ્નેહાસ્તુ શતપાકાશ્ચ કીર્ત્તિતાઃ| સુભાવિતં સ્વલ્પમપિ દ્રવ્યં તદ્બહુકર્મકૃત્|| તસ્માદ્બહુતરં દ્રવ્યં યત્ર પક્ષે પ્રયુજ્યતે| સ્નેહપાકેષુ સઃ શ્રેયાનિત્યેષ તુ મયાશ્રિતઃ|| સ્નેહપાકવિધાવેવ પ્રયોગસ્તસ્ય યુજ્યતે| પાચનાઃ શમનીયાશ્ચ યે કષાયા જ્વરાદિષુ|| ઉદીરિતાઃ પુનસ્તેષુ કષાયેશૂપકલ્પ્યતે| ચતુર્ગુણોદકે પેયં કષાયસ્ય ફલં ભવેત્|| તસ્માદ્ દ્રવ્યપલં વૈદ્યાઃ પાચનેશુ પ્રયુઞ્જતે| માત્રાં તુ વૈદ્યાઃ ક્વાથસ્ય પાયયન્તિ ચતુષ્પલામ્|| ક્રિયમાણાઃ પ્રસિદ્ધોઽયં પારમ્પર્યાગતો વિધિઃ| બાધિતું શક્યતે નૈવ જ્ઞાપકં ચાત્ર વિદ્યતે|| પલં વત્સકબીજસ્ય શ્રપયિત્વા રસં પિબેત્| આચાર્યચરકેણૈવ મતિસારે તુ ભાષિતમ્|| પટોલાદ્યે કષાયે ચ ક્વાથ્યદ્રવ્યપલં કૃતમ્| ચતુર્ગુણેન તોયેન પચેદ્ દ્રવ્યપલે સતિ|| ચતુર્ભાગાવશેષં તુ પેયં ક્વાથપલં ભવેત્| શાસ્ત્રે કુષ્ઠે ચ માત્રા સા મહતી સમ્પ્રકાશિતા|| ચતુષ્પલા કષાયસ્ય માત્રા યા ભિષજાં મતા| પલે ચતુર્ગુણજલે સા માત્રા ન પ્રસિધ્યતિ|| એવં સતિ ચ સાધ્યં સ્યાદ્ભેષજાનાં ચતુષ્પલમ્| ચતુષ્પલસ્ય દ્રવ્યસ્ય ક્વથિતસ્ય ચતુર્ગુણે|| તોયે ચતુર્થશેષસ્ય પેયઃ ક્વાથશ્ચતુષ્પલઃ| ભટ્ટારહરચિન્દ્રેણ ખરણાદે પ્રકીર્ત્તિતા|| પાતવ્યા ષટ્પલા માત્રા તસ્ય દ્રવ્યપલાનિ ષટ્| ક્વાથ્યાનિ સમ્પ્રયુજ્યન્તે જલં દ્રવ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્|| પટોલાદ્યે ચ તેનાપિ ક્વાથ્યદ્રવ્યપલં કૃતમ્| ખરણાદકૃતા માત્રા પેયા તેનૈવ ષટ્પલા|| પરસ્પરવિરુદ્ધં તત્તસ્યાપ્યેતત્ પ્રયુજ્યતે| અપ્રસિદ્ધો વિધિશ્ચાયં કષાયસ્ય જ્વરાદિષુ|| ન ષટ્પલાનિ ક્વાથ્યન્તે ન ચ તોયં ચતુર્ગુણમ્| ચતુર્ગુણોદકા તસ્માત્ પરિભાષા ન યુજ્યતે|| જ્વરાદીનાં કષાયેષુ સ્નેહેષ્વેવ હિ સા મતા| કૃષ્ણાત્રેયમુનિપ્રોક્તા યા ષોડશગુણોદકા|| જ્વરાદિષુ કષાયાણાં ગ્રહણં ક્રિયતે તયા| ચતુર્ગુણોદકા યાઽપિ પરિભાષોપદિશ્યતે|| તત્રાપિ હિ વિશેષોઽયમન્યઃ કૈશ્ચિદુપાશ્રિતઃ| સ્નેહેષુ પલનિર્દેશો યેષુ યેષુ ન વિદ્યતે|| પ્રસ્થવ્યપેક્ષયા ચાઽત્ર સઙ્ખ્યેયમદુકૌષધમ્| પલવ્યપેક્ષયા ચાઽપિ સમાચારો દ્વિધા અપિ|| પૂર્વં પ્રસ્થવ્યપેક્ષા યા પ્રોક્ત વિજ્ઞાપકે સતિ| દ્રવ્યાણાં પલનિર્દેશો યત્રોક્તો મિશ્રકે તથા || પલવ્યપેક્ષયૈવાત્ર તોયમેવં ચતુર્ગુણમ્| પ્રદેશાન્તરનિર્દેશાચ્ચરકેઽપ્યનુમીયતે|| કષાયમાત્રા પાતવ્યા મદ્યપ્યપરિભાષિત| સ્વર્ણક્ષીર્યાદિકે યોગે પાણ્દુરોગચિકિત્સિતે|| પાતવ્યા કથિતા માત્ર ગોમૂત્રેણ ચતુષ્પલા| રોહિણી કટુકાદીનાં પિત્તગુલ્મચિકિત્સિતે|| ઘૃતં મુક્ત્વા કષાયસ્ય પ્રોક્તા માત્રા ચતુષ્પલા| અતોઽનુમાનાચ્ચરકે સિદ્ધા માત્રા ચતુષ્પલા|| દ્રવ્યાણાં ચ પલં ક્વાથ્યં પટોલાદ્યે પ્રકીર્ત્તિતમ્| પલં વત્સકબીજસ્ય નિર્દિષ્ટં ચાઽતિસારિકે|| તત્ ષોડશગુણે તોયે યદિ ન ક્વાથ્યતે તતઃ| ચતુર્ગુણોદકે તોયે પેયં ક્વાથપલં ભવેત્|| ઇત્યેતત્ ષોદશગુણં તોયં યત્ર પ્રયુજ્યતે| એષૈવ ચરકસ્યાપિ પરિભાષાઽનુમીયતે|| પાતવ્યેષુ કષાયેષુ મુસ્તપર્પટકાદિષુ| વિશેષઃ કથ્યતેઽન્યોઽપિ માને શુષ્કદ્રવાશ્રયે|| શુષ્કદ્રવ્યાશ્રયં માનં નિર્દિશ્ય યદુદાહૃતમ્| દ્રવેષુ દ્વિગુણં માનં સદ્યશ્ચૈવોદ્ધૃતેષુ ચ|| દ્વિગુણં માનમિત્યેતદાઽઽરભ્ય કુડવાદિતિ| શુષ્કાણાઞ્ચ દ્રવાણાઞ્ચ સમં તુ કુડવાદધઃ|| તુલાયામપિ નૈવેષ્ટા દ્વિગુણા માનકલ્પના| તુલાપલશતં ચૈવ તચ્છુષ્કદ્રવ્યયોર્મતમ્|| પલં ચતુર્ગુણં ચેષ્ટં પ્રસિદ્ધજ્ઞાપકાદિકમ્| સહાચરતુલાયાસ્તુ રસે તૈલઢકં પચેત્|| યદુક્તં શતમેવાત્ર પલાનાં પરિગૃહ્યતે| ચતુઃસુવર્ણમેતચ્ચ પલં નાઽષ્ટસુવર્ણકમ્|| દ્રવ્યસ્ય દ્વિગુણત્વે સ્યાત્પલમષ્ટસુવર્ણકમ્| નૈવાઞ્જલૌ ન પ્રસૃતે ન પલે ન પલાદધઃ| દ્રવાણામૌષધાનં હિ દ્વિગુણં માનમિષ્યતે| દ્વિગુણત્વે દ્રવેષુ સ્યાત્પલમષ્ટસુવર્ણકમ્|| તેનૈષાં દ્વિગુણત્વેન ક્રિયામાર્ગો વિરુદ્ધ્યતે| કુડવાદ્યાસુ સંજ્ઞાસુ દ્રવાણાં દ્વિગુણો વિધિઃ|| વિદ્યતે જ્ઞાપકં ચાઽત્ર ચરકાચા્યદર્શિતમ્| સ્પષ્ટાર્થમેવ પઠિતમિદં કુષ્ઠચિકિત્સિતે|| સલિલાઢકેઽષ્ટભાગે શેષે પૂતો રસો ગ્રાહ્યાઃ| તે ચ કષાયાષ્ટપલે ચતુષ્પલં સર્પિષશ્ચ પક્તવ્યમ્|| યાવત્ સ્યાદષ્ટપલં શેષં પેયં તતઃ કોષ્ણમિતિ| અષ્ટભાગાવશેષે તુ પલાનામષ્ટકદ્વયમ્|| પલસ્ય દ્વિગુણે માને ક્રિયમાણે ન યુજ્યતે| દ્વિગુણે હિ પલે તત્સ્યાદેકમેવ પલાષ્ટકમ્|| ચતુષ્પલં ચ દાતવ્યં યત્ પ્રોક્તં સહ સર્પિષા| પલસ્ય દ્વિગુણે માને તદપ્યષ્ટપલં ભવેત્|| ચતુઃસુવર્ણ હિ પલં શુષ્કાણામિષ્યતે યતઃ| દ્વિગુણત્વાદ્ દ્રવાણાં હિ તત્સ્યાદષ્ટસુવર્ણકમ્|| નિરૂહમાત્રાનિર્દેશ એવં સતિ ચ બાધ્યતે| પ્રસૃતાર્ધં સમારભ્ય દ્વાદશ પ્રસૃતાઃ પરમ્|| એષા માત્રા દ્વિગુણિતા દ્વિગુણે પ્રસૃતે ભવેત્| નિરૂહમાત્રા શાસ્ત્રોક્તા દ્વાદશપ્રસૃતાસ્તથા|| ચત્વારિંશત્ પલાનિ સ્યુરષ્ટાભિરધિકાનિ ચ| વ્યાધ્યાદિષુ તુ મધ્યેષુ ક્વાથસ્યાઞ્જલિરિષ્યતે|| અત્ર સુશ્રુતનિર્દેશે ક્વાથોઽયં દ્વિગુણો ભવેત્| સ્વરસાત્ક્વાથિતાચ્છીતાત્કષાયાત્ષટ્પલં પિબેત્|| યદુક્તં ખરણાદેન તદ્ દ્વાદશપલં ભવેત્| પૈત્તિકે પઠ્યતે ગુલ્મે સર્પિષશ્ચ ચતુષ્પલમ્|| પિબેત્સમ્મૂર્ચ્છિતં તેન ગુલ્મઃ શામ્યતિ પૈત્તિકઃ| ચતુષ્પલં ઘૃતસ્યેદં માત્રાઽપ્યષ્ટપલં ભવેત્|| સ્વણક્ષીર્યાદિકે યોગે ગોમૂત્રાઞ્જલિરિષ્યતે| અઞ્જલેર્દ્વિગુણત્વાદ્ધિ માત્રા સાષ્ટપલા ભવેત્|| ગૌલ્મિકે ત્રાયમાણાદ્યે ઘૃતે ચ પરિપઠ્યતે| રસસ્યામલકેક્ષૂણાં ક્ષીરસ્ય ચ ઘૃતસ્ય ચ|| પલાનિ પૃથગષ્ટાષ્ટૌ કૃત્વા સમ્યગ્વિપાચયેત્| અષ્ટૌ પ્રત્યેકમેતાનિ સ્યુઃ ષોડશપલાનિ તુ|| તસ્માદેવં પ્રકારેષુ નિર્દ્રેશેષુ વિરુધ્યતે| દ્રવાણાં દ્વિગુણં માનં તત્કાર્યં કુડવાદિષુ|| આર્દ્રેષ્વપિ ન સર્વેષુ સદ્યસ્તેષૂદ્ધૃતેષુ ચ| દ્વિગુણં માનમિચ્છન્તિ વિશેષોઽત્ર ચ કલ્પ્યતે|| શુષ્કાણિ વિનિયુજ્યન્તે દશમૂલાદિકાનિ હિ| તેષ્વેવ દ્વિગુણં માનં ન સર્વેષૂદ્ધૃતેષુ હિ|| આર્દ્રાણામેવ યેષાં તુ પ્રસિદ્ધિમુપકલ્પયેત્| વાસાઘૃતે વૃષઘૃતે તૈલે સાહચરે તથા|| આર્દ્રાણાં દ્વિગુણં માનમેવમાદિષુ નેષ્યતે| આર્દ્રાણામેવ તેષાં હિ પ્રયોગઃ શસ્યતે યતઃ|| શતાવરીમૂલતૂલાશ્ચતસ્રો યાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ| ન તત્ર દ્વિગુણં માનં ભિષગ્ભિઃ કૈશ્ચિદાશ્રિતમ્|| વૈદ્યબુદ્ધિવિકાસાર્થમિદમન્યત્ પ્રકાશ્યતે| ક્વાથ્યાનામૌષધાનાં હિ તત્ર કાર્યશ્ચતુર્ગુણઃ|| ઉદાહરણમત્રેષ્ટં મહાકલ્યાણકં ઘૃતમ્| એવમેવૌષધાનાં હિ પ્રમાણં યત્ર નોદિતમ્|| દ્વિગુણં ચાપિ નિર્દિષ્ટમન્યત્ક્ષીરાદિકં દ્રવમ્| કષાયોઽપ્યૌષધાનાં હિ તત્ર કાર્યશ્ચતુર્ગુણઃ|| ઉદાહરણમત્રેષ્ટં મહાકલ્યાણકં ઘૃતમ્| એવમેવૌષધાનાં હિ પ્રમાણં યત્ર નોદિતમ્|| દ્વિગુણઞ્ચાપિ નિર્દિષ્ટમન્યત્ ક્ષીરાદિકં દ્રવમ્| કષાયોઽપ્યૌષધાનાં હિ દ્વિગુણસ્તત્ર યુજ્યતે|| વાદિકં જ્વરે પ્રોક્તમત્રોદાહરણં સ્મૃતમ્| નિર્દિષ્ટં ક્ષીરમન્યદ્વા દ્રવં યત્ર ચતુર્ગુણમ્|| ક્વાથૌષધાનાં માનઞ્ચ પ્રોક્તં નોક્તં જલસ્ય તુ| તત્રૌષધિવશાદેવ સઙ્ખ્યા ક્વાથસ્ય ગમ્યતે|| ચતુર્ગુણોદકા તત્ર પરિભાષા યદીષ્યતે| તતો દ્રવ્યસમસ્તત્ર કષાયઃ પરિકલ્પ્યતે|| યદા તુ પરિભાષેષ્ટા યા ષોડશગુણોદકા| ચતુર્થશેષઃ ક્વાથઃ સ્યાત્તતો દ્રવ્યાચ્ચતુર્ગુણઃ|| અત્ર સહચરં તૈલમુદાહરણમિષ્યતે| યત્રૌષધં કષાયોઽપિ દ્રવં ક્ષીરાદિકં ત્રયમ્|| પ્રમાણં તુ તથા નોક્તં સ્નેહસ્યોક્તં ન વા ભવેત્| તુલ્યં ક્વાથેન દાતવ્યં તત્ર ક્ષીરાદિકં દ્રવમ્|| કર્ત્તવ્યઞ્ચ તથા તત્સ્યાદ્યથા સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણમ્| ગૌલ્મિકો મિશ્રકસ્નેહ ઉદાહરણમત્ર હિ|| એવં વૈ દ્વિગુણે સ્નેહાત્ત્રિગુણે ચ પ્રકીર્ત્તિતે| ક્ષીરાદિકે દ્રવે કાર્યં કષાયગ્રહણં તથા|| યથા કષાયસહિતં દ્રવં સ્યાત્તચ્ચતુર્ગુણમ્| અત્રોદાહરણં તત્સ્યાદ્યથા સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણઃ|| કષાયઃ પઠ્યતે યત્ર પ્રમાણં ચાસ્ય નોદિતમ્| ચતુર્ગુણં વાપ્યધિકં પ્રોક્તં ક્ષીરાદિકં દ્રવમ્|| તત્રાપિ ચ પ્રયોક્તવ્યં સ્નેહાત્ક્વાથં ચતુર્ગુણમ્| પઞ્ચમૂલકષાયેણ પિણ્યાકં બહુવાર્ષિકમ્|| પઠ્યતે વાતરોગે તદુદાહરણમત્ર હિ| બહૂનિ યત્ર પઠ્યન્તે ક્વચિત્સ્નેહે દ્રવાણિ હિ|| બહૂનામપિ તેષાં ચ પરિમાણં ન પઠ્યતે| સર્વેષાં સમુદાયઃ સ્યાત્તત્ર સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણઃ|| સ્નેહપાકવિધં કેચિદેવં સમનુચક્ષતે| બહુષ્વેકૈકમિચ્છન્તિ કેચિત્તત્ર સમં દ્રવમ્|| ઇત્યેવં મતભેદાત્તુ યથા ક્વાથવિધૌ તથા| ચતુર્ગુણોદકઃ પક્ષો યદા તત્ર સમાશ્રિતઃ|| બહુદ્રવ્યં કિલ સ્નેહો વીર્યાવાઞ્છતપાકવત્| અનેનૈવોપપત્ત્યા તુ સમુદાયં ચતુર્ગુણમ્|| નેચ્છન્તિ કેચિત્પ્રત્યેકમાહુઃ સ્નેહસમં દ્રવમ્| ગ્રહણીરૌગિકે સ્નેહે પઞ્ચમૂલાઽભયાદિકે|| શુક્તેન માતુલુઙ્ગસ્ય સ્વરસેનૈવમાદિતઃ| ઉદાહરણમત્રાસ્તિ યો વાઽપ્યન્યો બહુદ્રવઃ|| શ્લોકૈરેષોઽણુતૈલસ્ય કથ્યતે પાકસંવિધિઃ| યસ્ય સાધયિતું તૈલં યાવન્માત્રમભીપ્સિતમ્|| તત્રૌષધાનિ તાવન્તિ દત્ત્વા તોયં ચતુર્ગુણમ્| કષાયાર્થં વિપચ્યન્તે યઃ કષાયશ્ચતુર્ગુણઃ|| યાવન્માત્રસ્ય તૈલસ્ય દદ્યાત્ પાદાવશેષિતમ્| યાવન્માત્રમસૌ તૈલાત્ કષાયો નાઽવતાર્યતે|| ચતુર્ગુણોઽત્ર કિં તર્હિ પાક્યાદ્દશગુણઃ કૃતઃ| ચતુર્ગુણેન તોયેન પ્રાપ્તાનિ પરિભાષયા|| ક્વાથ્યાનિ યાનિ તાન્યત્ર પાક્યાઃ શતગુણે જલે| ક્વાથ્યન્તે પરિભાષા તુ શાસ્ત્રવાક્યેન બાધિતા|| ઇત્યેવમણુતૈલસ્ય કર્ત્તવ્યં સમ્પ્રસાધનમ્| ગદ્યોક્તો યઃ પુનઃ શ્લોકૈરર્થઃ સમનુગીયતે|| તદ્વ્યક્તિવ્યવસાયાર્થં દ્વિરુક્તિઃ સા ન ગર્હ્યતે| પ્રાગુક્તાઽપિ મયાર્થો યઃ શ્લોકૈસ્તસ્માત્પ્રકાશિતઃ|| ૧૮|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા- મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં કલ્પસ્થાને અષ્ટમોઽધ્યાયઃ