8. bhēṣajakalpaḥ

Adhikarana atha BeShajakalpo nAmA~aShTamo~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ભેષજકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાઽઽત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana sAmAnyato BUmiparIkShA (2) · Śloka 2

જાઙ્ગલે સાધારણે વા દેશે યથાકાલં શિશિરાતપપવન- સલિલસેવિતે સમે શુચૌ પ્રદક્ષિણોદકે શ્મશાનચૈત્ય- દેવયજનાઽઽગારસભાશ્વભ્રાઽઽરામવલ્મીકોષરવિરહિતે કુશરોહિષાસ્તીર્ણે સ્નિગ્ધકૃષ્ણસુવર્ણમધુરસુરભિમૃત્તિકે- મૃદાવફાલકૃષ્ટેઽનુપહતેઽન્યૈર્બલવત્તરૈર્દ્રુમૈર્ભેષજાનિ પ્રશ- સ્યન્ત ઇતિ સામાન્યતો ભૂમિપરીક્ષા||૨||

Adhikarana visheSheNa BUmiparIkShA (3) · Śloka 3

વિશેષતસ્ત્વશ્મવતી સ્થિરો ગુર્વી શ્યામા કૃષ્ણા સ્થૂલ- તૃણવૃક્ષસસ્યપ્રાયા સ્વગુણભૂયિષ્ઠા| સ્નિગ્ધાશીતલાઽઽ- સન્નોદકા સ્નિગ્ધતૃણસસ્યકોમલવૃક્ષપ્રાયા શુક્લા ચા- મ્બુગુણભૂયિષ્ઠા| નાનાવર્ણલઘ્વલ્પપુષ્પવતી પ્રવિરલા પાણ્ડુ- વૃક્ષપ્રરોહાગ્નિગુણભૂયિષ્ઠા| રૂક્ષા રાસભભસ્મવર્ણા રૂક્ષ- તનુકોટરવૃક્ષપ્રાયાઽલ્પરસપ્રરોહાઽનિલગુણભૂયિષ્ઠા| મૃદ્વી- સમા શ્વભ્રવત્યવ્યક્તરસજલા મહાપર્વતવૃક્ષા શ્યામા ચા- કાશગુણભૂયિષ્ઠા| તત્રાઽમ્બુપૃથિવીગુણભૂયિષ્ઠાસુ ભૂમિષુ જાતાનિ વિરેચનાનિ બૃંહણાનિ ચ શસ્યન્તે| અનલાઽ- નિલાઽઽકાશગુણભૂયિષ્ઠાસુ વમનાનિ| સર્વગુણયુક્તા- સૂભયતોભાગાનિ| આકાશગુણભૂયિષ્ઠાસુ શમનાનિ| એવં બલવત્તમાનિ ભવન્તિ||૩||

Adhikarana RutvanusAraM bheShajasvarUpam (4) · Śloka 4

તત્ર યાનિ કાલજાન્યુપગતસમ્પૂર્ણપ્રમાણરસવીર્યગન્ધ- નિકાલાતપાગ્નિસલિલપવનશસ્ત્રજન્તુભિરનુપહતગન્ધવ- ર્ણરસસ્પર્શપ્રભાવાન્યવગાઢમૂલાન્યુદીચ્યાં દિશિ સ્થિતાનિ| તેષાં શાખાપલાશમચિરપ્રરૂઢં વર્ષાવસન્તયોર્ગ્રહ્યમ્| ગ્રીષ્મે મૂલાનિ શિશિરે વા શીર્ણપ્રરૂઢપર્ણાનામ્| શરદિ ત્વક્ક- ન્દક્ષીરાણિ| હેમન્તે સારાણિ| યથર્તુ પુષ્પફલમ્| અન્યે પુનરાહુઃ સૌમ્યાન્યૌષધાનિ સૌમ્યેષ્વૃતુષ્વાગ્નેયાન્ય- ગ્નેયેષુ| એવમવ્યાપન્નાન્યાપૂર્ણતરરસવીર્યાણિ ચ ભવન્તિ||૪||

Adhikarana BeShajagrahaNavidhiH (5) · Śloka 5

અથ મઙ્ગલાચારઃ કલ્યાણવૃત્તઃ શુચિઃ શુક્લવાસાઃ સમ્પૂજ્ય ચ દેવતામશ્વિનૌ ગોબ્રાહ્મણાંશ્ચ કૃતોપવાસઃ પ્રાઙ્મુખ ઉદઙ્મુખો વા ગૃહ્ણીયાત્| ગૃહીત્વા ચાઽનુરૂપ- ગુણવદ્ભાજનસંસ્થાન્યાગારેષુ પૂર્વોત્તરદ્વારેષુ નિવાતપ્રવા- તૈકદેશેષુ નિત્યપુષ્પોપહારબલિકર્મવત્સ્વગ્નિસલિલોપ- સ્વેદધૂમરજોમૂષિકચતુષ્પદામનભિગમનીયાનિ સ્વવચ્છ- ન્નાનિ શિક્યેષ્વાસજ્ય સ્થાપયેત્| તાનિ સક્ષીરાણ્યુપકલ્પયેત્| તદસમ્પત્તાવનતિક્રન્ત- વત્સરાણિ| પુરાણાનિ તુ પિપ્પલીવિડઙ્ગગુડમધુઘૃતાનિ| અપિ ચ ક્ષીરં બાષ્કયણં ગ્રાહ્યં વિણ્મૂત્રં તચ્ચ નીરુજામ્| વયોબલવતાં ધાતુપિચ્છશૃઙ્ગખુરાદિકમ્||૫||

Adhikarana BeShajAnAM pa~jcavidhaH kalpaH (6) · Śloka 6

પઞ્ચવિધસ્તુ ભેષજાનાં કષાય કલ્પઃ| નિર્યાસઃ કલ્કો નિર્યૂહઃ શીતઃ ફાણ્ટશ્ચ| તે યથાપૂર્વં બલિનઃ||૬||

Adhikarana niryAsalakShaNam (7) · Śloka 7

તત્ર સદ્યઃ સમુદ્ધતપ્રક્ષાલિતક્ષુણ્ણસ્ય તાન્તવનિષ્પીડિ- તસ્ય સ્વરસો નિર્યાસઃ||૭||

Adhikarana kalkalakShaNaM cUrNAdyaBede yuktishca (8) · Śloka 8

ઉપલદશનાદિપિષ્ટસ્તુ કલ્કઃ| શુષ્કપિષ્ટઃ સૂક્ષ્મતાન્ત- વપટચ્યુતશ્ચૂર્ણઃ| તસ્ય સમસ્તદ્રવ્યાઽપરિત્યાગાદાઽઽપ્લુ- તોપયોગાચ્ચ કલ્કાદભેદઃ||૮||

Adhikarana niryUhalakShaNaM vidhishca (9) · Śloka 9

ક્વાથો નિર્યૂહઃ| તત્ર ભેદ્યાન્યૌષધાન્યણુશો ભેદયિત્વા છેદ- યિત્વા છેદ્યાનિ પ્રક્ષાલ્યોદકેન શુચૌ રૂક્ષાયામધઃ પ્રલિ- પ્તાયાં તામ્રાઽયોમૃન્મયાન્યતમાયાં સ્થાલ્યાં સમાવાપ્ય બહ્વલ્પપાનીયગ્રાહિતાનામૌષધાનામાકલય્ય યાવતા મુક્ત રસતા સ્યાત્ તાવદુદકમાસેચયેચ્છોષયેચ્ચ| અથાઽગ્ના- વધિશ્રિત્ય મહત્યાસને સુખોપવિષ્ટઃ સર્વતઃ સતતમવ- લોકયન્ દર્વ્યાવઘટ્ટયન્ મૃદુના પરિતઃ સમુપગચ્છતાઽનલેન સાધયેત્| અવતાર્ય ચ પરિસ્રુતં યથાર્હસ્પર્શં પ્રયુઞ્જીત| ક્ષીરાદિસહિતઞ્ચ દ્રવ્યં ન સમ્યઙ્મુક્તરસં ભવતીતિ વારિ- ક્વાથપૂર્વકં ક્ષીરાદ્યૈસ્તદુપદેશે અનુપદગ્ધં ક્વાથયેત્||૯||

Adhikarana shItaphANTayorlakShaNam (10) · Śloka 10

શીતસલિલાપ્લુતસ્તુ નિશાપર્યુષિતપૂતઃ શીતઃ| ઉષ્ણા- મ્ભસિ ક્ષુણ્ણાભિષુતપૂતઃ ફાણ્ટઃ||૧૦||

Adhikarana kaShAyeShvauShadhAnAM mAtrAvicAraH (11) · Śloka 11

તત્ર સમ્યગ્રસવીર્યાદીન્યૌષધસ્ય સમીક્ષ્ય વ્યાધ્યાઽઽતુ- રાદિબલતશ્ચ નિર્યાસાદીનાં કલ્પનાં માત્રાઞ્ચ સંશ્રયેત્||૧૧||

Adhikarana tatra ekIyamatam (12) · Śloka 12

તથા ચ કેચિદાહુઃ- માત્રાયા ન વ્યવસ્થાઽસ્તિ વ્યાધિં કોષ્ઠં બલં વયઃ| આલોચ્ય દેશકાલૌ ચ યોજ્યા તદ્વચ્ચ કલ્પના||૧૨||

Adhikarana niryAsAdInAM mAtrAnirdeshaH (13) · Śloka 13

ઇત્યલમેતદુપદિષ્ટં બુદ્ધિમતાં જ્ઞાનપ્રબોધાય| યથા તુ સર્વે ભિષજો વિજ્ઞાસ્યન્તિ તથોપદેક્ષ્યતે| નિર્યાસસ્ય મધ્યમા માત્રા ચતુષ્પલમ્| કલ્કચૂર્ણયોઃ કર્ષઃ| પલત્રયં તદા- ઽઽલોડને||૧૩||

Adhikarana niryUhakalpanAparibhAShA (14) · Śloka 14

નિર્યૂહે ભેષજપલમુદકાર્ધપ્રસ્થેઽધિશ્રિત્ય પાદશેષિતમવ- તારયેત્||૧૪||

Adhikarana shItaphANTayoH kalpanAparibhAShA (15) · Śloka 15

શીતફાણ્ટયોરૌષધપલં ષટ્ચતુર્ભિરમ્બુપલૈરાસુતમિતિ||૧૫||

Adhikarana snehapAkaparibhAShA (16) · Śloka 16

સ્નેહપાકે ત્વનિર્દિષ્ટપ્રમાણે સમુદિતસ્ય દ્રવસ્ય પાદેન સ્નેહો યોજ્યસ્તત્ પાદેન કલ્કઃ| અન્યે પુનઃ પઠન્તિ- સ્નેહપાકે ત્વમાનોક્તૌચતુર્ગુણવિવર્દ્ધિતમ્| કલ્કસ્નેહદ્રવં યોજ્યમધીતે શૌનકઃ પુનઃ| સ્નેહે સિધ્યતિ શુદ્ધામ્બુનિષ્ક્વાથસ્વરસૈઃ ક્રમાત્| કલ્કસ્ય યોજયેદંશં ચતુર્થં ષષ્ઠમષ્ટમમ્| પઞ્ચપ્રભૃતિ તુ દ્રવં પૃથક્સ્નેહસમમેવાવપેત્| અનિરુપિત- કલ્પનં ચ ભૈષજ્યં કલ્કીકુર્યાત્| અથૈકધ્યં પ્રતિસં- સૃજ્યા-ધિશ્રિત્ય ચ નિર્યૂહવત્ સાધયેત્| તત્ર યદા વિરમતિ શબ્દઃ પ્રસાદમાપદ્યતે સ્નેહો યથાસ્વં વર્ણગન્ધરસોત્પત્તિર્ભૈષજ્યમઙ્ગુલીભ્યાં મૃદ્યમાનામનતિમૃદ્વ- નતિદારુણમનઙ્ગુલિગ્રાહિ ચ સ્યાત્| સ કાલસ્તસ્યાઽ- વતરણાય| અપિ ચ- ઘૃતસ્ય ફેનોપશમસ્તૈલસ્ય તુ તદુદ્ભવઃ| લેહસ્ય તન્તુમત્તાપ્સુ મજ્જનં સરણં ન ચ| અથાઽવતાર્ય શીતીભૂતમહતેન વાસસા પરિપૂય શુચૌ દૃઢે કલશે સમાસિચ્ય પિધાનેન પિધાય શુક્લેન વસ્ત્ર- પટ્ટેનાચ્છાદ્ય સૂત્રેણ સુબદ્ધં સ્વનુગુપ્તં શુચૌ દેશે સુસ્થિતં સ્થાપયેત્||૧૬||

Adhikarana patimANanirdeshaH (17) · Śloka 17

પરિમાણં પુનઃ ષડ્વંશ્યો મરીચિઃ| તાઃ ષટ્સર્ષપઃ| તેઽષ્ટૌ તણ્ડુલઃ| તૌ ધાન્યમાષઃ| તૌ યવઃ| અતઃ પરં ચતુર્ગુણવૃદ્ધ્યાઽણ્ડિકામાષકશાણકર્ષપલકુડવપ્રસ્થા- ઽઽઢકદ્રોણવહાઃ કલ્પ્યન્તે| ધરણં તુ પલસ્ય દશમો ભાગઃ| માષકસ્ય પર્યાયો હેમો ધાનકશ્ચ| શાણદ્વયસ્ય પર્યાયો દ્રઙ્ક્ષણઃ કોલો વટકશ્ચ| કર્ષસ્ય સુવર્ણમક્ષં પિચુર્બિડાલપદકં પાણિતલં તિન્દુકં કવલગ્રહઃ ષોડ- શિકા ચ| કર્ષદ્વયસ્ય શુક્તિરષ્ટમિકા ચ| પલસ્ય મુષ્ટિઃ પ્રકુઞ્ચશ્ચતુર્થિકાબિલ્વમાત્રઞ્ચ| પલદ્વયસ્ય પ્રસૃતો- ઽષ્ટમાનં ચ| કુડવસ્યાઽઞ્જલિઃ| કુડવદ્વયસ્ય માનિકા| આઢકસ્ય પાત્રં કંસશ્ચ| દોણસ્ય નલ્વણાર્મણોન્માનઘટ- કુમ્ભકલશાઃ| દ્રોણદ્વયસ્ય શૂર્પઃ| તુલા પુનઃ પલ- શતમ્| તાનિ વિંશતિર્ભાર ઇતિ| ભવતિ ચાત્ર- શુષ્કમેયેષ્વિદં માનં દ્વિગુણં તુ દ્રવાઽઽર્દ્રયોઃ||૧૭||

Adhikarana paribhAShAsaMgrahaH (18-19) · Śloka 19

પેષણાઽઽલોડને વારિ સ્નેહપાકે ચ નિર્દ્રવે| કલ્પયેત્સદૃશાન્ ભાગાન્ પ્રમાણં યત્ર નોદિતમ્| અનિર્દિષ્ટાઽપ્રસિદ્ધેષુ મૂલં ગ્રાહ્યં ત્વગાદિષુ| સ્નેહપાકસ્ત્રિધા મન્ધશ્ચિક્કણઃ ખરચિક્કણઃ| મન્દઃ કલ્કસમે કિટ્ટે ચિક્કણો મદનોપમે| કિઞ્ચિત્ સીદતિ કૃષ્ણે ચ વર્ત્તમાને તુ પશ્ચિમઃ| દગ્ધોઽત ઊર્ધ્વં નિષ્કાર્યઃ સ્યાદામસ્ત્વગ્નિસાદકૃત્| મૃદુર્નસ્યે ખરોઽભ્યઙ્ગે પાને બસ્તૌ ચ ચિક્કણઃ| હિમવદ્વન્ધ્યશૈલાભ્યાં પ્રાયો વ્યાપ્તા વસુન્ધરા| સૌમ્યં પથ્યં ચ તત્રાદ્યમાઽઽગ્નેયં વૈન્ધ્યમૌષધમ્||૧૮|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને ભેષજકલ્પો નામ અષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૧૯||