Adhikarana atha BeShajakalpo nAmA~aShTamo~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
athātō bhēṣajakalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurā''trēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो भेषजकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुराऽऽत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAmAnyato BUmiparIkShA (2) · Śloka 2
jāṅgalē sādhāraṇē vā dēśē yathākālaṁ śiśirātapapavana- salilasēvitē samē śucau pradakṣiṇōdakē śmaśānacaitya- dēvayajanā''gārasabhāśvabhrā''rāmavalmīkōṣaravirahitē kuśarōhiṣāstīrṇē snigdhakr̥ṣṇasuvarṇamadhurasurabhimr̥ttikē- mr̥dāvaphālakr̥ṣṭē'nupahatē'nyairbalavattarairdrumairbhēṣajāni praśa- syanta iti sāmānyatō bhūmiparīkṣā||2||
जाङ्गले साधारणे वा देशे यथाकालं शिशिरातपपवन- सलिलसेविते समे शुचौ प्रदक्षिणोदके श्मशानचैत्य- देवयजनाऽऽगारसभाश्वभ्राऽऽरामवल्मीकोषरविरहिते कुशरोहिषास्तीर्णे स्निग्धकृष्णसुवर्णमधुरसुरभिमृत्तिके- मृदावफालकृष्टेऽनुपहतेऽन्यैर्बलवत्तरैर्द्रुमैर्भेषजानि प्रश- स्यन्त इति सामान्यतो भूमिपरीक्षा||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visheSheNa BUmiparIkShA (3) · Śloka 3
viśēṣatastvaśmavatī sthirō gurvī śyāmā kr̥ṣṇā sthūla- tr̥ṇavr̥kṣasasyaprāyā svaguṇabhūyiṣṭhā| snigdhāśītalā''- sannōdakā snigdhatr̥ṇasasyakōmalavr̥kṣaprāyā śuklā cā- mbuguṇabhūyiṣṭhā| nānāvarṇalaghvalpapuṣpavatī praviralā pāṇḍu- vr̥kṣaprarōhāgniguṇabhūyiṣṭhā| rūkṣā rāsabhabhasmavarṇā rūkṣa- tanukōṭaravr̥kṣaprāyā'lparasaprarōhā'nilaguṇabhūyiṣṭhā| mr̥dvī- samā śvabhravatyavyaktarasajalā mahāparvatavr̥kṣā śyāmā cā- kāśaguṇabhūyiṣṭhā| tatrā'mbupr̥thivīguṇabhūyiṣṭhāsu bhūmiṣu jātāni virēcanāni br̥ṁhaṇāni ca śasyantē| analā'- nilā''kāśaguṇabhūyiṣṭhāsu vamanāni| sarvaguṇayuktā- sūbhayatōbhāgāni| ākāśaguṇabhūyiṣṭhāsu śamanāni| ēvaṁ balavattamāni bhavanti||3||
विशेषतस्त्वश्मवती स्थिरो गुर्वी श्यामा कृष्णा स्थूल- तृणवृक्षसस्यप्राया स्वगुणभूयिष्ठा| स्निग्धाशीतलाऽऽ- सन्नोदका स्निग्धतृणसस्यकोमलवृक्षप्राया शुक्ला चा- म्बुगुणभूयिष्ठा| नानावर्णलघ्वल्पपुष्पवती प्रविरला पाण्डु- वृक्षप्ररोहाग्निगुणभूयिष्ठा| रूक्षा रासभभस्मवर्णा रूक्ष- तनुकोटरवृक्षप्रायाऽल्परसप्ररोहाऽनिलगुणभूयिष्ठा| मृद्वी- समा श्वभ्रवत्यव्यक्तरसजला महापर्वतवृक्षा श्यामा चा- काशगुणभूयिष्ठा| तत्राऽम्बुपृथिवीगुणभूयिष्ठासु भूमिषु जातानि विरेचनानि बृंहणानि च शस्यन्ते| अनलाऽ- निलाऽऽकाशगुणभूयिष्ठासु वमनानि| सर्वगुणयुक्ता- सूभयतोभागानि| आकाशगुणभूयिष्ठासु शमनानि| एवं बलवत्तमानि भवन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana RutvanusAraM bheShajasvarUpam (4) · Śloka 4
tatra yāni kālajānyupagatasampūrṇapramāṇarasavīryagandha- nikālātapāgnisalilapavanaśastrajantubhiranupahatagandhava- rṇarasasparśaprabhāvānyavagāḍhamūlānyudīcyāṁ diśi sthitāni| tēṣāṁ śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṁ varṣāvasantayōrgrahyam| grīṣmē mūlāni śiśirē vā śīrṇaprarūḍhaparṇānām| śaradi tvakka- ndakṣīrāṇi| hēmantē sārāṇi| yathartu puṣpaphalam| anyē punarāhuḥ saumyānyauṣadhāni saumyēṣvr̥tuṣvāgnēyānya- gnēyēṣu| ēvamavyāpannānyāpūrṇatararasavīryāṇi ca bhavanti||4||
तत्र यानि कालजान्युपगतसम्पूर्णप्रमाणरसवीर्यगन्ध- निकालातपाग्निसलिलपवनशस्त्रजन्तुभिरनुपहतगन्धव- र्णरसस्पर्शप्रभावान्यवगाढमूलान्युदीच्यां दिशि स्थितानि| तेषां शाखापलाशमचिरप्ररूढं वर्षावसन्तयोर्ग्रह्यम्| ग्रीष्मे मूलानि शिशिरे वा शीर्णप्ररूढपर्णानाम्| शरदि त्वक्क- न्दक्षीराणि| हेमन्ते साराणि| यथर्तु पुष्पफलम्| अन्ये पुनराहुः सौम्यान्यौषधानि सौम्येष्वृतुष्वाग्नेयान्य- ग्नेयेषु| एवमव्यापन्नान्यापूर्णतररसवीर्याणि च भवन्ति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BeShajagrahaNavidhiH (5) · Śloka 5
atha maṅgalācāraḥ kalyāṇavr̥ttaḥ śuciḥ śuklavāsāḥ sampūjya ca dēvatāmaśvinau gōbrāhmaṇāṁśca kr̥tōpavāsaḥ prāṅmukha udaṅmukhō vā gr̥hṇīyāt| gr̥hītvā cā'nurūpa- guṇavadbhājanasaṁsthānyāgārēṣu pūrvōttaradvārēṣu nivātapravā- taikadēśēṣu nityapuṣpōpahārabalikarmavatsvagnisalilōpa- svēdadhūmarajōmūṣikacatuṣpadāmanabhigamanīyāni svavaccha- nnāni śikyēṣvāsajya sthāpayēt| tāni sakṣīrāṇyupakalpayēt| tadasampattāvanatikranta- vatsarāṇi| purāṇāni tu pippalīviḍaṅgaguḍamadhughr̥tāni| api ca kṣīraṁ bāṣkayaṇaṁ grāhyaṁ viṇmūtraṁ tacca nīrujām| vayōbalavatāṁ dhātupicchaśr̥ṅgakhurādikam||5||
अथ मङ्गलाचारः कल्याणवृत्तः शुचिः शुक्लवासाः सम्पूज्य च देवतामश्विनौ गोब्राह्मणांश्च कृतोपवासः प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा गृह्णीयात्| गृहीत्वा चाऽनुरूप- गुणवद्भाजनसंस्थान्यागारेषु पूर्वोत्तरद्वारेषु निवातप्रवा- तैकदेशेषु नित्यपुष्पोपहारबलिकर्मवत्स्वग्निसलिलोप- स्वेदधूमरजोमूषिकचतुष्पदामनभिगमनीयानि स्ववच्छ- न्नानि शिक्येष्वासज्य स्थापयेत्| तानि सक्षीराण्युपकल्पयेत्| तदसम्पत्तावनतिक्रन्त- वत्सराणि| पुराणानि तु पिप्पलीविडङ्गगुडमधुघृतानि| अपि च क्षीरं बाष्कयणं ग्राह्यं विण्मूत्रं तच्च नीरुजाम्| वयोबलवतां धातुपिच्छशृङ्गखुरादिकम्||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BeShajAnAM pa~jcavidhaH kalpaH (6) · Śloka 6
pañcavidhastu bhēṣajānāṁ kaṣāya kalpaḥ| niryāsaḥ kalkō niryūhaḥ śītaḥ phāṇṭaśca| tē yathāpūrvaṁ balinaḥ||6||
पञ्चविधस्तु भेषजानां कषाय कल्पः| निर्यासः कल्को निर्यूहः शीतः फाण्टश्च| ते यथापूर्वं बलिनः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana niryAsalakShaNam (7) · Śloka 7
tatra sadyaḥ samuddhataprakṣālitakṣuṇṇasya tāntavaniṣpīḍi- tasya svarasō niryāsaḥ||7||
तत्र सद्यः समुद्धतप्रक्षालितक्षुण्णस्य तान्तवनिष्पीडि- तस्य स्वरसो निर्यासः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kalkalakShaNaM cUrNAdyaBede yuktishca (8) · Śloka 8
upaladaśanādipiṣṭastu kalkaḥ| śuṣkapiṣṭaḥ sūkṣmatānta- vapaṭacyutaścūrṇaḥ| tasya samastadravyā'parityāgādā''plu- tōpayōgācca kalkādabhēdaḥ||8||
उपलदशनादिपिष्टस्तु कल्कः| शुष्कपिष्टः सूक्ष्मतान्त- वपटच्युतश्चूर्णः| तस्य समस्तद्रव्याऽपरित्यागादाऽऽप्लु- तोपयोगाच्च कल्कादभेदः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana niryUhalakShaNaM vidhishca (9) · Śloka 9
kvāthō niryūhaḥ| tatra bhēdyānyauṣadhānyaṇuśō bhēdayitvā chēda- yitvā chēdyāni prakṣālyōdakēna śucau rūkṣāyāmadhaḥ prali- ptāyāṁ tāmrā'yōmr̥nmayānyatamāyāṁ sthālyāṁ samāvāpya bahvalpapānīyagrāhitānāmauṣadhānāmākalayya yāvatā mukta rasatā syāt tāvadudakamāsēcayēcchōṣayēcca| athā'gnā- vadhiśritya mahatyāsanē sukhōpaviṣṭaḥ sarvataḥ satatamava- lōkayan darvyāvaghaṭṭayan mr̥dunā paritaḥ samupagacchatā'nalēna sādhayēt| avatārya ca parisrutaṁ yathārhasparśaṁ prayuñjīta| kṣīrādisahitañca dravyaṁ na samyaṅmuktarasaṁ bhavatīti vāri- kvāthapūrvakaṁ kṣīrādyaistadupadēśē anupadagdhaṁ kvāthayēt||9||
क्वाथो निर्यूहः| तत्र भेद्यान्यौषधान्यणुशो भेदयित्वा छेद- यित्वा छेद्यानि प्रक्षाल्योदकेन शुचौ रूक्षायामधः प्रलि- प्तायां ताम्राऽयोमृन्मयान्यतमायां स्थाल्यां समावाप्य बह्वल्पपानीयग्राहितानामौषधानामाकलय्य यावता मुक्त रसता स्यात् तावदुदकमासेचयेच्छोषयेच्च| अथाऽग्ना- वधिश्रित्य महत्यासने सुखोपविष्टः सर्वतः सततमव- लोकयन् दर्व्यावघट्टयन् मृदुना परितः समुपगच्छताऽनलेन साधयेत्| अवतार्य च परिस्रुतं यथार्हस्पर्शं प्रयुञ्जीत| क्षीरादिसहितञ्च द्रव्यं न सम्यङ्मुक्तरसं भवतीति वारि- क्वाथपूर्वकं क्षीराद्यैस्तदुपदेशे अनुपदग्धं क्वाथयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shItaphANTayorlakShaNam (10) · Śloka 10
śītasalilāplutastu niśāparyuṣitapūtaḥ śītaḥ| uṣṇā- mbhasi kṣuṇṇābhiṣutapūtaḥ phāṇṭaḥ||10||
शीतसलिलाप्लुतस्तु निशापर्युषितपूतः शीतः| उष्णा- म्भसि क्षुण्णाभिषुतपूतः फाण्टः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyeShvauShadhAnAM mAtrAvicAraH (11) · Śloka 11
tatra samyagrasavīryādīnyauṣadhasya samīkṣya vyādhyā''tu- rādibalataśca niryāsādīnāṁ kalpanāṁ mātrāñca saṁśrayēt||11||
तत्र सम्यग्रसवीर्यादीन्यौषधस्य समीक्ष्य व्याध्याऽऽतु- रादिबलतश्च निर्यासादीनां कल्पनां मात्राञ्च संश्रयेत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra ekIyamatam (12) · Śloka 12
tathā ca kēcidāhuḥ- mātrāyā na vyavasthā'sti vyādhiṁ kōṣṭhaṁ balaṁ vayaḥ| ālōcya dēśakālau ca yōjyā tadvacca kalpanā||12||
तथा च केचिदाहुः- मात्राया न व्यवस्थाऽस्ति व्याधिं कोष्ठं बलं वयः| आलोच्य देशकालौ च योज्या तद्वच्च कल्पना||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana niryAsAdInAM mAtrAnirdeshaH (13) · Śloka 13
ityalamētadupadiṣṭaṁ buddhimatāṁ jñānaprabōdhāya| yathā tu sarvē bhiṣajō vijñāsyanti tathōpadēkṣyatē| niryāsasya madhyamā mātrā catuṣpalam| kalkacūrṇayōḥ karṣaḥ| palatrayaṁ tadā- ''lōḍanē||13||
इत्यलमेतदुपदिष्टं बुद्धिमतां ज्ञानप्रबोधाय| यथा तु सर्वे भिषजो विज्ञास्यन्ति तथोपदेक्ष्यते| निर्यासस्य मध्यमा मात्रा चतुष्पलम्| कल्कचूर्णयोः कर्षः| पलत्रयं तदा- ऽऽलोडने||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana niryUhakalpanAparibhAShA (14) · Śloka 14
niryūhē bhēṣajapalamudakārdhaprasthē'dhiśritya pādaśēṣitamava- tārayēt||14||
निर्यूहे भेषजपलमुदकार्धप्रस्थेऽधिश्रित्य पादशेषितमव- तारयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shItaphANTayoH kalpanAparibhAShA (15) · Śloka 15
śītaphāṇṭayōrauṣadhapalaṁ ṣaṭcaturbhirambupalairāsutamiti||15||
शीतफाण्टयोरौषधपलं षट्चतुर्भिरम्बुपलैरासुतमिति||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehapAkaparibhAShA (16) · Śloka 16
snēhapākē tvanirdiṣṭapramāṇē samuditasya dravasya pādēna snēhō yōjyastat pādēna kalkaḥ| anyē punaḥ paṭhanti- snēhapākē tvamānōktaucaturguṇavivarddhitam| kalkasnēhadravaṁ yōjyamadhītē śaunakaḥ punaḥ| snēhē sidhyati śuddhāmbuniṣkvāthasvarasaiḥ kramāt| kalkasya yōjayēdaṁśaṁ caturthaṁ ṣaṣṭhamaṣṭamam| pañcaprabhr̥ti tu dravaṁ pr̥thaksnēhasamamēvāvapēt| anirupita- kalpanaṁ ca bhaiṣajyaṁ kalkīkuryāt| athaikadhyaṁ pratisaṁ- sr̥jyā-dhiśritya ca niryūhavat sādhayēt| tatra yadā viramati śabdaḥ prasādamāpadyatē snēhō yathāsvaṁ varṇagandharasōtpattirbhaiṣajyamaṅgulībhyāṁ mr̥dyamānāmanatimr̥dva- natidāruṇamanaṅguligrāhi ca syāt| sa kālastasyā'- vataraṇāya| api ca- ghr̥tasya phēnōpaśamastailasya tu tadudbhavaḥ| lēhasya tantumattāpsu majjanaṁ saraṇaṁ na ca| athā'vatārya śītībhūtamahatēna vāsasā paripūya śucau dr̥ḍhē kalaśē samāsicya pidhānēna pidhāya śuklēna vastra- paṭṭēnācchādya sūtrēṇa subaddhaṁ svanuguptaṁ śucau dēśē susthitaṁ sthāpayēt||16||
स्नेहपाके त्वनिर्दिष्टप्रमाणे समुदितस्य द्रवस्य पादेन स्नेहो योज्यस्तत् पादेन कल्कः| अन्ये पुनः पठन्ति- स्नेहपाके त्वमानोक्तौचतुर्गुणविवर्द्धितम्| कल्कस्नेहद्रवं योज्यमधीते शौनकः पुनः| स्नेहे सिध्यति शुद्धाम्बुनिष्क्वाथस्वरसैः क्रमात्| कल्कस्य योजयेदंशं चतुर्थं षष्ठमष्टमम्| पञ्चप्रभृति तु द्रवं पृथक्स्नेहसममेवावपेत्| अनिरुपित- कल्पनं च भैषज्यं कल्कीकुर्यात्| अथैकध्यं प्रतिसं- सृज्या-धिश्रित्य च निर्यूहवत् साधयेत्| तत्र यदा विरमति शब्दः प्रसादमापद्यते स्नेहो यथास्वं वर्णगन्धरसोत्पत्तिर्भैषज्यमङ्गुलीभ्यां मृद्यमानामनतिमृद्व- नतिदारुणमनङ्गुलिग्राहि च स्यात्| स कालस्तस्याऽ- वतरणाय| अपि च- घृतस्य फेनोपशमस्तैलस्य तु तदुद्भवः| लेहस्य तन्तुमत्ताप्सु मज्जनं सरणं न च| अथाऽवतार्य शीतीभूतमहतेन वाससा परिपूय शुचौ दृढे कलशे समासिच्य पिधानेन पिधाय शुक्लेन वस्त्र- पट्टेनाच्छाद्य सूत्रेण सुबद्धं स्वनुगुप्तं शुचौ देशे सुस्थितं स्थापयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana patimANanirdeshaH (17) · Śloka 17
parimāṇaṁ punaḥ ṣaḍvaṁśyō marīciḥ| tāḥ ṣaṭsarṣapaḥ| tē'ṣṭau taṇḍulaḥ| tau dhānyamāṣaḥ| tau yavaḥ| ataḥ paraṁ caturguṇavr̥ddhyā'ṇḍikāmāṣakaśāṇakarṣapalakuḍavaprasthā- ''ḍhakadrōṇavahāḥ kalpyantē| dharaṇaṁ tu palasya daśamō bhāgaḥ| māṣakasya paryāyō hēmō dhānakaśca| śāṇadvayasya paryāyō draṅkṣaṇaḥ kōlō vaṭakaśca| karṣasya suvarṇamakṣaṁ picurbiḍālapadakaṁ pāṇitalaṁ tindukaṁ kavalagrahaḥ ṣōḍa- śikā ca| karṣadvayasya śuktiraṣṭamikā ca| palasya muṣṭiḥ prakuñcaścaturthikābilvamātrañca| paladvayasya prasr̥tō- 'ṣṭamānaṁ ca| kuḍavasyā'ñjaliḥ| kuḍavadvayasya mānikā| āḍhakasya pātraṁ kaṁsaśca| dōṇasya nalvaṇārmaṇōnmānaghaṭa- kumbhakalaśāḥ| drōṇadvayasya śūrpaḥ| tulā punaḥ pala- śatam| tāni viṁśatirbhāra iti| bhavati cātra- śuṣkamēyēṣvidaṁ mānaṁ dviguṇaṁ tu dravā''rdrayōḥ||17||
परिमाणं पुनः षड्वंश्यो मरीचिः| ताः षट्सर्षपः| तेऽष्टौ तण्डुलः| तौ धान्यमाषः| तौ यवः| अतः परं चतुर्गुणवृद्ध्याऽण्डिकामाषकशाणकर्षपलकुडवप्रस्था- ऽऽढकद्रोणवहाः कल्प्यन्ते| धरणं तु पलस्य दशमो भागः| माषकस्य पर्यायो हेमो धानकश्च| शाणद्वयस्य पर्यायो द्रङ्क्षणः कोलो वटकश्च| कर्षस्य सुवर्णमक्षं पिचुर्बिडालपदकं पाणितलं तिन्दुकं कवलग्रहः षोड- शिका च| कर्षद्वयस्य शुक्तिरष्टमिका च| पलस्य मुष्टिः प्रकुञ्चश्चतुर्थिकाबिल्वमात्रञ्च| पलद्वयस्य प्रसृतो- ऽष्टमानं च| कुडवस्याऽञ्जलिः| कुडवद्वयस्य मानिका| आढकस्य पात्रं कंसश्च| दोणस्य नल्वणार्मणोन्मानघट- कुम्भकलशाः| द्रोणद्वयस्य शूर्पः| तुला पुनः पल- शतम्| तानि विंशतिर्भार इति| भवति चात्र- शुष्कमेयेष्विदं मानं द्विगुणं तु द्रवाऽऽर्द्रयोः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paribhAShAsaMgrahaH (18-19) · Śloka 19
pēṣaṇā''lōḍanē vāri snēhapākē ca nirdravē| kalpayētsadr̥śān bhāgān pramāṇaṁ yatra nōditam| anirdiṣṭā'prasiddhēṣu mūlaṁ grāhyaṁ tvagādiṣu| snēhapākastridhā mandhaścikkaṇaḥ kharacikkaṇaḥ| mandaḥ kalkasamē kiṭṭē cikkaṇō madanōpamē| kiñcit sīdati kr̥ṣṇē ca varttamānē tu paścimaḥ| dagdhō'ta ūrdhvaṁ niṣkāryaḥ syādāmastvagnisādakr̥t| mr̥durnasyē kharō'bhyaṅgē pānē bastau ca cikkaṇaḥ| himavadvandhyaśailābhyāṁ prāyō vyāptā vasundharā| saumyaṁ pathyaṁ ca tatrādyamā''gnēyaṁ vaindhyamauṣadham||18|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ kalpasthānē bhēṣajakalpō nāma aṣṭamō'dhyāyaḥ||19||
पेषणाऽऽलोडने वारि स्नेहपाके च निर्द्रवे| कल्पयेत्सदृशान् भागान् प्रमाणं यत्र नोदितम्| अनिर्दिष्टाऽप्रसिद्धेषु मूलं ग्राह्यं त्वगादिषु| स्नेहपाकस्त्रिधा मन्धश्चिक्कणः खरचिक्कणः| मन्दः कल्कसमे किट्टे चिक्कणो मदनोपमे| किञ्चित् सीदति कृष्णे च वर्त्तमाने तु पश्चिमः| दग्धोऽत ऊर्ध्वं निष्कार्यः स्यादामस्त्वग्निसादकृत्| मृदुर्नस्ये खरोऽभ्यङ्गे पाने बस्तौ च चिक्कणः| हिमवद्वन्ध्यशैलाभ्यां प्रायो व्याप्ता वसुन्धरा| सौम्यं पथ्यं च तत्राद्यमाऽऽग्नेयं वैन्ध्यमौषधम्||१८|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां कल्पस्थाने भेषजकल्पो नाम अष्टमोऽध्यायः||१९||
🔊 Audio coming soon