Adhikarana atha BeShajakalpo nAmA~aShTamo~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
athātō bhēṣajakalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurā''trēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातो भेषजकल्पं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुराऽऽत्रेयादयो महर्षयः||१||
kalpanāprasaṅgasāmānyēna bhēṣajānāṁ kalpanāṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē||1||
Adhikarana sAmAnyato BUmiparIkShA (2) · Śloka 2
jāṅgalē sādhāraṇē vā dēśē yathākālaṁ śiśirātapapavana- salilasēvitē samē śucau pradakṣiṇōdakē śmaśānacaitya- dēvayajanā''gārasabhāśvabhrā''rāmavalmīkōṣaravirahitē kuśarōhiṣāstīrṇē snigdhakr̥ṣṇasuvarṇamadhurasurabhimr̥ttikē- mr̥dāvaphālakr̥ṣṭē'nupahatē'nyairbalavattarairdrumairbhēṣajāni praśa- syanta iti sāmānyatō bhūmiparīkṣā||2||
View original
जाङ्गले साधारणे वा देशे यथाकालं शिशिरातपपवन- सलिलसेविते समे शुचौ प्रदक्षिणोदके श्मशानचैत्य- देवयजनाऽऽगारसभाश्वभ्राऽऽरामवल्मीकोषरविरहिते कुशरोहिषास्तीर्णे स्निग्धकृष्णसुवर्णमधुरसुरभिमृत्तिके- मृदावफालकृष्टेऽनुपहतेऽन्यैर्बलवत्तरैर्द्रुमैर्भेषजानि प्रश- स्यन्त इति सामान्यतो भूमिपरीक्षा||२||
prathamamēva jāṅgala ityādinā bhēṣajānāṁ sāmānyēna ākaranirṇayaḥ| jāṅgalādikē jātāni bhēṣajāni praśasyantē| yathākālaṁ kālānati-kramēṇa śītātapādisēvitē dēśē śmaśānādivirahitē| caityaṁ prasiddham| grāmādbahirvā mahān vr̥kṣaścaityaḥ| dēvāgāraṁ yajanāgārañca| sabhā rājanivēśaḥ| śvabhramavaṭaḥ| ārāmaṁ krīḍāvaniḥ valmīkaṁ pipīlikāsthāṇūḥ| ūṣaraṁ dagdhamr̥tapradēśaḥ| rōhiṣaḥ kuśaviśēṣaḥ| snigdhādi mr̥ttikāviśēṣaṇam| phālaḥ śastramayō lāṅgalā'graḥ|| 2||
Adhikarana visheSheNa BUmiparIkShA (3) · Śloka 3
viśēṣatastvaśmavatī sthirō gurvī śyāmā kr̥ṣṇā sthūla- tr̥ṇavr̥kṣasasyaprāyā svaguṇabhūyiṣṭhā|
snigdhāśītalā''- sannōdakā snigdhatr̥ṇasasyakōmalavr̥kṣaprāyā śuklā cā- mbuguṇabhūyiṣṭhā|
nānāvarṇalaghvalpapuṣpavatī praviralā pāṇḍu- vr̥kṣaprarōhāgniguṇabhūyiṣṭhā|
rūkṣā rāsabhabhasmavarṇā rūkṣa- tanukōṭaravr̥kṣaprāyā'lparasaprarōhā'nilaguṇabhūyiṣṭhā|
mr̥dvī- samā śvabhravatyavyaktarasajalā mahāparvatavr̥kṣā śyāmā cā- kāśaguṇabhūyiṣṭhā|
tatrā'mbupr̥thivīguṇabhūyiṣṭhāsu bhūmiṣu jātāni virēcanāni br̥ṁhaṇāni ca śasyantē|
analā'- nilā''kāśaguṇabhūyiṣṭhāsu vamanāni|
sarvaguṇayuktā- sūbhayatōbhāgāni|
ākāśaguṇabhūyiṣṭhāsu śamanāni|
ēvaṁ balavattamāni bhavanti||3||
View original
विशेषतस्त्वश्मवती स्थिरो गुर्वी श्यामा कृष्णा स्थूल- तृणवृक्षसस्यप्राया स्वगुणभूयिष्ठा|
स्निग्धाशीतलाऽऽ- सन्नोदका स्निग्धतृणसस्यकोमलवृक्षप्राया शुक्ला चा- म्बुगुणभूयिष्ठा|
नानावर्णलघ्वल्पपुष्पवती प्रविरला पाण्डु- वृक्षप्ररोहाग्निगुणभूयिष्ठा|
रूक्षा रासभभस्मवर्णा रूक्ष- तनुकोटरवृक्षप्रायाऽल्परसप्ररोहाऽनिलगुणभूयिष्ठा|
मृद्वी- समा श्वभ्रवत्यव्यक्तरसजला महापर्वतवृक्षा श्यामा चा- काशगुणभूयिष्ठा|
तत्राऽम्बुपृथिवीगुणभूयिष्ठासु भूमिषु जातानि विरेचनानि बृंहणानि च शस्यन्ते|
अनलाऽ- निलाऽऽकाशगुणभूयिष्ठासु वमनानि|
सर्वगुणयुक्ता- सूभयतोभागानि|
आकाशगुणभूयिष्ठासु शमनानि|
एवं बलवत्तमानि भवन्ति||३||
aśmavatītyādinā pārthivādiviśēṣaṇa bhūmiparīkṣā| sā'śmatvādiguṇā bhūmiḥ| svaguṇabhūyiṣṭhā pārthivaguṇā'dhikētyarthaḥ| tatra hi yajjāyatē tat pārthivaguṇā'dhikaṁ bhavati| ēvaṁ sarvatra| snigdhādiguṇā'bubhūyiṣṭhā| nānāvarṇādiguṇā'gniguṇabhūyiṣṭhā| rūkṣādikā'nilabhūyiṣṭhā| rāsabhō gardabhaḥ| kōṭarō vr̥kṣāntargarttaprāyam| alparasaḥ prarōhē yasyāḥ| śvabhravatyādikā''kāśabhūyiṣṭhā| tatrā'mbvityādi subōdham| ēvamityuktēna prakārēṇa bhūmiviśēṣaiḥ|| 3||
Adhikarana RutvanusAraM bheShajasvarUpam (4) · Śloka 4
tatra yāni kālajānyupagatasampūrṇapramāṇarasavīryagandha- nikālātapāgnisalilapavanaśastrajantubhiranupahatagandhava- rṇarasasparśaprabhāvānyavagāḍhamūlānyudīcyāṁ diśi sthitāni|
tēṣāṁ śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṁ varṣāvasantayōrgrahyam|
grīṣmē mūlāni śiśirē vā śīrṇaprarūḍhaparṇānām|
śaradi tvakka- ndakṣīrāṇi|
hēmantē sārāṇi|
yathartu puṣpaphalam|
anyē punarāhuḥ saumyānyauṣadhāni saumyēṣvr̥tuṣvāgnēyānya- gnēyēṣu|
ēvamavyāpannānyāpūrṇatararasavīryāṇi ca bhavanti||4||
View original
तत्र यानि कालजान्युपगतसम्पूर्णप्रमाणरसवीर्यगन्ध- निकालातपाग्निसलिलपवनशस्त्रजन्तुभिरनुपहतगन्धव- र्णरसस्पर्शप्रभावान्यवगाढमूलान्युदीच्यां दिशि स्थितानि|
तेषां शाखापलाशमचिरप्ररूढं वर्षावसन्तयोर्ग्रह्यम्|
ग्रीष्मे मूलानि शिशिरे वा शीर्णप्ररूढपर्णानाम्|
शरदि त्वक्क- न्दक्षीराणि|
हेमन्ते साराणि|
यथर्तु पुष्पफलम्|
अन्ये पुनराहुः सौम्यान्यौषधानि सौम्येष्वृतुष्वाग्नेयान्य- ग्नेयेषु|
एवमव्यापन्नान्यापूर्णतररसवीर्याणि च भवन्ति||४||
tatrētyādinā bhēṣajasvarūpam| yāni svē kālē jātāni| upagatāni sampūrṇāni pramāṇādīni yēṣām| kālādibhiranupahatāni gandhādīni yēṣām| avagāḍhaṁ dūrapraviṣṭaṁ mūlaṁ yēṣām| kṣētram udīcyāṁ diśi sthitāni| tēṣāṁ kālajādiguṇasampannānāṁ śākhādikamupayōgi navaṁ varṣāsu vasantē vā grāhyam| grīṣmē śiśirē vā mūlāni| tāni tu pūrvēṣu parṇēṣu śīrṇēṣu navēṣu vā prarūḍhēṣu| tvagādīni śaradi| sārāṇi hēmantē| puṣpaphalantu yathāsvamr̥tuṣu| anya ityādi subōdham| madhuratiktakaṣāyāṇi saumyāni| śēṣāṇyāgnēyāni| varṣāśaraddhēmantāḥ saumyāḥ| śēṣāsraya āgnēyyāḥ|
Adhikarana BeShajagrahaNavidhiH (5) · Śloka 5
atha maṅgalācāraḥ kalyāṇavr̥ttaḥ śuciḥ śuklavāsāḥ sampūjya ca dēvatāmaśvinau gōbrāhmaṇāṁśca kr̥tōpavāsaḥ prāṅmukha udaṅmukhō vā gr̥hṇīyāt|
gr̥hītvā cā'nurūpa- guṇavadbhājanasaṁsthānyāgārēṣu pūrvōttaradvārēṣu nivātapravā- taikadēśēṣu nityapuṣpōpahārabalikarmavatsvagnisalilōpa- svēdadhūmarajōmūṣikacatuṣpadāmanabhigamanīyāni svavaccha- nnāni śikyēṣvāsajya sthāpayēt|
tāni sakṣīrāṇyupakalpayēt|
tadasampattāvanatikranta- vatsarāṇi|
purāṇāni tu pippalīviḍaṅgaguḍamadhughr̥tāni|
api ca kṣīraṁ bāṣkayaṇaṁ grāhyaṁ viṇmūtraṁ tacca nīrujām|
vayōbalavatāṁ dhātupicchaśr̥ṅgakhurādikam||5||
View original
अथ मङ्गलाचारः कल्याणवृत्तः शुचिः शुक्लवासाः सम्पूज्य च देवतामश्विनौ गोब्राह्मणांश्च कृतोपवासः प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा गृह्णीयात्|
गृहीत्वा चाऽनुरूप- गुणवद्भाजनसंस्थान्यागारेषु पूर्वोत्तरद्वारेषु निवातप्रवा- तैकदेशेषु नित्यपुष्पोपहारबलिकर्मवत्स्वग्निसलिलोप- स्वेदधूमरजोमूषिकचतुष्पदामनभिगमनीयानि स्ववच्छ- न्नानि शिक्येष्वासज्य स्थापयेत्|
तानि सक्षीराण्युपकल्पयेत्|
तदसम्पत्तावनतिक्रन्त- वत्सराणि|
पुराणानि तु पिप्पलीविडङ्गगुडमधुघृतानि|
अपि च क्षीरं बाष्कयणं ग्राह्यं विण्मूत्रं तच्च नीरुजाम्|
वयोबलवतां धातुपिच्छशृङ्गखुरादिकम्||५||
athētyādinā bhēṣajagrahaṇē vidhiḥ| gr̥hītvētyādinā sthāpanavidhiḥ| anurūpaṁ bhājanaṁ rasādibhēdēna śuṣkārdrādiviśēṣēṇa ca yōgyaṁ sakalam| nivāta ēkadēśaḥ| pravātō yēṣu vēśmasu agnyādyanabhigamanīyānīti bhēṣajaviśēṣaṇam| śikyaṁ lambarajvā''dhāraḥ| tānītyādi subōdham| sakṣīrāṇāmaprāptāvanatikrāntavatsarāṇi| pippalyādīni purāṇāni| bāṣkayaṇī ciraprasūtā| tasyāḥ sambandhi kṣīraṁ grāhyam| viṇmūtraṁ taccēti kṣīraṁ nīrujāṁ prāṇināṁ grāhyam| dhātvādikaṁ vayasvināṁ balavatāṁ ca sambandhigrāhyam| dhātavō māṁsādayaḥ picchaṁ barhasaṁhatiḥ| ādigrahaṇēna kēśalōmacarmanakhādigrahaṇam|| 5||
Adhikarana BeShajAnAM pa~jcavidhaH kalpaH (6) · Śloka 6
pañcavidhastu bhēṣajānāṁ kaṣāya kalpaḥ|
niryāsaḥ kalkō niryūhaḥ śītaḥ phāṇṭaśca|
tē yathāpūrvaṁ balinaḥ||6||
View original
पञ्चविधस्तु भेषजानां कषाय कल्पः|
निर्यासः कल्को निर्यूहः शीतः फाण्टश्च|
ते यथापूर्वं बलिनः||६||
sarvēṣāñca bhēṣajānāṁ niryāsādibhēdēna pañcavidhaḥ kaṣāyakalpō bhavati| ta iti pāṇṭācchītō balavān| śītācchr̥taḥ| śr̥tāt kalkaḥ| kalkānniryāsa iti|| 6||
Adhikarana niryAsalakShaNam (7) · Śloka 7
tatra sadyaḥ samuddhataprakṣālitakṣuṇṇasya tāntavaniṣpīḍi- tasya svarasō niryāsaḥ||7||
View original
तत्र सद्यः समुद्धतप्रक्षालितक्षुण्णस्य तान्तवनिष्पीडि- तस्य स्वरसो निर्यासः||७||
tatrētyādinā niryāsādīnāṁ kramēṇa lakṣaṇamucyatē| sadyaḥsamuddhatādiguṇasya yaḥ svarasaḥ sa niryāsaḥ|| 7||
Adhikarana kalkalakShaNaM cUrNAdyaBede yuktishca (8) · Śloka 8
upaladaśanādipiṣṭastu kalkaḥ|
śuṣkapiṣṭaḥ sūkṣmatānta- vapaṭacyutaścūrṇaḥ|
tasya samastadravyā'parityāgādā''plu- tōpayōgācca kalkādabhēdaḥ||8||
View original
उपलदशनादिपिष्टस्तु कल्कः|
शुष्कपिष्टः सूक्ष्मतान्त- वपटच्युतश्चूर्णः|
तस्य समस्तद्रव्याऽपरित्यागादाऽऽप्लु- तोपयोगाच्च कल्कादभेदः||८||
upalādipiṣṭaḥ kalka ityucyatē| daśanagrahaṇēnā'piṣṭasyāpi bhakṣitasya kalkē'ntarbhāva uktaḥ| śuṣkapiṣṭaḥ sūkṣmacchidrātāntavātpaṭāt paṭāccyutaścūrṇa ityucyatē| sa tu kalka ēva| samastadravyā'parityādinā kalkaikarūpatā| tatra śuṣkōpayōgināṁ cūrṇānaṁ kalkāntarbhāvē samastadravyā'parityāgē hētuḥ| ālōḍitōpayōgādubhayamapi|| 8||
Adhikarana niryUhalakShaNaM vidhishca (9) · Śloka 9
kvāthō niryūhaḥ|
tatra bhēdyānyauṣadhānyaṇuśō bhēdayitvā chēda- yitvā chēdyāni prakṣālyōdakēna śucau rūkṣāyāmadhaḥ prali- ptāyāṁ tāmrā'yōmr̥nmayānyatamāyāṁ sthālyāṁ samāvāpya bahvalpapānīyagrāhitānāmauṣadhānāmākalayya yāvatā mukta rasatā syāt tāvadudakamāsēcayēcchōṣayēcca|
athā'gnā- vadhiśritya mahatyāsanē sukhōpaviṣṭaḥ sarvataḥ satatamava- lōkayan darvyāvaghaṭṭayan mr̥dunā paritaḥ samupagacchatā'nalēna sādhayēt|
avatārya ca parisrutaṁ yathārhasparśaṁ prayuñjīta|
kṣīrādisahitañca dravyaṁ na samyaṅmuktarasaṁ bhavatīti vāri- kvāthapūrvakaṁ kṣīrādyaistadupadēśē anupadagdhaṁ kvāthayēt||9||
View original
क्वाथो निर्यूहः|
तत्र भेद्यान्यौषधान्यणुशो भेदयित्वा छेद- यित्वा छेद्यानि प्रक्षाल्योदकेन शुचौ रूक्षायामधः प्रलि- प्तायां ताम्राऽयोमृन्मयान्यतमायां स्थाल्यां समावाप्य बह्वल्पपानीयग्राहितानामौषधानामाकलय्य यावता मुक्त रसता स्यात् तावदुदकमासेचयेच्छोषयेच्च|
अथाऽग्ना- वधिश्रित्य महत्यासने सुखोपविष्टः सर्वतः सततमव- लोकयन् दर्व्यावघट्टयन् मृदुना परितः समुपगच्छताऽनलेन साधयेत्|
अवतार्य च परिस्रुतं यथार्हस्पर्शं प्रयुञ्जीत|
क्षीरादिसहितञ्च द्रव्यं न सम्यङ्मुक्तरसं भवतीति वारि- क्वाथपूर्वकं क्षीराद्यैस्तदुपदेशे अनुपदग्धं क्वाथयेत्||९||
kvāthō niryūha ityēkō'rthaḥ| tatrētyādinā niryūhasya pākavidhiḥ bhēdyāni tumbādīni| yāni cchinnāni pākaṁ na sahantē| chēdyāni kaṭhināni śākhādīni| aṇuriti sūkṣmō bhāgaḥ| tasya vīpsāyāṁ śas| kānicidauṣadhāni vāsākūṣmāṇḍasuvarcalāprabhr̥tāni svabhāvātpānīyaṁ gr̥hṇanti| anyāni nēti vikalpyōdakasyā'vasēcanam| ētadēva ca vikalpya kvāthaśēṣagrahaṇam| yāvatōdakēna dravyāṇāṁ muktarasatā āśaṅkyatē tāvadā''sēcanam| adhiśrayaṇaṁ cullyāmā''rōpaṇam| āsanaviśēṣō'nyacittatāpaparihārāya| parita ityēkadēśa auṣadhasya dāhabhayāt| avatāraṇaṁ cullītō bhūmau| yathārhasparthaṁ dōṣādyapēkṣayōṣṇaṁ vā śītaṁ vā| kṣīrādītyādi subōdham| tadupadēśa iti kṣīradadhimastumūtrādyupadēśē tadauṣadhaṁ vārikvāthapūrvakamanupadagdhaṁ kvāthayēt| stōkēna tu vāriṇā prathamaṁ kvāthayēt| tatastēnaivōdakēna saha kṣīrādibhiḥ kvāthēyēdityarthaḥ| ētacca niryūhēṣvēva sādhyēṣu vijñēyam| na tu snēhapākēṣvapi| tathā ca ṣaṭpalādiṣu yatra kṣīrādikaṁ dravaṁ paṭhitaṁ tatrōktasyaiva dravasya prayōgamabhimanyantē, na tu jaladānamaṅgīkurvanti| kēcittu yatra snēhāccaturguṇaṁ dviguṇaṁ vā triguṇaṁ vā, tatra caturguṇatvāpādanāya dravaṁ snēhāccaturguṇamityanayā paribhāṣayā paṭhitaśēṣaṁ jalamēvēcchantīti|| 9||
Adhikarana shItaphANTayorlakShaNam (10) · Śloka 10
śītasalilāplutastu niśāparyuṣitapūtaḥ śītaḥ|
uṣṇā- mbhasi kṣuṇṇābhiṣutapūtaḥ phāṇṭaḥ||10||
View original
शीतसलिलाप्लुतस्तु निशापर्युषितपूतः शीतः|
उष्णा- म्भसि क्षुण्णाभिषुतपूतः फाण्टः||१०||
śītasalilētyādinā śītakaṣāyalakṣaṇam| uṣṇāmbhasītyādi phāṇṭalakṣaṇam|| 10||
Adhikarana kaShAyeShvauShadhAnAM mAtrAvicAraH (11) · Śloka 11
tatra samyagrasavīryādīnyauṣadhasya samīkṣya vyādhyā''tu- rādibalataśca niryāsādīnāṁ kalpanāṁ mātrāñca saṁśrayēt||11||
View original
तत्र सम्यग्रसवीर्यादीन्यौषधस्य समीक्ष्य व्याध्याऽऽतु- रादिबलतश्च निर्यासादीनां कल्पनां मात्राञ्च संश्रयेत्||११||
tatrētyādinā pañcānāṁ kalpanānāṁ viṣayabhēdō bhēṣajasya mātrā cōcyatē| tatra kalpanāsvauṣadhasya rasādīni rasavīryavipākaprabhāvaguṇāntarāṇi samyagatiśayēna samīkṣya niryāsādīnāṁ pañcānāṁ kalpanānām yōjanāṁ mātrāñca bhiṣak saṁśrayēt| vyādhyāturadōṣadūṣyādīnāñca balavattvē tēṣāṁ balāpēkṣayā kalpanāṁ mātrñca saṁśrayēt|| 11||
Adhikarana tatra ekIyamatam (12) · Śloka 12
tathā ca kēcidāhuḥ- mātrāyā na vyavasthā'sti vyādhiṁ kōṣṭhaṁ balaṁ vayaḥ|
ālōcya dēśakālau ca yōjyā tadvacca kalpanā||12||
View original
तथा च केचिदाहुः- मात्राया न व्यवस्थाऽस्ति व्याधिं कोष्ठं बलं वयः|
आलोच्य देशकालौ च योज्या तद्वच्च कल्पना||१२||
tathā cētyādinā pūrvōktasyaivārthasya pramāṇīkaraṇam| mātrāyā vyavasthā nāstīti pratijñā niyamanirāsāyōcyatē| vyādhyādikaṁ nānāvidhairviśēṣairālōcya sā mātrā yōjyā| na kēvalaṁ mātrā yāvat kalpanāpi niryūhādikā tadvadēva vijñēyā| tēnaivaṁ vijñēyam | kalpanāyā viṣayē vyavasthā nāstyapi tu vyādhyādika-mālōcya sā yōjyā|| 12||
Adhikarana niryAsAdInAM mAtrAnirdeshaH (13) · Śloka 13
ityalamētadupadiṣṭaṁ buddhimatāṁ jñānaprabōdhāya|
yathā tu sarvē bhiṣajō vijñāsyanti tathōpadēkṣyatē|
niryāsasya madhyamā mātrā catuṣpalam|
kalkacūrṇayōḥ karṣaḥ|
palatrayaṁ tadā- ''lōḍanē||13||
View original
इत्यलमेतदुपदिष्टं बुद्धिमतां ज्ञानप्रबोधाय|
यथा तु सर्वे भिषजो विज्ञास्यन्ति तथोपदेक्ष्यते|
निर्यासस्य मध्यमा मात्रा चतुष्पलम्|
कल्कचूर्णयोः कर्षः|
पलत्रयं तदा- ऽऽलोडने||१३||
ityupasaṁhārē| ēvaṁ mātrayāḥ kalpanāyāśca yaduktaṁ tadbuddhimatāṁ paṭudhiyāṁ jñānaprabōdhāyā'laṁ paryāptamupadiṣṭam| sarvē bhiṣajō mandamadhyamaprajñā api yathā vijñāsyanti tathōpadēkṣyatē-niryāsasyētyādi| niryāsasya niryāsādhāradravyasya| subōdham| taditi sambhavāt kalkasya parāmarśaḥ| palatrayamā''lōḍanasambhāvinō dravasya||13||
Adhikarana niryUhakalpanAparibhAShA (14) · Śloka 14
niryūhē bhēṣajapalamudakārdhaprasthē'dhiśritya pādaśēṣitamava- tārayēt||14||
View original
निर्यूहे भेषजपलमुदकार्धप्रस्थेऽधिश्रित्य पादशेषितमव- तारयेत्||१४||
niryūhē kvāthē bhēṣajasya palamudakasyārdhaprasthaḥ ṣōḍaśapalāni| pādaśēśaścatvāri palāni| tacca niryūhē dravyajalakvathitaśēṣāṇāṁ mānaṁ kr̥ṣṇātrēyamatānusāriṇācāryēṇōktam| tathā ca tatra paṭhyatē 'kvāthaṁ dravyyapalē kuryāt prasthardhaṁ pādaśēṣitami'ti| carakagranthē caivaṁvidhā paribhāṣā na vidyatē, yataḥ sō'samāpta ēva tantrē brahmabhūyaṁ gataḥ| kr̥ṣṇātrēyaparibhāṣā pradarśitaścārthaścarakasyāpyanumata ēvētyanumimīmahē| yataḥ sarvatantrakr̥tāṁ catuṣpalā madhyamā mātrā pātavyā kaṣāyasyētyabhimatam| tathā ca suśrutē sūtrasthānē saṁśōdhana saṁśamanīyē'dhyāyē paṭhyatē -'vyādhyādiṣu tu madhyēṣu kvāthasyā'ñjaliriṣyata' iti| ētacca carakamuninā na pratiṣiddham| apratiṣiddhaṁ ca paramatamanumatamēvēti tantranyāyaḥ| yā ca kharaṇādasaṁhitābhaṭṭārahariścandrakr̥tā śrūyatē, sā ca carakapratibimbarūpaiva lakṣyatē| tatrā'pi paṭhyatē-'kaṣāyāt ṣaṭpalaṁ pibēdi'ti| punaśca nyūnāṁ nyūnatarāṁ ca tāmiti pāṭhādyaiṣā ṣaṭpalā mātrā sōttamaivēti manyatē| tatō nyūnā catuṣpalā madhyamēti| tasmāccarakasyāpi catuṣpalaiva mātrā'bhimatēti gamyatē| na caitatantranyāyēnaiva vyavasthāpyatē yāvattatra carakagrantha ēva caturṇāmēva kaṣāyakalpanānāṁ prayōgaḥ paṭhyatē| tathā ca pittagulmē rōhiṇyādīnāṁ kaṣāyaścatuṣpalō ghr̥tēna samaḥ pēya ityuktaḥ| na caitadēva vacanamanyēṣu kaṣāyēṣvapi tathābhāvānumānāya bōddhavyam| sarvatraiva tathāvidhāyāḥ prayōgaḥ prasiddhērabādhitvāllakṣyavattantratvācca| lakṣaṇasya tātsthyāt siddhaṁ sarvatra catuṣpalā kaṣāyasyamātrā pātavyēti| pādaśiṣṭaṁ ca kvathitaṁ grāhyamityētadapi sarvatantrakr̥tāmapi vihitavidhānam| tathā ca kharaṇādasaṁhitāyāṁ pādēna pādēna śēṣayēditi| cākṣuṣēṇasaṁhitāyāṁ pādavaśēṣaṁ kvathitaṁ ca vidyāditi| tathā snēhēṣu grāhayēt pādaśēṣitamiti| ētacca paramatamapratiṣiddhaṁ carakasyānumatamēva| kēvalamatraiva vipratipattiḥ| yadēkē dravyāccaturguṇaṁ kvāthyaṁ jalamicchanti| kr̥ṣṇātrēyastu ṣōḍaśaguṇam| suśrutādhyāyinastu kēciccaturguṇaṁ paṭhanti, kēcidaṣṭaguṇam| caturguṇatvamaṣṭaguṇatvaṁ ṣōḍaśaguṇatvaṁ ca kiṁ śuṣkadravyamānēnā''hōsvidā''rdradravyamānēnētyasya vikalpanasya prasaṅga ēva nāsti| śuṣkadravyēṣu viśēṣabuddhērabhinnatvāt| ēvaṁ sthitē caturguṇā'ṣṭaguṇadarśanē sādhuprayōgē na bhavatītyupēkṣāṁ kr̥tvā ṣōdaśaguṇapakṣa ēva kr̥ṣṇātrēyatō vāgbhaṭēnā'ṅgīkr̥tō yataścarakasyaiṣa ēva pakṣaḥ| yēna catuṣpalāyāṁ pātavyamātrāyāṁ siddhāyāmatīsārē palaṁ vatsakabījasyētyāha| kauṣṭhikē ca paṭōlādyē palamiti| anyathā dravyapalāccaturguṇē'ṣṭaguṇē vā jalē kriyamāṇē caturbhāgāvaśēṣasya kvathitasya palaṁ paladvayaṁ vā prāpnōti| tasmāt ṣōḍaśaguṇapakṣa ēva śrēyān| kr̥ṣṇātrēyamatānusārēṇaiva dravyāṇāṁ palamityuktam| tadēva carakasyā'bhimatamēvētyatra paṭōlamūlādyaṁ vatsakabījaṁ ca jñāpakam| tēna yatra yāvanti dravyāṇi paṭhyantē tatra tēṣāṁ tāvantō bhāgā vidhēyāḥ yāvadbhirbhāgaiḥ samuditānāṁ dravyāṇāṁ palaṁ bhavati| yathā nāgarādyē trikārṣē tripalādīnāṁ cēti| tarhi kathamanyathā prayujyatē| prasiddhēravicchēdāt| tasmāt prasiddha ēva prayōgōnyāyyaḥ| tathā ca śāstradr̥ṣṭā api prayōgāḥ prasiddhēravicchēdapāramparyēṇa vr̥ddhavaidyaiḥ prayujyanta ēva| yathā vamanēṣūṣṇāsya madhunaḥ prayōgē'nujñātē śāstrakr̥dbhirvr̥vaidyāstanna kurvanti| ēvaṁ ca bruvatē yadyuṣṇasya madhunaḥ prayōgē apakvapratyāgamanaṁ hēturuddiṣṭaḥ, yatra tu dōṣādivaśānna pratyāgamanaṁ bhavati tatra dōṣāyaivēti| tasmādaprayōga ēva sādhuḥ| idañcāhuḥ-'tasmāt satyapi nirdēśē kuryādūhaṁ svayaṁ dhiyā| vināpi tarkādyā siddhiryadr̥cchā siddhirēva sā||' iti| tathā ślaiṣmigulmādiviṣayēṣvapi hiṅgvādiṣu śēṣadravyasamairēva bhāgairhigvādīnāṁ prayōgamicchanti| śāstrē tu 'yaccūrṇaṁ guṭikā yā vā vihitā vātagulminām| dviguṇakṣārahiṅvamlavētasāstāḥ kaphē hitāḥ|' iti paṭhyantē| ānēkaṁ ca prayōgaṁ kalpanāntarēṇa śastrē paṭhitam| vr̥ddhavaidyāḥ kalpanāntarēṇa prayuñjata ēva| tasmā dēvaṁvidhē prasiddhirēva nyāyyā| iti niryūhavidhiḥ pācanādiṣu| snēhādisādhanayā'pi yatra niryūhaḥ sādhyatē tatrāpyēṣa ēva vidhirasati vācanikē vidhau|| 14||
Adhikarana shItaphANTayoH kalpanAparibhAShA (15) · Śloka 15
śītaphāṇṭayōrauṣadhapalaṁ ṣaṭcaturbhirambupalairāsutamiti||15||
View original
शीतफाण्टयोरौषधपलं षट्चतुर्भिरम्बुपलैरासुतमिति||१५||
śītētyādi| yathāsaṅkhyēna śītē ṣaḍbhirjalapalairā''sutamauṣadhapalam| phāṇṭē caturbhiriti kalpanā|| 15||
Adhikarana snehapAkaparibhAShA (16) · Śloka 16
snēhapākē tvanirdiṣṭapramāṇē samuditasya dravasya pādēna snēhō yōjyastat pādēna kalkaḥ|
anyē punaḥ paṭhanti- snēhapākē tvamānōktaucaturguṇavivarddhitam|
kalkasnēhadravaṁ yōjyamadhītē śaunakaḥ punaḥ|
snēhē sidhyati śuddhāmbuniṣkvāthasvarasaiḥ kramāt|
kalkasya yōjayēdaṁśaṁ caturthaṁ ṣaṣṭhamaṣṭamam|
pañcaprabhr̥ti tu dravaṁ pr̥thaksnēhasamamēvāvapēt|
anirupita- kalpanaṁ ca bhaiṣajyaṁ kalkīkuryāt|
athaikadhyaṁ pratisaṁ- sr̥jyā-dhiśritya ca niryūhavat sādhayēt|
tatra yadā viramati śabdaḥ prasādamāpadyatē snēhō yathāsvaṁ varṇagandharasōtpattirbhaiṣajyamaṅgulībhyāṁ mr̥dyamānāmanatimr̥dva- natidāruṇamanaṅguligrāhi ca syāt|
sa kālastasyā'- vataraṇāya|
api ca- ghr̥tasya phēnōpaśamastailasya tu tadudbhavaḥ|
lēhasya tantumattāpsu majjanaṁ saraṇaṁ na ca|
athā'vatārya śītībhūtamahatēna vāsasā paripūya śucau dr̥ḍhē kalaśē samāsicya pidhānēna pidhāya śuklēna vastra- paṭṭēnācchādya sūtrēṇa subaddhaṁ svanuguptaṁ śucau dēśē susthitaṁ sthāpayēt||16||
View original
स्नेहपाके त्वनिर्दिष्टप्रमाणे समुदितस्य द्रवस्य पादेन स्नेहो योज्यस्तत् पादेन कल्कः|
अन्ये पुनः पठन्ति- स्नेहपाके त्वमानोक्तौचतुर्गुणविवर्द्धितम्|
कल्कस्नेहद्रवं योज्यमधीते शौनकः पुनः|
स्नेहे सिध्यति शुद्धाम्बुनिष्क्वाथस्वरसैः क्रमात्|
कल्कस्य योजयेदंशं चतुर्थं षष्ठमष्टमम्|
पञ्चप्रभृति तु द्रवं पृथक्स्नेहसममेवावपेत्|
अनिरुपित- कल्पनं च भैषज्यं कल्कीकुर्यात्|
अथैकध्यं प्रतिसं- सृज्या-धिश्रित्य च निर्यूहवत् साधयेत्|
तत्र यदा विरमति शब्दः प्रसादमापद्यते स्नेहो यथास्वं वर्णगन्धरसोत्पत्तिर्भैषज्यमङ्गुलीभ्यां मृद्यमानामनतिमृद्व- नतिदारुणमनङ्गुलिग्राहि च स्यात्|
स कालस्तस्याऽ- वतरणाय|
अपि च- घृतस्य फेनोपशमस्तैलस्य तु तदुद्भवः|
लेहस्य तन्तुमत्ताप्सु मज्जनं सरणं न च|
अथाऽवतार्य शीतीभूतमहतेन वाससा परिपूय शुचौ दृढे कलशे समासिच्य पिधानेन पिधाय शुक्लेन वस्त्र- पट्टेनाच्छाद्य सूत्रेण सुबद्धं स्वनुगुप्तं शुचौ देशे सुस्थितं स्थापयेत्||१६||
pākaprasaṅgēna snēhapākānāmanuktamānānāṁ niyama ucyatē| yatra sāmānyēnōktamēbhirdravyairayaṁ snēhaḥ paktavyaṁ iti| yatra kasyacit kvāthādēḥ parimāṇamuktaṁ kasyacinnōktaṁ tatra ca snēhadravauṣadhānāmidaṁ mānaṁ vijñēyam| kimityā''ha-samuditasyētyādi| samuditasyētyanēnaitaddarśayati| yatra sarvēṣāṁ kvāthādīnāmanirdiṣṭaparimāṇatvaṁ tatra tēṣāmanyōnyasamānānāṁ miśrībhūtānāṁ caturthāṁśēna snēhō yōjyaḥ| tathā yatra hi dravōddēśē kiñciddravaṁ snēhasamaṁ snēhād dviguṇaṁ triguṇaṁ vā paṭhyatē kiñcicchā'nirdiṣṭaparimāṇaṁ tatra nirdiṣṭaparimāṇaṁ yathāśrutamēva kr̥tvā nirdiṣṭapramāṇēna tathā pūrayitavyaṁ yathā samuditaṁ snēhacaturguṇaṁ bhavati| yatra punaḥ kiñciccaturguṇamēva paṭhitaṁ kiñciccānirdiṣṭaṁ pramāṇaṁ tatra śrutāvanuṣṭhitāyāmanirdiṣṭamānaṁ dravaṁ snēhasamamityēṣaiva paribhāṣā āpatati| ēvaṁ snēhāccaturguṇaṁ samuditaṁ dravamityarthāduktam| snēhācaturthāṁśēna kalkaḥ| samuditasya dravasyēti yaduktaṁ tanna sarvatra vijñēyam| api tvēkadravyādikē yāvaccatvārō dravāstāvat samuditasyēti vijñēyam| anyē punarācāryāḥ snēhapāka ityādiślōkaṁ mānapradarśanāya paṭhanti| yaḥ snēhaḥ śuddhāmbunā sādhyatē tatra kalkasya snēhāccaturthamaṁśaṁ yōjayēt| yatra tu niṣkvāthēna sādhyatē tatra snēhāt ṣaṣṭhamaṁśaṁ kalkasya yōjayēt| yatra tu svarasēna tatrāṣṭamāṁśam| kalkasyētyanēna kalkōddēśēnaiva matāntaramuktam| snēhadravayōstu paramatamapratiṣiddhaṁ tēṣāmanumatamēvēti vijñēyam| pañcaprabhruti tu dravaṁ pr̥thak pratyēkaṁ snēhasamamāvapēt| atra vr̥ddhavaidyānusmaraṇāvicchēda ēvācāryēṇā''gamatvēnōpanibaddhaḥ| na cānibaddhapūrvamāgamamācāryasya pradarśayituṁ yuktamityāśaṅkyācāryēṇa yasmāddr̥ddhavaidyānusmaryamāṇamārcāryacarakōktaṁ liṅgamanumāpakaṁ vidyatē| tathā ca carakē vātaśōṇitacikitsitē trāyantyādyē paruṣakādyē ca ghr̥tē kaṣāyē ca paruṣakadrākṣākāśmaryēkṣividārīṇāṁ rasāḥ pr̥thaksnēhasamāḥ paṭhitāḥ| atō'numīyatē'nyatrā'pyēvamiti pāramparyavicchēdasya cāgamatvamapratihatamiti sarvaśāstrēṣu gr̥hītamēva| yasmiṁśca bhaiṣajyē viśiṣṭā kalpanā niryāsādikā nōktā tadbhaiṣajyaṁ kalkīkuryāt| yēṣu kēṣucit snēhāpākēṣvaviśēṣēṇauṣadhāni paṭhitāni na tu tēṣāṁ kalpanāviśēṣastatra tēṣāṁ kalka ēva yōjya ityarthaḥ| ēkadhyaṁ miśrībhāvēna| niryūhavaditi sukhōpaviṣṭaḥ sarvataḥ sakalamavalōkayan darvyā'vaghaṭṭāyan mr̥dunā paritaḥ samupagacchatā'nalēna sādhayēdityuktam| tatra yadētyādinā pacyamānasnēhasyā'vataraṇakālaḥ| vaṭakānāṁ tu lēhapūrvatvāt pr̥thaṅnōktam| subōdham| api cētyādinā ghr̥tādiviśēṣēṇa| subōdham| tadudbhavaḥ phēnōdbhavaḥ| saraṇamanēkaśō gamanam| tasyābhāvaḥ| paripūya parisrāvya| subōdham| ēvamā''cāryēṇa kalpanā uktāḥ| idantu vicāryam| yadētadauṣadhasaṁskr̥taṁ ṣaḍaṅgādijalamuktaṁ tatra tu dravyōdakakvathitaśēṣāṇāṁ kiṁ mānamiti| tr̥ḍupaśamanāya jalavat prayujyatō tat kvāthapākaparibhāṣā na sambhavati| tathā cātra kēcit paṭhanti- anuktē parimāṇē tu dravyāṇāmudakasya ca| tr̥ṣṇāśāntyai kathantōyamauṣadhañca punaḥ katham|| caturguṇaṁ yadi dravyādathavā ṣōdaśāṁśakam| caturbhāgā'vaśēṣē tu bahudravyaṁ prayujyatē|| kriyamāṇavidhiścaiṣa na prasiddhimupāgataḥ| tasmādvinā tu śāstrēṇa prasiddhiṁ samupāśrayēt| yadēva tāvacchāstrēṇa samākhyātaṁ parisphuṭam| prasiddhimāśritairvaidyaistadapi kriyatē'nyathā|| nirdiṣṭaṁ madhuśāstrēṇa vamanē guṇadarśanāt| na ca tat kriyatē vaidyaiḥ pratyāgamanaśaṅkayā|| vāruṇyāmā''sutāḥ prōktā dēvadāruvacādayaḥ| jalēnōtkvathitāḥ prāyastē prasiddhāśca karmaṇi|| uktaṁ ca śāstrakārēṇa kuryādūhaṁ svayaṁ dhiyā| vyākhyānamupadēśaśca tantrayuktiśca kīrttitā|| tatrōpadēśavacanaṁ yat prōktaṁ śāstra ēva hi| viśēṣēṇa yadā''khyānaṁ tadvyākhyānamihēṣyatē|| vividhaṁ vā yadākhyānaṁ prasiddhamanibandhanam| vr̥ddhavaidyāgataṁ taddhi vyākhyānamiti saṁjñitam|| āgamasmaryamāṇō'yaṁ naiva śāstranibandhanaḥ| tasmāt smaraṇamēvā'tra yathā vaidyakramāgatam|| tathaiva bhiṣajā kāryō dravyōdakaparigrahaḥ|| iti| ēvaṁ vr̥ddhavaidyā''gataṁ prasthādimānaṁ naivāsmābhirucyatē| sarvēṣvēvauṣadhōkakēṣvauṣadhānāṁ saṅkhyāviśēṣanirapēkṣāstathāvidhā bhāgā vidhēyāḥ| yathā dravyasamudāyasya vyādhyādyapēkṣamardhapalaṁ vā karṣatrayaṁ vā palaṁ vā bhavati| na ca palamadhikamātrā kvāthasamā bhavatītyā''śaṅkā kāryā| yataḥ kvāthyē dravyapalē ṣōḍaśajalapalāni datvā kvathitaśēṣasya catvāri palāni gr̥hyantē| tr̥ḍśamanē tu jalē auṣadhapalēnōdakasya prasthadvayamātradravamānēna tatō'pyadhikaṁ vā sthālyāmadhiśrīyatē| ardhaśr̥taṁ cēdamēva kalpyatē| tasmāt dravyapalasyāpi prayōgē na virudhya iti| tathā yavāgūyūṣapānakamāṁsaudanā''savā'riṣṭādiṣvapi dravyādimānaṁ nōktakṁ tatrāpi vr̥ddhavaidyā'vicchēdapāramparyēṇa pratipadōktaṁ sajātīyā'numānēnaivā'vā'vagantavyam| yasmādbahirēva śāstrēṇanubaddhaṁ prayōgē pratiṣṭhitam| tathā ca paṭhanti- ataśca prakr̥taṁ buddhvā dēśakālāntarāṇi ca| tantrakartturabhiprāyānupāyāṁścārthamādiśēt|| iti| anēkaṁ caivaṁ prakāraṁ prasiddhyaiva jñāyata iti kr̥tva śāstrē nibaddham| tathā ca - kukkuṭāśca mayūrāśca tittirikrauñcavartakāḥ| śālayō madirāḥ sarpirvātagulmacikitsitam|| ityatra yathārhaṁ saṁskārō gamyata ēva| anyat sammōhabhayānna pradarśyatē| anyatantrēṣu punarēvaṁvidhamapi paṭhyatē- anirdiṣṭē ghr̥takṣīraviśēṣē gavyamiṣyatē| saindhavaṁ lavaṇēbhyaśca kṣārēbhyō yavaśūkajaḥ| tailēbhyastilatailañca gōmūtraṁ mūtrakīrttanē|| ityuktāḥ kalpanāḥ|| 16||
Adhikarana patimANanirdeshaH (17) · Śloka 17
parimāṇaṁ punaḥ ṣaḍvaṁśyō marīciḥ|
tāḥ ṣaṭsarṣapaḥ|
tē'ṣṭau taṇḍulaḥ|
tau dhānyamāṣaḥ|
tau yavaḥ|
ataḥ paraṁ caturguṇavr̥ddhyā'ṇḍikāmāṣakaśāṇakarṣapalakuḍavaprasthā- ''ḍhakadrōṇavahāḥ kalpyantē|
dharaṇaṁ tu palasya daśamō bhāgaḥ|
māṣakasya paryāyō hēmō dhānakaśca|
śāṇadvayasya paryāyō draṅkṣaṇaḥ kōlō vaṭakaśca|
karṣasya suvarṇamakṣaṁ picurbiḍālapadakaṁ pāṇitalaṁ tindukaṁ kavalagrahaḥ ṣōḍa- śikā ca|
karṣadvayasya śuktiraṣṭamikā ca|
palasya muṣṭiḥ prakuñcaścaturthikābilvamātrañca|
paladvayasya prasr̥tō- 'ṣṭamānaṁ ca|
kuḍavasyā'ñjaliḥ|
kuḍavadvayasya mānikā|
āḍhakasya pātraṁ kaṁsaśca|
dōṇasya nalvaṇārmaṇōnmānaghaṭa- kumbhakalaśāḥ|
drōṇadvayasya śūrpaḥ|
tulā punaḥ pala- śatam|
tāni viṁśatirbhāra iti|
bhavati cātra- śuṣkamēyēṣvidaṁ mānaṁ dviguṇaṁ tu dravā''rdrayōḥ||17||
View original
परिमाणं पुनः षड्वंश्यो मरीचिः|
ताः षट्सर्षपः|
तेऽष्टौ तण्डुलः|
तौ धान्यमाषः|
तौ यवः|
अतः परं चतुर्गुणवृद्ध्याऽण्डिकामाषकशाणकर्षपलकुडवप्रस्था- ऽऽढकद्रोणवहाः कल्प्यन्ते|
धरणं तु पलस्य दशमो भागः|
माषकस्य पर्यायो हेमो धानकश्च|
शाणद्वयस्य पर्यायो द्रङ्क्षणः कोलो वटकश्च|
कर्षस्य सुवर्णमक्षं पिचुर्बिडालपदकं पाणितलं तिन्दुकं कवलग्रहः षोड- शिका च|
कर्षद्वयस्य शुक्तिरष्टमिका च|
पलस्य मुष्टिः प्रकुञ्चश्चतुर्थिकाबिल्वमात्रञ्च|
पलद्वयस्य प्रसृतो- ऽष्टमानं च|
कुडवस्याऽञ्जलिः|
कुडवद्वयस्य मानिका|
आढकस्य पात्रं कंसश्च|
दोणस्य नल्वणार्मणोन्मानघट- कुम्भकलशाः|
द्रोणद्वयस्य शूर्पः|
तुला पुनः पल- शतम्|
तानि विंशतिर्भार इति|
भवति चात्र- शुष्कमेयेष्विदं मानं द्विगुणं तु द्रवाऽऽर्द्रयोः||१७||
parimāṇaṁ punarityādi| parimāṇaṁ sāmānyēna mānam| vaṁśī susūkṣmarajasō'śu aṇuḥ| tā iti marīcyaḥ| ta iti sarṣapāḥ| tāviti taṇḍulau| punastāviti dhānyamāṣau| ata iti yavātparamuttaramuttaraṁ pūrvasya caturguṇavr̥ddhyā vijñēyam| ēvaṁ sati catvārō yavā aṇḍikā| catasrō'ṇḍikā māṣakaḥ| catvārō māṣakāḥ śāṇaḥ| ēvaṁ caturguṇavr̥ddhyā karṣādyapi vahāntaṁ vācyam| dharaṇaṁ palasya daśamō bhāgaḥ| ṣaṇmāṣakā ēkā'ṇḍikā ēkō yavasrayō dhānyamāṣā iti| paryāyā māṣakādīnāṁ subōdhāḥ| śāṇadvayamardhakarṣaḥ| tānīti| tāni palaśatāni viṁśatirbhāraḥ| yadētadiha mānamuktaṁ tacchuṣkēṣvēva mēyēṣu bōddhavyam| yadā tu dravaṁ jalakṣīraghr̥tādyā''rdraṁ vā guḍūcīpañcamūlādimēyaṁ tadaitadēva mānaṁ dviguṇaṁ jñēyam| yadyapi ca sāmānyēna dravārdrayōrdviguṇamānasyōktatvāt vaṁśyādivahāntaṁ sarvaṁ dviguṇaṁ prāptaṁ tathāpi kuḍavādyēva vahāntaṁ dviguṇaṁ vijñēyaṁ na tu vaṁśyādipalāntam| vaṁśyādāvapi dviguṇē dūṣyamāṇē anēkamavicchēdēna prasiddhamasaṁśayaphalaṁ ca prayōgapūgaṁ parihīyatē| tataścyavanaprāśādiṣu prasiddhānmānāt dviguṇapalāni tailādīni prāpnuvanti| tathā nīlinīghr̥tē prasiddhāt sudhākṣīrādayaugikamatiyōgakarttr̥dviguṇaṁ prāpnōtyanyānyapi śāṇādiṣu viparītānyāpatanti| tāni svayaṁ vikalpya yōjyāni| atra ca pramāṇaṁ caturviṁśatipalamānaṁ bastēścatuḥ suvarṇēna palēna| nā'ṣṭasuvarṇēna| aṣṭasuvarṇēna hi bastyauṣadhasya paktvā''śayē'vakāśa ēva na vidyatē| ēvamaṇḍikāmāṣakaśāṇādiṣvapi pramāṇīkarttavyam| tasmāt sāmānyōktāvapi kuḍavādiṣvēva dviguṇatvaṁ vijñēyam, na vaṁśyādiṣu| ata ēva ca tulāyāḥ palōktiniyatatvad dviguṇatvā'sambhavaḥ| tathā ca paṭhanti- nirdēśasyāviśēṣē'pi viśēṣō rūḍhimāgataḥ| avicchēdāt pravaktr̥ṇāṁ śrōtr̥ṇāṁ ca kriyāvidhau|| karmaṇyaṇuviśēṣē'pi viśēṣē lakṣaṇaṁ sthitam| ādityaṁ paśyatītyatra nā'viśēṣāt prayujyatē|| iti| ata ēva yadapi cā''rdradravyāṇāṁ dviguṇaṁ mānamuktaṁ tannaḥ sarvēṣāmēva kūṣmāṇḍakā''rdrakēkṣugaṇḍirakādīnāmiti bōddhavyam| yāni punaḥ sahacarakaṇṭakārikāvāśātāvarīkuṭajatvakkūṣmāṇḍakādīnyā''rdraṇyēva prasiddhaprayōgāṇi tēṣāṁ dviguṇatvē yathāsvamuktaprayōgā'sambhavaḥ| śuṣkaprasiddhānāṁ tu sadya uddhr̥tānāṁ taikṣṇyādyabhāvādupapanna ēva dviguṇaprayōga iti| api tu yēṣāṁ śuṣkāṇāmēva prayōgaḥ prasiddhaḥ dviguṇatvasiddhēḥ sambhavāttu sadya uddhr̥tānyēva prayujyantē tēṣāmēva yatra tu kiñcidādiśyatē nā'nyat sataṁ dviguṇaṁ vā triguṇādi vōcyatē tatra dravaśuṣkakuḍavādinirapēkṣamēva| vyavahāraprasiddhayōnmānamātrēṇaiva samatvādikaṁ vijñēyam| kuḍavādismr̥tau tu pūrvam| ityuktā kalpanā|| 17||
Adhikarana paribhAShAsaMgrahaH (18-19) · Śloka 19
pēṣaṇā''lōḍanē vāri snēhapākē ca nirdravē|
kalpayētsadr̥śān bhāgān pramāṇaṁ yatra nōditam|
anirdiṣṭā'prasiddhēṣu mūlaṁ grāhyaṁ tvagādiṣu|
snēhapākastridhā mandhaścikkaṇaḥ kharacikkaṇaḥ|
mandaḥ kalkasamē kiṭṭē cikkaṇō madanōpamē|
kiñcit sīdati kr̥ṣṇē ca varttamānē tu paścimaḥ|
dagdhō'ta ūrdhvaṁ niṣkāryaḥ syādāmastvagnisādakr̥t|
mr̥durnasyē kharō'bhyaṅgē pānē bastau ca cikkaṇaḥ|
himavadvandhyaśailābhyāṁ prāyō vyāptā vasundharā|
saumyaṁ pathyaṁ ca tatrādyamā''gnēyaṁ vaindhyamauṣadham||18||
iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ kalpasthānē bhēṣajakalpō nāma aṣṭamō'dhyāyaḥ||19||
View original
पेषणाऽऽलोडने वारि स्नेहपाके च निर्द्रवे|
कल्पयेत्सदृशान् भागान् प्रमाणं यत्र नोदितम्|
अनिर्दिष्टाऽप्रसिद्धेषु मूलं ग्राह्यं त्वगादिषु|
स्नेहपाकस्त्रिधा मन्धश्चिक्कणः खरचिक्कणः|
मन्दः कल्कसमे किट्टे चिक्कणो मदनोपमे|
किञ्चित् सीदति कृष्णे च वर्त्तमाने तु पश्चिमः|
दग्धोऽत ऊर्ध्वं निष्कार्यः स्यादामस्त्वग्निसादकृत्|
मृदुर्नस्ये खरोऽभ्यङ्गे पाने बस्तौ च चिक्कणः|
हिमवद्वन्ध्यशैलाभ्यां प्रायो व्याप्ता वसुन्धरा|
सौम्यं पथ्यं च तत्राद्यमाऽऽग्नेयं वैन्ध्यमौषधम्||१८||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां कल्पस्थाने भेषजकल्पो नाम अष्टमोऽध्यायः||१९||
yatra pēṣaṇā''lōḍanādisāmānyēnōktaṁ tatra vāryyai vēti vijñēyamityāha-pēṣaṇētyādi| yatra tū dravyatirēkēṇa piṣṭvā pibēdityēvamādyuktam | yatra ca snēhamēbhirauṣadhaiḥ pacēditi ca prōktam| tatra sarvatra salilamēvēṣyati iti bhāvaḥ| yatra tu dravyāṇyēva paṭhitāni na tu tēṣāṁ pr̥thakpramāṇaṁ tatra sadr̥śāṁstulyān bhāgān kalpayēt| ētat pr̥thakpaṭhitānāṁ mānaṁ vijñēyam| samudāyasya ca mānaṁ śabdēnaiva vācyam| yathā daśamūlā''ḍhaka ityatra samuditasyaivā''ḍhaka iti vijñēyam, na tu pr̥thagbhūtasyēti bhāvaḥ| yatra tu tryūṣaṇatriphalādīnāmēkavacanāntānāṁ prayōgastatra samudāyasyaiva bhāgō vijñēyaḥ| kvacittu kāryānumānāt pratyēkamiṣyatē| pramāṇaṁ yatra nōditamiti mānavācinaḥ śabdasyāprayōga uktaḥ| tat prayōgē tu yathāprāptamavagantavyam| tēnā'gastyādikē ghr̥tādīnāṁ pippalīcūrṇēnā'sāmyam| bhēṣajasya kalpanā uktā| kēvalamidaṁ na jñāyatē yadyatra kvacit dravyamuktaṁ tatra tasya viṁgr̥hyatāmiti| yasmād dravyāṇāṁ tvaksārapicchāmūlaphalakusumakṣīraśākhādibhēdēnā'nēkadhā prayōgē dr̥ṣṭaḥ ityatrā''ha-anirdiṣṭā'prasiddhēṣvityādi| yatra tvagādīnāmanyatamaṁ śabdēnōktaṁ tatrā'vivādaḥ| yatra punarviśēṣastvagādiṣu na nirdiṣṭō'prasiddhatvādauṣadhasaṁgrahakarttr̥bhyō na prāpyatē tatra mūlamēva grāhyam| tathā ca kaścitantrakāraḥ paṭhati - vacanācca sadā kāryaṁ phalamūlādi yatsmr̥tam| bhiṣagvyañjitē dravyē mūlaṁ dadyād viśēṣataḥ|| vyaktēranupalabdhau tu mūlamēva pradāpayēt| mūlavīryā hi bhūyiṣṭhamauṣadhīḥ paricakṣatē| mūlā'lābhē tu dātavyaṁ mūlatulyaguṇañca yat|| iti| mandādibhēdēna tridhā snēhapāka uktaḥ| kalkasamō'timārdavāt| madanaṁ mākṣikamalam| sīdati saṅghātaṁ na gr̥hṇāti| ataḥ kharalakṣaṇādūrdhvaṁ yō dagdhō bhavati sa tu niṣkāryaḥ syāt| mandalakṣaṇāt pūrvamāmaḥ sattva'gnisādakr̥t| mr̥dvityādinā mandādīnāṁ viṣayanirdēśaḥ| mr̥durmandaḥ iti paryāyau| upasaṁharannāha-himavadityādi| vasundharā bhurhimavatā vindhyēna ca prāyō vyāptā| dakṣiṇō bhūbhāgō vindhya uttarō himavān| tatraivaṁ sthita ādau bhavamā''dyaṁ haimavataṁ saumyaṁ dēhē ca pathyam|| vaindhyamā''nēyam| tasya pathyāpathyatvēnā'nuktērviṣayaviśēṣēṇa pathyatvamuktamiti| atra ca kēciccarakācāryamatanusārēṇa pramāṇōpapannaprasiddhā'vicchinnavyavahārapradarśanaparāḥ ślōkaiḥ paribhāṣāḥ paṭhanti| tāḥ vikalpya yōjyāḥ| carakōktāḥ paribhāṣāḥ- paribhāṣāḥpravakṣyantē cikitsāyāṁ susaṁśritāḥ| dravyāṇi ṣōḍaśaguṇē salilē kvāthayēdbhiṣak|| caturthaśēṣaḥ pūtastu kaṣāyō grāhya iṣyatē| atha kvāthyēṣu tēṣūktaṁ tōyādanyad dravaṁ bhavēt|| taccāmbuvat prayōktavyaṁ tat ṣōḍaśaguṇaṁ tataḥ| dravaṁ yattatra paṭhitaṁ kṣīraṁ vā dadhimastu vā|| mūtraṁ takraṁ surāgaṇḍaṁ yadi vā'pyamlakāñjikam| jalavat ṣōḍaśaguṇaṁ tatsyāt pādā'vaśēṣitam|| anirdiṣṭē pramāṇē tu kvāthyānāṁ ca dravasya ca| kaṣāyapākakalpō'yaṁ kr̥ṣṇā''trēyēṇa varṇitaḥ|| karttavyaṁ sati nirdēśē yathānirdēṣṭamēva hi| asyāstu paribhāṣāyāḥ ṣaḍaṅgādāvasambhavāt|| tatra prasiddhimāśritya bhēṣajēṣu jalēṣu ca| tathā vidhēyā bhāgāḥ syurvyādhyādisadr̥śā yathā|| tasmādardhapalaṁ vāpi dviprasthamudakasya tu| tatō'dhikaṁ vā karttavyamūhāpōhaviśāradaiḥ|| hīnaṁ vāpi tataḥ kāryamēvaṁ yūṣē ca pānakē| māṁsaudanāsavāriṣṭapēyāsu ca vitarkayēt|| snēhādisādhanāyōktō niryūhō yatra yatra hi| tatrā'pi ṣōḍaśaguṇaḥ pakṣō'yaṁ parigr̥hyatē|| dravyaṁ snēhasamaṁ kvāthyamatra pakṣē prayujyatē| kaṣāya ēva cēttatra dravārthaṁ kēvalō bhavēt|| tathānyadapi tatrōktaṁ dravaṁ kṣīrādikaṁ bhavēt| tatō'nurūpaṁ saṅkhyāya dravyaṁ tōyēna sādhayēt|| dravyaṁ snēhasamaṁ kvāthyamanyatrā'pi dravē sati| na tatra yujyatē tasmādanurūpēṇa kalpayēt|| anyē tu bhiṣajaḥ prāhuḥ kvāthyānyaṣṭaguṇō'mbhasi| kvāthyaṁ tu bhavati snēhādatra dviguṇamauṣadham| kaṣāyēṇaiva cētsādhyaḥ satyanyasmin dravē tathā| sādhayēdanurūpēṇa kēcidēvaṁ pracakṣatē|| caturguṇēna tōyēna kvāthayēdauṣadhāni tu| r̥̄ṣīṇāṁ suśrutādīnāṁ sarvēṣāṁ matamīdr̥śam|| ētāvāṁstu viśēṣō'tra śēṣamātrā'pi pūrvavat| kvāthyaṁ tu bhēṣajaṁ snēhādatra pakṣē caturguṇam|| palavyapēkṣayā dravyādatha tōyaṁ caturguṇam| prasthavyapēkṣayā dravyādyadā tōyaṁ caturguṇam|| kriyatē dviguṇaṁ kvāthyaṁ tataḥ snēhātprayujyatē| dravāṇāṁ dviguṇaṁ prasthaṁ śuṣkātprasthādyatō mataḥ|| prasiddhistu cikitsāyāṁ dvidhā hi bhiṣajāmiha| palavyapēkṣayā'pyasti tathā prasthavyapēkṣayā|| sudhrutasya tu yaḥ pūrvamupanyastaścirantanaḥ| pāṭhaḥ palavytapēkṣāyāṁ jñāpakaṁ tadudāhr̥tam|| ityēvaṁ trividhaḥ prōktaḥ kaṣāyagrahaṇaṁ prati| ēvamanyatra sarvēṣāṁ kalkāt snēhaścaturguṇaḥ| caturguṇaṁ dravaṁ snēhādyatra yat paṭhyatē dravam| anuktē tu dravē dēyaṁ jalamēva caturguṇam|| kalkakalpastu carakē kaṣāyāṇāṁ na kīrtitaḥ| snēhapākavidhistūka ēvaṁ dr̥ḍhabalēna tu|| carakō'rdhakr̥tē śāstrē brahmabhūyaṁ gatō yataḥ| kaṣāyasya tu pēyasya yadi vā kalkacūrṇayōḥ| mātrā dr̥ḍhabalēnāpi tatrēti paribhāṣitā| carakōktairmayā vākyairanumānāt prasādhitā|| anuktāpi yathā mātrā paścādvakṣyāmyahaṁ tathā| ēṣāṁ kaṣāyakalpānāṁ pravibhāgō vidhīyatē|| kaṣāyakalpē trividhē yaścaturguṇitōdakaḥ| kaṣāyakalpaḥ snēhēṣu sādhyēṣvēva samāśritaḥ|| vaidyaiḥ prāyēṇa na tathā yaḥ ṣōḍaśaguṇōdakaḥ| caturguṇōdakē pakṣē snēhād dravyaṁ caturguṇam|| aṣṭāviṁśaṁ palaśataṁ kvāthyadravyasya jāyatē| snēhaprasthē vipaktavyē śuṣkaṁ tacca bhavēdyadi|| ārdrē cēduddhr̥taṁ sadyastataḥ palaśatadvayam| snēhaprasthē bhavētsādhyē ṣaṭpañcāśatpalādhikam|| ēvaṁ bahutvād dravyasya yaścaturguṇitōdakaḥ| sakalpō'bhimatastatra snēhaḥ syādvīryavattaraḥ|| sahasrapākāḥ snēhāstu śatapākāśca kīrttitāḥ| subhāvitaṁ svalpamapi dravyaṁ tadbahukarmakr̥t|| tasmādbahutaraṁ dravyaṁ yatra pakṣē prayujyatē| snēhapākēṣu saḥ śrēyānityēṣa tu mayāśritaḥ|| snēhapākavidhāvēva prayōgastasya yujyatē| pācanāḥ śamanīyāśca yē kaṣāyā jvarādiṣu|| udīritāḥ punastēṣu kaṣāyēśūpakalpyatē| caturguṇōdakē pēyaṁ kaṣāyasya phalaṁ bhavēt|| tasmād dravyapalaṁ vaidyāḥ pācanēśu prayuñjatē| mātrāṁ tu vaidyāḥ kvāthasya pāyayanti catuṣpalām|| kriyamāṇāḥ prasiddhō'yaṁ pāramparyāgatō vidhiḥ| bādhituṁ śakyatē naiva jñāpakaṁ cātra vidyatē|| palaṁ vatsakabījasya śrapayitvā rasaṁ pibēt| ācāryacarakēṇaiva matisārē tu bhāṣitam|| paṭōlādyē kaṣāyē ca kvāthyadravyapalaṁ kr̥tam| caturguṇēna tōyēna pacēd dravyapalē sati|| caturbhāgāvaśēṣaṁ tu pēyaṁ kvāthapalaṁ bhavēt| śāstrē kuṣṭhē ca mātrā sā mahatī samprakāśitā|| catuṣpalā kaṣāyasya mātrā yā bhiṣajāṁ matā| palē caturguṇajalē sā mātrā na prasidhyati|| ēvaṁ sati ca sādhyaṁ syādbhēṣajānāṁ catuṣpalam| catuṣpalasya dravyasya kvathitasya caturguṇē|| tōyē caturthaśēṣasya pēyaḥ kvāthaścatuṣpalaḥ| bhaṭṭāraharacindrēṇa kharaṇādē prakīrttitā|| pātavyā ṣaṭpalā mātrā tasya dravyapalāni ṣaṭ| kvāthyāni samprayujyantē jalaṁ dravyāccaturguṇam|| paṭōlādyē ca tēnāpi kvāthyadravyapalaṁ kr̥tam| kharaṇādakr̥tā mātrā pēyā tēnaiva ṣaṭpalā|| parasparaviruddhaṁ tattasyāpyētat prayujyatē| aprasiddhō vidhiścāyaṁ kaṣāyasya jvarādiṣu|| na ṣaṭpalāni kvāthyantē na ca tōyaṁ caturguṇam| caturguṇōdakā tasmāt paribhāṣā na yujyatē|| jvarādīnāṁ kaṣāyēṣu snēhēṣvēva hi sā matā| kr̥ṣṇātrēyamuniprōktā yā ṣōḍaśaguṇōdakā|| jvarādiṣu kaṣāyāṇāṁ grahaṇaṁ kriyatē tayā| caturguṇōdakā yā'pi paribhāṣōpadiśyatē|| tatrāpi hi viśēṣō'yamanyaḥ kaiścidupāśritaḥ| snēhēṣu palanirdēśō yēṣu yēṣu na vidyatē|| prasthavyapēkṣayā cā'tra saṅkhyēyamadukauṣadham| palavyapēkṣayā cā'pi samācārō dvidhā api|| pūrvaṁ prasthavyapēkṣā yā prōkta vijñāpakē sati| dravyāṇāṁ palanirdēśō yatrōktō miśrakē tathā || palavyapēkṣayaivātra tōyamēvaṁ caturguṇam| pradēśāntaranirdēśāccarakē'pyanumīyatē|| kaṣāyamātrā pātavyā madyapyaparibhāṣita| svarṇakṣīryādikē yōgē pāṇdurōgacikitsitē|| pātavyā kathitā mātra gōmūtrēṇa catuṣpalā| rōhiṇī kaṭukādīnāṁ pittagulmacikitsitē|| ghr̥taṁ muktvā kaṣāyasya prōktā mātrā catuṣpalā| atō'numānāccarakē siddhā mātrā catuṣpalā|| dravyāṇāṁ ca palaṁ kvāthyaṁ paṭōlādyē prakīrttitam| palaṁ vatsakabījasya nirdiṣṭaṁ cā'tisārikē|| tat ṣōḍaśaguṇē tōyē yadi na kvāthyatē tataḥ| caturguṇōdakē tōyē pēyaṁ kvāthapalaṁ bhavēt|| ityētat ṣōdaśaguṇaṁ tōyaṁ yatra prayujyatē| ēṣaiva carakasyāpi paribhāṣā'numīyatē|| pātavyēṣu kaṣāyēṣu mustaparpaṭakādiṣu| viśēṣaḥ kathyatē'nyō'pi mānē śuṣkadravāśrayē|| śuṣkadravyāśrayaṁ mānaṁ nirdiśya yadudāhr̥tam| dravēṣu dviguṇaṁ mānaṁ sadyaścaivōddhr̥tēṣu ca|| dviguṇaṁ mānamityētadā''rabhya kuḍavāditi| śuṣkāṇāñca dravāṇāñca samaṁ tu kuḍavādadhaḥ|| tulāyāmapi naivēṣṭā dviguṇā mānakalpanā| tulāpalaśataṁ caiva tacchuṣkadravyayōrmatam|| palaṁ caturguṇaṁ cēṣṭaṁ prasiddhajñāpakādikam| sahācaratulāyāstu rasē tailaḍhakaṁ pacēt|| yaduktaṁ śatamēvātra palānāṁ parigr̥hyatē| catuḥsuvarṇamētacca palaṁ nā'ṣṭasuvarṇakam|| dravyasya dviguṇatvē syātpalamaṣṭasuvarṇakam| naivāñjalau na prasr̥tē na palē na palādadhaḥ| dravāṇāmauṣadhānaṁ hi dviguṇaṁ mānamiṣyatē| dviguṇatvē dravēṣu syātpalamaṣṭasuvarṇakam|| tēnaiṣāṁ dviguṇatvēna kriyāmārgō viruddhyatē| kuḍavādyāsu saṁjñāsu dravāṇāṁ dviguṇō vidhiḥ|| vidyatē jñāpakaṁ cā'tra carakācāRyadarśitam| spaṣṭārthamēva paṭhitamidaṁ kuṣṭhacikitsitē|| salilāḍhakē'ṣṭabhāgē śēṣē pūtō rasō grāhyāḥ| tē ca kaṣāyāṣṭapalē catuṣpalaṁ sarpiṣaśca paktavyam|| yāvat syādaṣṭapalaṁ śēṣaṁ pēyaṁ tataḥ kōṣṇamiti| aṣṭabhāgāvaśēṣē tu palānāmaṣṭakadvayam|| palasya dviguṇē mānē kriyamāṇē na yujyatē| dviguṇē hi palē tatsyādēkamēva palāṣṭakam|| catuṣpalaṁ ca dātavyaṁ yat prōktaṁ saha sarpiṣā| palasya dviguṇē mānē tadapyaṣṭapalaṁ bhavēt|| catuḥsuvarṇa hi palaṁ śuṣkāṇāmiṣyatē yataḥ| dviguṇatvād dravāṇāṁ hi tatsyādaṣṭasuvarṇakam|| nirūhamātrānirdēśa ēvaṁ sati ca bādhyatē| prasr̥tārdhaṁ samārabhya dvādaśa prasr̥tāḥ param|| ēṣā mātrā dviguṇitā dviguṇē prasr̥tē bhavēt| nirūhamātrā śāstrōktā dvādaśaprasr̥tāstathā|| catvāriṁśat palāni syuraṣṭābhiradhikāni ca| vyādhyādiṣu tu madhyēṣu kvāthasyāñjaliriṣyatē|| atra suśrutanirdēśē kvāthō'yaṁ dviguṇō bhavēt| svarasātkvāthitācchītātkaṣāyātṣaṭpalaṁ pibēt|| yaduktaṁ kharaṇādēna tad dvādaśapalaṁ bhavēt| paittikē paṭhyatē gulmē sarpiṣaśca catuṣpalam|| pibētsammūrcchitaṁ tēna gulmaḥ śāmyati paittikaḥ| catuṣpalaṁ ghr̥tasyēdaṁ mātrā'pyaṣṭapalaṁ bhavēt|| svaṇakṣīryādikē yōgē gōmūtrāñjaliriṣyatē| añjalērdviguṇatvāddhi mātrā sāṣṭapalā bhavēt|| gaulmikē trāyamāṇādyē ghr̥tē ca paripaṭhyatē| rasasyāmalakēkṣūṇāṁ kṣīrasya ca ghr̥tasya ca|| palāni pr̥thagaṣṭāṣṭau kr̥tvā samyagvipācayēt| aṣṭau pratyēkamētāni syuḥ ṣōḍaśapalāni tu|| tasmādēvaṁ prakārēṣu nirdrēśēṣu virudhyatē| dravāṇāṁ dviguṇaṁ mānaṁ tatkāryaṁ kuḍavādiṣu|| ārdrēṣvapi na sarvēṣu sadyastēṣūddhr̥tēṣu ca| dviguṇaṁ mānamicchanti viśēṣō'tra ca kalpyatē|| śuṣkāṇi viniyujyantē daśamūlādikāni hi| tēṣvēva dviguṇaṁ mānaṁ na sarvēṣūddhr̥tēṣu hi|| ārdrāṇāmēva yēṣāṁ tu prasiddhimupakalpayēt| vāsāghr̥tē vr̥ṣaghr̥tē tailē sāhacarē tathā|| ārdrāṇāṁ dviguṇaṁ mānamēvamādiṣu nēṣyatē| ārdrāṇāmēva tēṣāṁ hi prayōgaḥ śasyatē yataḥ|| śatāvarīmūlatūlāścatasrō yāḥ prakīrttitāḥ| na tatra dviguṇaṁ mānaṁ bhiṣagbhiḥ kaiścidāśritam|| vaidyabuddhivikāsārthamidamanyat prakāśyatē| kvāthyānāmauṣadhānāṁ hi tatra kāryaścaturguṇaḥ|| udāharaṇamatrēṣṭaṁ mahākalyāṇakaṁ ghr̥tam| ēvamēvauṣadhānāṁ hi pramāṇaṁ yatra nōditam|| dviguṇaṁ cāpi nirdiṣṭamanyatkṣīrādikaṁ dravam| kaṣāyō'pyauṣadhānāṁ hi tatra kāryaścaturguṇaḥ|| udāharaṇamatrēṣṭaṁ mahākalyāṇakaṁ ghr̥tam| ēvamēvauṣadhānāṁ hi pramāṇaṁ yatra nōditam|| dviguṇañcāpi nirdiṣṭamanyat kṣīrādikaṁ dravam| kaṣāyō'pyauṣadhānāṁ hi dviguṇastatra yujyatē|| vādikaṁ jvarē prōktamatrōdāharaṇaṁ smr̥tam| nirdiṣṭaṁ kṣīramanyadvā dravaṁ yatra caturguṇam|| kvāthauṣadhānāṁ mānañca prōktaṁ nōktaṁ jalasya tu| tatrauṣadhivaśādēva saṅkhyā kvāthasya gamyatē|| caturguṇōdakā tatra paribhāṣā yadīṣyatē| tatō dravyasamastatra kaṣāyaḥ parikalpyatē|| yadā tu paribhāṣēṣṭā yā ṣōḍaśaguṇōdakā| caturthaśēṣaḥ kvāthaḥ syāttatō dravyāccaturguṇaḥ|| atra sahacaraṁ tailamudāharaṇamiṣyatē| yatrauṣadhaṁ kaṣāyō'pi dravaṁ kṣīrādikaṁ trayam|| pramāṇaṁ tu tathā nōktaṁ snēhasyōktaṁ na vā bhavēt| tulyaṁ kvāthēna dātavyaṁ tatra kṣīrādikaṁ dravam|| karttavyañca tathā tatsyādyathā snēhāccaturguṇam| gaulmikō miśrakasnēha udāharaṇamatra hi|| ēvaṁ vai dviguṇē snēhāttriguṇē ca prakīrttitē| kṣīrādikē dravē kāryaṁ kaṣāyagrahaṇaṁ tathā|| yathā kaṣāyasahitaṁ dravaṁ syāttaccaturguṇam| atrōdāharaṇaṁ tatsyādyathā snēhāccaturguṇaḥ|| kaṣāyaḥ paṭhyatē yatra pramāṇaṁ cāsya nōditam| caturguṇaṁ vāpyadhikaṁ prōktaṁ kṣīrādikaṁ dravam|| tatrāpi ca prayōktavyaṁ snēhātkvāthaṁ caturguṇam| pañcamūlakaṣāyēṇa piṇyākaṁ bahuvārṣikam|| paṭhyatē vātarōgē tadudāharaṇamatra hi| bahūni yatra paṭhyantē kvacitsnēhē dravāṇi hi|| bahūnāmapi tēṣāṁ ca parimāṇaṁ na paṭhyatē| sarvēṣāṁ samudāyaḥ syāttatra snēhāccaturguṇaḥ|| snēhapākavidhaṁ kēcidēvaṁ samanucakṣatē| bahuṣvēkaikamicchanti kēcittatra samaṁ dravam|| ityēvaṁ matabhēdāttu yathā kvāthavidhau tathā| caturguṇōdakaḥ pakṣō yadā tatra samāśritaḥ|| bahudravyaṁ kila snēhō vīryāvāñchatapākavat| anēnaivōpapattyā tu samudāyaṁ caturguṇam|| nēcchanti kēcitpratyēkamāhuḥ snēhasamaṁ dravam| grahaṇīraugikē snēhē pañcamūlā'bhayādikē|| śuktēna mātuluṅgasya svarasēnaivamāditaḥ| udāharaṇamatrāsti yō vā'pyanyō bahudravaḥ|| ślōkairēṣō'ṇutailasya kathyatē pākasaṁvidhiḥ| yasya sādhayituṁ tailaṁ yāvanmātramabhīpsitam|| tatrauṣadhāni tāvanti dattvā tōyaṁ caturguṇam| kaṣāyārthaṁ vipacyantē yaḥ kaṣāyaścaturguṇaḥ|| yāvanmātrasya tailasya dadyāt pādāvaśēṣitam| yāvanmātramasau tailāt kaṣāyō nā'vatāryatē|| caturguṇō'tra kiṁ tarhi pākyāddaśaguṇaḥ kr̥taḥ| caturguṇēna tōyēna prāptāni paribhāṣayā|| kvāthyāni yāni tānyatra pākyāḥ śataguṇē jalē| kvāthyantē paribhāṣā tu śāstravākyēna bādhitā|| ityēvamaṇutailasya karttavyaṁ samprasādhanam| gadyōktō yaḥ punaḥ ślōkairarthaḥ samanugīyatē|| tadvyaktivyavasāyārthaṁ dviruktiḥ sā na garhyatē| prāguktā'pi mayārthō yaḥ ślōkaistasmātprakāśitaḥ|| 18|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā- maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ kalpasthānē aṣṭamō'dhyāyaḥ