Adhikarana atha BeShajakalpo nAmA~aShTamo~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
ಅಥಾತೋ ಭೇಷಜಕಲ್ಪಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾಽಽತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||
अथातो भेषजकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुराऽऽत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ಕಲ್ಪನಾಪ್ರಸಙ್ಗಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಭೇಷಜಾನಾಂ ಕಲ್ಪನಾಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಮಧ್ಯಾಯ ಆರಭ್ಯತೇ||೧||
Adhikarana sAmAnyato BUmiparIkShA (2) · Śloka 2
ಜಾಙ್ಗಲೇ ಸಾಧಾರಣೇ ವಾ ದೇಶೇ ಯಥಾಕಾಲಂ ಶಿಶಿರಾತಪಪವನ- ಸಲಿಲಸೇವಿತೇ ಸಮೇ ಶುಚೌ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೋದಕೇ ಶ್ಮಶಾನಚೈತ್ಯ- ದೇವಯಜನಾಽಽಗಾರಸಭಾಶ್ವಭ್ರಾಽಽರಾಮವಲ್ಮೀಕೋಷರವಿರಹಿತೇ ಕುಶರೋಹಿಷಾಸ್ತೀರ್ಣೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಕೃಷ್ಣಸುವರ್ಣಮಧುರಸುರಭಿಮೃತ್ತಿಕೇ- ಮೃದಾವಫಾಲಕೃಷ್ಟೇಽನುಪಹತೇಽನ್ಯೈರ್ಬಲವತ್ತರೈರ್ದ್ರುಮೈರ್ಭೇಷಜಾನಿ ಪ್ರಶ- ಸ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ಭೂಮಿಪರೀಕ್ಷಾ||೨||
जाङ्गले साधारणे वा देशे यथाकालं शिशिरातपपवन- सलिलसेविते समे शुचौ प्रदक्षिणोदके श्मशानचैत्य- देवयजनाऽऽगारसभाश्वभ्राऽऽरामवल्मीकोषरविरहिते कुशरोहिषास्तीर्णे स्निग्धकृष्णसुवर्णमधुरसुरभिमृत्तिके- मृदावफालकृष्टेऽनुपहतेऽन्यैर्बलवत्तरैर्द्रुमैर्भेषजानि प्रश- स्यन्त इति सामान्यतो भूमिपरीक्षा||२||
🔊 Audio coming soon
ಪ್ರಥಮಮೇವ ಜಾಙ್ಗಲ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಭೇಷಜಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಆಕರನಿರ್ಣಯಃ| ಜಾಙ್ಗಲಾದಿಕೇ ಜಾತಾನಿ ಭೇಷಜಾನಿ ಪ್ರಶಸ್ಯನ್ತೇ| ಯಥಾಕಾಲಂ ಕಾಲಾನತಿ-ಕ್ರಮೇಣ ಶೀತಾತಪಾದಿಸೇವಿತೇ ದೇಶೇ ಶ್ಮಶಾನಾದಿವಿರಹಿತೇ| ಚೈತ್ಯಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಗ್ರಾಮಾದ್ಬಹಿರ್ವಾ ಮಹಾನ್ ವೃಕ್ಷಶ್ಚೈತ್ಯಃ| ದೇವಾಗಾರಂ ಯಜನಾಗಾರಞ್ಚ| ಸಭಾ ರಾಜನಿವೇಶಃ| ಶ್ವಭ್ರಮವಟಃ| ಆರಾಮಂ ಕ್ರೀಡಾವನಿಃ ವಲ್ಮೀಕಂ ಪಿಪೀಲಿಕಾಸ್ಥಾಣೂಃ| ಊಷರಂ ದಗ್ಧಮೃತಪ್ರದೇಶಃ| ರೋಹಿಷಃ ಕುಶವಿಶೇಷಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿ ಮೃತ್ತಿಕಾವಿಶೇಷಣಮ್| ಫಾಲಃ ಶಸ್ತ್ರಮಯೋ ಲಾಙ್ಗಲಾಽಗ್ರಃ|| ೨||
Adhikarana visheSheNa BUmiparIkShA (3) · Śloka 3
ವಿಶೇಷತಸ್ತ್ವಶ್ಮವತೀ ಸ್ಥಿರೋ ಗುರ್ವೀ ಶ್ಯಾಮಾ ಕೃಷ್ಣಾ ಸ್ಥೂಲ- ತೃಣವೃಕ್ಷಸಸ್ಯಪ್ರಾಯಾ ಸ್ವಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾ| ಸ್ನಿಗ್ಧಾಶೀತಲಾಽಽ- ಸನ್ನೋದಕಾ ಸ್ನಿಗ್ಧತೃಣಸಸ್ಯಕೋಮಲವೃಕ್ಷಪ್ರಾಯಾ ಶುಕ್ಲಾ ಚಾ- ಮ್ಬುಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾ| ನಾನಾವರ್ಣಲಘ್ವಲ್ಪಪುಷ್ಪವತೀ ಪ್ರವಿರಲಾ ಪಾಣ್ಡು- ವೃಕ್ಷಪ್ರರೋಹಾಗ್ನಿಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾ| ರೂಕ್ಷಾ ರಾಸಭಭಸ್ಮವರ್ಣಾ ರೂಕ್ಷ- ತನುಕೋಟರವೃಕ್ಷಪ್ರಾಯಾಽಲ್ಪರಸಪ್ರರೋಹಾಽನಿಲಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾ| ಮೃದ್ವೀ- ಸಮಾ ಶ್ವಭ್ರವತ್ಯವ್ಯಕ್ತರಸಜಲಾ ಮಹಾಪರ್ವತವೃಕ್ಷಾ ಶ್ಯಾಮಾ ಚಾ- ಕಾಶಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾ| ತತ್ರಾಽಮ್ಬುಪೃಥಿವೀಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಸು ಭೂಮಿಷು ಜಾತಾನಿ ವಿರೇಚನಾನಿ ಬೃಂಹಣಾನಿ ಚ ಶಸ್ಯನ್ತೇ| ಅನಲಾಽ- ನಿಲಾಽಽಕಾಶಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಸು ವಮನಾನಿ| ಸರ್ವಗುಣಯುಕ್ತಾ- ಸೂಭಯತೋಭಾಗಾನಿ| ಆಕಾಶಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಸು ಶಮನಾನಿ| ಏವಂ ಬಲವತ್ತಮಾನಿ ಭವನ್ತಿ||೩||
विशेषतस्त्वश्मवती स्थिरो गुर्वी श्यामा कृष्णा स्थूल- तृणवृक्षसस्यप्राया स्वगुणभूयिष्ठा| स्निग्धाशीतलाऽऽ- सन्नोदका स्निग्धतृणसस्यकोमलवृक्षप्राया शुक्ला चा- म्बुगुणभूयिष्ठा| नानावर्णलघ्वल्पपुष्पवती प्रविरला पाण्डु- वृक्षप्ररोहाग्निगुणभूयिष्ठा| रूक्षा रासभभस्मवर्णा रूक्ष- तनुकोटरवृक्षप्रायाऽल्परसप्ररोहाऽनिलगुणभूयिष्ठा| मृद्वी- समा श्वभ्रवत्यव्यक्तरसजला महापर्वतवृक्षा श्यामा चा- काशगुणभूयिष्ठा| तत्राऽम्बुपृथिवीगुणभूयिष्ठासु भूमिषु जातानि विरेचनानि बृंहणानि च शस्यन्ते| अनलाऽ- निलाऽऽकाशगुणभूयिष्ठासु वमनानि| सर्वगुणयुक्ता- सूभयतोभागानि| आकाशगुणभूयिष्ठासु शमनानि| एवं बलवत्तमानि भवन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
ಅಶ್ಮವತೀತ್ಯಾದಿನಾ ಪಾರ್ಥಿವಾದಿವಿಶೇಷಣ ಭೂಮಿಪರೀಕ್ಷಾ| ಸಾಽಶ್ಮತ್ವಾದಿಗುಣಾ ಭೂಮಿಃ| ಸ್ವಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾ ಪಾರ್ಥಿವಗುಣಾಽಧಿಕೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಹಿ ಯಜ್ಜಾಯತೇ ತತ್ ಪಾರ್ಥಿವಗುಣಾಽಧಿಕಂ ಭವತಿ| ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ| ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಾಽಬುಭೂಯಿಷ್ಠಾ| ನಾನಾವರ್ಣಾದಿಗುಣಾಽಗ್ನಿಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾ| ರೂಕ್ಷಾದಿಕಾಽನಿಲಭೂಯಿಷ್ಠಾ| ರಾಸಭೋ ಗರ್ದಭಃ| ಕೋಟರೋ ವೃಕ್ಷಾನ್ತರ್ಗರ್ತ್ತಪ್ರಾಯಮ್| ಅಲ್ಪರಸಃ ಪ್ರರೋಹೇ ಯಸ್ಯಾಃ| ಶ್ವಭ್ರವತ್ಯಾದಿಕಾಽಽಕಾಶಭೂಯಿಷ್ಠಾ| ತತ್ರಾಽಮ್ಬ್ವಿತ್ಯಾದಿ ಸುಬೋಧಮ್| ಏವಮಿತ್ಯುಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಭೂಮಿವಿಶೇಷೈಃ|| ೩||
Adhikarana RutvanusAraM bheShajasvarUpam (4) · Śloka 4
ತತ್ರ ಯಾನಿ ಕಾಲಜಾನ್ಯುಪಗತಸಮ್ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣರಸವೀರ್ಯಗನ್ಧ- ನಿಕಾಲಾತಪಾಗ್ನಿಸಲಿಲಪವನಶಸ್ತ್ರಜನ್ತುಭಿರನುಪಹತಗನ್ಧವ- ರ್ಣರಸಸ್ಪರ್ಶಪ್ರಭಾವಾನ್ಯವಗಾಢಮೂಲಾನ್ಯುದೀಚ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಸ್ಥಿತಾನಿ| ತೇಷಾಂ ಶಾಖಾಪಲಾಶಮಚಿರಪ್ರರೂಢಂ ವರ್ಷಾವಸನ್ತಯೋರ್ಗ್ರಹ್ಯಮ್| ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಮೂಲಾನಿ ಶಿಶಿರೇ ವಾ ಶೀರ್ಣಪ್ರರೂಢಪರ್ಣಾನಾಮ್| ಶರದಿ ತ್ವಕ್ಕ- ನ್ದಕ್ಷೀರಾಣಿ| ಹೇಮನ್ತೇ ಸಾರಾಣಿ| ಯಥರ್ತು ಪುಷ್ಪಫಲಮ್| ಅನ್ಯೇ ಪುನರಾಹುಃ ಸೌಮ್ಯಾನ್ಯೌಷಧಾನಿ ಸೌಮ್ಯೇಷ್ವೃತುಷ್ವಾಗ್ನೇಯಾನ್ಯ- ಗ್ನೇಯೇಷು| ಏವಮವ್ಯಾಪನ್ನಾನ್ಯಾಪೂರ್ಣತರರಸವೀರ್ಯಾಣಿ ಚ ಭವನ್ತಿ||೪||
तत्र यानि कालजान्युपगतसम्पूर्णप्रमाणरसवीर्यगन्ध- निकालातपाग्निसलिलपवनशस्त्रजन्तुभिरनुपहतगन्धव- र्णरसस्पर्शप्रभावान्यवगाढमूलान्युदीच्यां दिशि स्थितानि| तेषां शाखापलाशमचिरप्ररूढं वर्षावसन्तयोर्ग्रह्यम्| ग्रीष्मे मूलानि शिशिरे वा शीर्णप्ररूढपर्णानाम्| शरदि त्वक्क- न्दक्षीराणि| हेमन्ते साराणि| यथर्तु पुष्पफलम्| अन्ये पुनराहुः सौम्यान्यौषधानि सौम्येष्वृतुष्वाग्नेयान्य- ग्नेयेषु| एवमव्यापन्नान्यापूर्णतररसवीर्याणि च भवन्ति||४||
🔊 Audio coming soon
ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ಭೇಷಜಸ್ವರೂಪಮ್| ಯಾನಿ ಸ್ವೇ ಕಾಲೇ ಜಾತಾನಿ| ಉಪಗತಾನಿ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಾನಿ ಪ್ರಮಾಣಾದೀನಿ ಯೇಷಾಮ್| ಕಾಲಾದಿಭಿರನುಪಹತಾನಿ ಗನ್ಧಾದೀನಿ ಯೇಷಾಮ್| ಅವಗಾಢಂ ದೂರಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ಮೂಲಂ ಯೇಷಾಮ್| ಕ್ಷೇತ್ರಮ್ ಉದೀಚ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಸ್ಥಿತಾನಿ| ತೇಷಾಂ ಕಾಲಜಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಾನಾಂ ಶಾಖಾದಿಕಮುಪಯೋಗಿ ನವಂ ವರ್ಷಾಸು ವಸನ್ತೇ ವಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಶಿಶಿರೇ ವಾ ಮೂಲಾನಿ| ತಾನಿ ತು ಪೂರ್ವೇಷು ಪರ್ಣೇಷು ಶೀರ್ಣೇಷು ನವೇಷು ವಾ ಪ್ರರೂಢೇಷು| ತ್ವಗಾದೀನಿ ಶರದಿ| ಸಾರಾಣಿ ಹೇಮನ್ತೇ| ಪುಷ್ಪಫಲನ್ತು ಯಥಾಸ್ವಮೃತುಷು| ಅನ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಸುಬೋಧಮ್| ಮಧುರತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಣಿ ಸೌಮ್ಯಾನಿ| ಶೇಷಾಣ್ಯಾಗ್ನೇಯಾನಿ| ವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತಾಃ ಸೌಮ್ಯಾಃ| ಶೇಷಾಸ್ರಯ ಆಗ್ನೇಯ್ಯಾಃ|
Adhikarana BeShajagrahaNavidhiH (5) · Śloka 5
ಅಥ ಮಙ್ಗಲಾಚಾರಃ ಕಲ್ಯಾಣವೃತ್ತಃ ಶುಚಿಃ ಶುಕ್ಲವಾಸಾಃ ಸಮ್ಪೂಜ್ಯ ಚ ದೇವತಾಮಶ್ವಿನೌ ಗೋಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಂಶ್ಚ ಕೃತೋಪವಾಸಃ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖ ಉದಙ್ಮುಖೋ ವಾ ಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್| ಗೃಹೀತ್ವಾ ಚಾಽನುರೂಪ- ಗುಣವದ್ಭಾಜನಸಂಸ್ಥಾನ್ಯಾಗಾರೇಷು ಪೂರ್ವೋತ್ತರದ್ವಾರೇಷು ನಿವಾತಪ್ರವಾ- ತೈಕದೇಶೇಷು ನಿತ್ಯಪುಷ್ಪೋಪಹಾರಬಲಿಕರ್ಮವತ್ಸ್ವಗ್ನಿಸಲಿಲೋಪ- ಸ್ವೇದಧೂಮರಜೋಮೂಷಿಕಚತುಷ್ಪದಾಮನಭಿಗಮನೀಯಾನಿ ಸ್ವವಚ್ಛ- ನ್ನಾನಿ ಶಿಕ್ಯೇಷ್ವಾಸಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪಯೇತ್| ತಾನಿ ಸಕ್ಷೀರಾಣ್ಯುಪಕಲ್ಪಯೇತ್| ತದಸಮ್ಪತ್ತಾವನತಿಕ್ರನ್ತ- ವತ್ಸರಾಣಿ| ಪುರಾಣಾನಿ ತು ಪಿಪ್ಪಲೀವಿಡಙ್ಗಗುಡಮಧುಘೃತಾನಿ| ಅಪಿ ಚ ಕ್ಷೀರಂ ಬಾಷ್ಕಯಣಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ತಚ್ಚ ನೀರುಜಾಮ್| ವಯೋಬಲವತಾಂ ಧಾತುಪಿಚ್ಛಶೃಙ್ಗಖುರಾದಿಕಮ್||೫||
अथ मङ्गलाचारः कल्याणवृत्तः शुचिः शुक्लवासाः सम्पूज्य च देवतामश्विनौ गोब्राह्मणांश्च कृतोपवासः प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा गृह्णीयात्| गृहीत्वा चाऽनुरूप- गुणवद्भाजनसंस्थान्यागारेषु पूर्वोत्तरद्वारेषु निवातप्रवा- तैकदेशेषु नित्यपुष्पोपहारबलिकर्मवत्स्वग्निसलिलोप- स्वेदधूमरजोमूषिकचतुष्पदामनभिगमनीयानि स्ववच्छ- न्नानि शिक्येष्वासज्य स्थापयेत्| तानि सक्षीराण्युपकल्पयेत्| तदसम्पत्तावनतिक्रन्त- वत्सराणि| पुराणानि तु पिप्पलीविडङ्गगुडमधुघृतानि| अपि च क्षीरं बाष्कयणं ग्राह्यं विण्मूत्रं तच्च नीरुजाम्| वयोबलवतां धातुपिच्छशृङ्गखुरादिकम्||५||
🔊 Audio coming soon
ಅಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ಭೇಷಜಗ್ರಹಣೇ ವಿಧಿಃ| ಗೃಹೀತ್ವೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸ್ಥಾಪನವಿಧಿಃ| ಅನುರೂಪಂ ಭಾಜನಂ ರಸಾದಿಭೇದೇನ ಶುಷ್ಕಾರ್ದ್ರಾದಿವಿಶೇಷೇಣ ಚ ಯೋಗ್ಯಂ ಸಕಲಮ್| ನಿವಾತ ಏಕದೇಶಃ| ಪ್ರವಾತೋ ಯೇಷು ವೇಶ್ಮಸು ಅಗ್ನ್ಯಾದ್ಯನಭಿಗಮನೀಯಾನೀತಿ ಭೇಷಜವಿಶೇಷಣಮ್| ಶಿಕ್ಯಂ ಲಮ್ಬರಜ್ವಾಽಽಧಾರಃ| ತಾನೀತ್ಯಾದಿ ಸುಬೋಧಮ್| ಸಕ್ಷೀರಾಣಾಮಪ್ರಾಪ್ತಾವನತಿಕ್ರಾನ್ತವತ್ಸರಾಣಿ| ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದೀನಿ ಪುರಾಣಾನಿ| ಬಾಷ್ಕಯಣೀ ಚಿರಪ್ರಸೂತಾ| ತಸ್ಯಾಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿ ಕ್ಷೀರಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ತಚ್ಚೇತಿ ಕ್ಷೀರಂ ನೀರುಜಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಧಾತ್ವಾದಿಕಂ ವಯಸ್ವಿನಾಂ ಬಲವತಾಂ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧಿಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಧಾತವೋ ಮಾಂಸಾದಯಃ ಪಿಚ್ಛಂ ಬರ್ಹಸಂಹತಿಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ಕೇಶಲೋಮಚರ್ಮನಖಾದಿಗ್ರಹಣಮ್|| ೫||
Adhikarana BeShajAnAM pa~jcavidhaH kalpaH (6) · Śloka 6
ಪಞ್ಚವಿಧಸ್ತು ಭೇಷಜಾನಾಂ ಕಷಾಯ ಕಲ್ಪಃ| ನಿರ್ಯಾಸಃ ಕಲ್ಕೋ ನಿರ್ಯೂಹಃ ಶೀತಃ ಫಾಣ್ಟಶ್ಚ| ತೇ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಬಲಿನಃ||೬||
पञ्चविधस्तु भेषजानां कषाय कल्पः| निर्यासः कल्को निर्यूहः शीतः फाण्टश्च| ते यथापूर्वं बलिनः||६||
🔊 Audio coming soon
ಸರ್ವೇಷಾಞ್ಚ ಭೇಷಜಾನಾಂ ನಿರ್ಯಾಸಾದಿಭೇದೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಃ ಕಷಾಯಕಲ್ಪೋ ಭವತಿ| ತ ಇತಿ ಪಾಣ್ಟಾಚ್ಛೀತೋ ಬಲವಾನ್| ಶೀತಾಚ್ಛೃತಃ| ಶೃತಾತ್ ಕಲ್ಕಃ| ಕಲ್ಕಾನ್ನಿರ್ಯಾಸ ಇತಿ|| ೬||
Adhikarana niryAsalakShaNam (7) · Śloka 7
ತತ್ರ ಸದ್ಯಃ ಸಮುದ್ಧತಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಕ್ಷುಣ್ಣಸ್ಯ ತಾನ್ತವನಿಷ್ಪೀಡಿ- ತಸ್ಯ ಸ್ವರಸೋ ನಿರ್ಯಾಸಃ||೭||
तत्र सद्यः समुद्धतप्रक्षालितक्षुण्णस्य तान्तवनिष्पीडि- तस्य स्वरसो निर्यासः||७||
🔊 Audio coming soon
ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ನಿರ್ಯಾಸಾದೀನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ| ಸದ್ಯಃಸಮುದ್ಧತಾದಿಗುಣಸ್ಯ ಯಃ ಸ್ವರಸಃ ಸ ನಿರ್ಯಾಸಃ|| ೭||
Adhikarana kalkalakShaNaM cUrNAdyaBede yuktishca (8) · Śloka 8
ಉಪಲದಶನಾದಿಪಿಷ್ಟಸ್ತು ಕಲ್ಕಃ| ಶುಷ್ಕಪಿಷ್ಟಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮತಾನ್ತ- ವಪಟಚ್ಯುತಶ್ಚೂರ್ಣಃ| ತಸ್ಯ ಸಮಸ್ತದ್ರವ್ಯಾಽಪರಿತ್ಯಾಗಾದಾಽಽಪ್ಲು- ತೋಪಯೋಗಾಚ್ಚ ಕಲ್ಕಾದಭೇದಃ||೮||
उपलदशनादिपिष्टस्तु कल्कः| शुष्कपिष्टः सूक्ष्मतान्त- वपटच्युतश्चूर्णः| तस्य समस्तद्रव्याऽपरित्यागादाऽऽप्लु- तोपयोगाच्च कल्कादभेदः||८||
🔊 Audio coming soon
ಉಪಲಾದಿಪಿಷ್ಟಃ ಕಲ್ಕ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ದಶನಗ್ರಹಣೇನಾಽಪಿಷ್ಟಸ್ಯಾಪಿ ಭಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಕಲ್ಕೇಽನ್ತರ್ಭಾವ ಉಕ್ತಃ| ಶುಷ್ಕಪಿಷ್ಟಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಚ್ಛಿದ್ರಾತಾನ್ತವಾತ್ಪಟಾತ್ ಪಟಾಚ್ಚ್ಯುತಶ್ಚೂರ್ಣ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಸ ತು ಕಲ್ಕ ಏವ| ಸಮಸ್ತದ್ರವ್ಯಾಽಪರಿತ್ಯಾದಿನಾ ಕಲ್ಕೈಕರೂಪತಾ| ತತ್ರ ಶುಷ್ಕೋಪಯೋಗಿನಾಂ ಚೂರ್ಣಾನಂ ಕಲ್ಕಾನ್ತರ್ಭಾವೇ ಸಮಸ್ತದ್ರವ್ಯಾಽಪರಿತ್ಯಾಗೇ ಹೇತುಃ| ಆಲೋಡಿತೋಪಯೋಗಾದುಭಯಮಪಿ|| ೮||
Adhikarana niryUhalakShaNaM vidhishca (9) · Śloka 9
ಕ್ವಾಥೋ ನಿರ್ಯೂಹಃ| ತತ್ರ ಭೇದ್ಯಾನ್ಯೌಷಧಾನ್ಯಣುಶೋ ಭೇದಯಿತ್ವಾ ಛೇದ- ಯಿತ್ವಾ ಛೇದ್ಯಾನಿ ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯೋದಕೇನ ಶುಚೌ ರೂಕ್ಷಾಯಾಮಧಃ ಪ್ರಲಿ- ಪ್ತಾಯಾಂ ತಾಮ್ರಾಽಯೋಮೃನ್ಮಯಾನ್ಯತಮಾಯಾಂ ಸ್ಥಾಲ್ಯಾಂ ಸಮಾವಾಪ್ಯ ಬಹ್ವಲ್ಪಪಾನೀಯಗ್ರಾಹಿತಾನಾಮೌಷಧಾನಾಮಾಕಲಯ್ಯ ಯಾವತಾ ಮುಕ್ತ ರಸತಾ ಸ್ಯಾತ್ ತಾವದುದಕಮಾಸೇಚಯೇಚ್ಛೋಷಯೇಚ್ಚ| ಅಥಾಽಗ್ನಾ- ವಧಿಶ್ರಿತ್ಯ ಮಹತ್ಯಾಸನೇ ಸುಖೋಪವಿಷ್ಟಃ ಸರ್ವತಃ ಸತತಮವ- ಲೋಕಯನ್ ದರ್ವ್ಯಾವಘಟ್ಟಯನ್ ಮೃದುನಾ ಪರಿತಃ ಸಮುಪಗಚ್ಛತಾಽನಲೇನ ಸಾಧಯೇತ್| ಅವತಾರ್ಯ ಚ ಪರಿಸ್ರುತಂ ಯಥಾರ್ಹಸ್ಪರ್ಶಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ| ಕ್ಷೀರಾದಿಸಹಿತಞ್ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ನ ಸಮ್ಯಙ್ಮುಕ್ತರಸಂ ಭವತೀತಿ ವಾರಿ- ಕ್ವಾಥಪೂರ್ವಕಂ ಕ್ಷೀರಾದ್ಯೈಸ್ತದುಪದೇಶೇ ಅನುಪದಗ್ಧಂ ಕ್ವಾಥಯೇತ್||೯||
क्वाथो निर्यूहः| तत्र भेद्यान्यौषधान्यणुशो भेदयित्वा छेद- यित्वा छेद्यानि प्रक्षाल्योदकेन शुचौ रूक्षायामधः प्रलि- प्तायां ताम्राऽयोमृन्मयान्यतमायां स्थाल्यां समावाप्य बह्वल्पपानीयग्राहितानामौषधानामाकलय्य यावता मुक्त रसता स्यात् तावदुदकमासेचयेच्छोषयेच्च| अथाऽग्ना- वधिश्रित्य महत्यासने सुखोपविष्टः सर्वतः सततमव- लोकयन् दर्व्यावघट्टयन् मृदुना परितः समुपगच्छताऽनलेन साधयेत्| अवतार्य च परिस्रुतं यथार्हस्पर्शं प्रयुञ्जीत| क्षीरादिसहितञ्च द्रव्यं न सम्यङ्मुक्तरसं भवतीति वारि- क्वाथपूर्वकं क्षीराद्यैस्तदुपदेशे अनुपदग्धं क्वाथयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
ಕ್ವಾಥೋ ನಿರ್ಯೂಹ ಇತ್ಯೇಕೋಽರ್ಥಃ| ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ನಿರ್ಯೂಹಸ್ಯ ಪಾಕವಿಧಿಃ ಭೇದ್ಯಾನಿ ತುಮ್ಬಾದೀನಿ| ಯಾನಿ ಚ್ಛಿನ್ನಾನಿ ಪಾಕಂ ನ ಸಹನ್ತೇ| ಛೇದ್ಯಾನಿ ಕಠಿನಾನಿ ಶಾಖಾದೀನಿ| ಅಣುರಿತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮೋ ಭಾಗಃ| ತಸ್ಯ ವೀಪ್ಸಾಯಾಂ ಶಸ್| ಕಾನಿಚಿದೌಷಧಾನಿ ವಾಸಾಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಸುವರ್ಚಲಾಪ್ರಭೃತಾನಿ ಸ್ವಭಾವಾತ್ಪಾನೀಯಂ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ| ಅನ್ಯಾನಿ ನೇತಿ ವಿಕಲ್ಪ್ಯೋದಕಸ್ಯಾಽವಸೇಚನಮ್| ಏತದೇವ ಚ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ಕ್ವಾಥಶೇಷಗ್ರಹಣಮ್| ಯಾವತೋದಕೇನ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಮುಕ್ತರಸತಾ ಆಶಙ್ಕ್ಯತೇ ತಾವದಾಽಽಸೇಚನಮ್| ಅಧಿಶ್ರಯಣಂ ಚುಲ್ಲ್ಯಾಮಾಽಽರೋಪಣಮ್| ಆಸನವಿಶೇಷೋಽನ್ಯಚಿತ್ತತಾಪಪರಿಹಾರಾಯ| ಪರಿತ ಇತ್ಯೇಕದೇಶ ಔಷಧಸ್ಯ ದಾಹಭಯಾತ್| ಅವತಾರಣಂ ಚುಲ್ಲೀತೋ ಭೂಮೌ| ಯಥಾರ್ಹಸ್ಪರ್ಥಂ ದೋಷಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯೋಷ್ಣಂ ವಾ ಶೀತಂ ವಾ| ಕ್ಷೀರಾದೀತ್ಯಾದಿ ಸುಬೋಧಮ್| ತದುಪದೇಶ ಇತಿ ಕ್ಷೀರದಧಿಮಸ್ತುಮೂತ್ರಾದ್ಯುಪದೇಶೇ ತದೌಷಧಂ ವಾರಿಕ್ವಾಥಪೂರ್ವಕಮನುಪದಗ್ಧಂ ಕ್ವಾಥಯೇತ್| ಸ್ತೋಕೇನ ತು ವಾರಿಣಾ ಪ್ರಥಮಂ ಕ್ವಾಥಯೇತ್| ತತಸ್ತೇನೈವೋದಕೇನ ಸಹ ಕ್ಷೀರಾದಿಭಿಃ ಕ್ವಾಥೇಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತಚ್ಚ ನಿರ್ಯೂಹೇಷ್ವೇವ ಸಾಧ್ಯೇಷು ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ನ ತು ಸ್ನೇಹಪಾಕೇಷ್ವಪಿ| ತಥಾ ಚ ಷಟ್ಪಲಾದಿಷು ಯತ್ರ ಕ್ಷೀರಾದಿಕಂ ದ್ರವಂ ಪಠಿತಂ ತತ್ರೋಕ್ತಸ್ಯೈವ ದ್ರವಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಮಭಿಮನ್ಯನ್ತೇ, ನ ತು ಜಲದಾನಮಙ್ಗೀಕುರ್ವನ್ತಿ| ಕೇಚಿತ್ತು ಯತ್ರ ಸ್ನೇಹಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ವಾ ತ್ರಿಗುಣಂ ವಾ, ತತ್ರ ಚತುರ್ಗುಣತ್ವಾಪಾದನಾಯ ದ್ರವಂ ಸ್ನೇಹಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮಿತ್ಯನಯಾ ಪರಿಭಾಷಯಾ ಪಠಿತಶೇಷಂ ಜಲಮೇವೇಚ್ಛನ್ತೀತಿ|| ೯||
Adhikarana shItaphANTayorlakShaNam (10) · Śloka 10
ಶೀತಸಲಿಲಾಪ್ಲುತಸ್ತು ನಿಶಾಪರ್ಯುಷಿತಪೂತಃ ಶೀತಃ| ಉಷ್ಣಾ- ಮ್ಭಸಿ ಕ್ಷುಣ್ಣಾಭಿಷುತಪೂತಃ ಫಾಣ್ಟಃ||೧೦||
शीतसलिलाप्लुतस्तु निशापर्युषितपूतः शीतः| उष्णा- म्भसि क्षुण्णाभिषुतपूतः फाण्टः||१०||
🔊 Audio coming soon
ಶೀತಸಲಿಲೇತ್ಯಾದಿನಾ ಶೀತಕಷಾಯಲಕ್ಷಣಮ್| ಉಷ್ಣಾಮ್ಭಸೀತ್ಯಾದಿ ಫಾಣ್ಟಲಕ್ಷಣಮ್|| ೧೦||
Adhikarana kaShAyeShvauShadhAnAM mAtrAvicAraH (11) · Śloka 11
ತತ್ರ ಸಮ್ಯಗ್ರಸವೀರ್ಯಾದೀನ್ಯೌಷಧಸ್ಯ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ವ್ಯಾಧ್ಯಾಽಽತು- ರಾದಿಬಲತಶ್ಚ ನಿರ್ಯಾಸಾದೀನಾಂ ಕಲ್ಪನಾಂ ಮಾತ್ರಾಞ್ಚ ಸಂಶ್ರಯೇತ್||೧೧||
तत्र सम्यग्रसवीर्यादीन्यौषधस्य समीक्ष्य व्याध्याऽऽतु- रादिबलतश्च निर्यासादीनां कल्पनां मात्राञ्च संश्रयेत्||११||
🔊 Audio coming soon
ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಕಲ್ಪನಾನಾಂ ವಿಷಯಭೇದೋ ಭೇಷಜಸ್ಯ ಮಾತ್ರಾ ಚೋಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಕಲ್ಪನಾಸ್ವೌಷಧಸ್ಯ ರಸಾದೀನಿ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವಗುಣಾನ್ತರಾಣಿ ಸಮ್ಯಗತಿಶಯೇನ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ನಿರ್ಯಾಸಾದೀನಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಕಲ್ಪನಾನಾಮ್ ಯೋಜನಾಂ ಮಾತ್ರಾಞ್ಚ ಭಿಷಕ್ ಸಂಶ್ರಯೇತ್| ವ್ಯಾಧ್ಯಾತುರದೋಷದೂಷ್ಯಾದೀನಾಞ್ಚ ಬಲವತ್ತ್ವೇ ತೇಷಾಂ ಬಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಕಲ್ಪನಾಂ ಮಾತ್ರ್ಞ್ಚ ಸಂಶ್ರಯೇತ್|| ೧೧||
Adhikarana tatra ekIyamatam (12) · Śloka 12
ತಥಾ ಚ ಕೇಚಿದಾಹುಃ- ಮಾತ್ರಾಯಾ ನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಽಸ್ತಿ ವ್ಯಾಧಿಂ ಕೋಷ್ಠಂ ಬಲಂ ವಯಃ| ಆಲೋಚ್ಯ ದೇಶಕಾಲೌ ಚ ಯೋಜ್ಯಾ ತದ್ವಚ್ಚ ಕಲ್ಪನಾ||೧೨||
तथा च केचिदाहुः- मात्राया न व्यवस्थाऽस्ति व्याधिं कोष्ठं बलं वयः| आलोच्य देशकालौ च योज्या तद्वच्च कल्पना||१२||
🔊 Audio coming soon
ತಥಾ ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಸ್ಯೈವಾರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣಮ್| ಮಾತ್ರಾಯಾ ವ್ಯವಸ್ಥಾ ನಾಸ್ತೀತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ ನಿಯಮನಿರಾಸಾಯೋಚ್ಯತೇ| ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಕಂ ನಾನಾವಿಧೈರ್ವಿಶೇಷೈರಾಲೋಚ್ಯ ಸಾ ಮಾತ್ರಾ ಯೋಜ್ಯಾ| ನ ಕೇವಲಂ ಮಾತ್ರಾ ಯಾವತ್ ಕಲ್ಪನಾಪಿ ನಿರ್ಯೂಹಾದಿಕಾ ತದ್ವದೇವ ವಿಜ್ಞೇಯಾ| ತೇನೈವಂ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್ | ಕಲ್ಪನಾಯಾ ವಿಷಯೇ ವ್ಯವಸ್ಥಾ ನಾಸ್ತ್ಯಪಿ ತು ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಕ-ಮಾಲೋಚ್ಯ ಸಾ ಯೋಜ್ಯಾ|| ೧೨||
Adhikarana niryAsAdInAM mAtrAnirdeshaH (13) · Śloka 13
ಇತ್ಯಲಮೇತದುಪದಿಷ್ಟಂ ಬುದ್ಧಿಮತಾಂ ಜ್ಞಾನಪ್ರಬೋಧಾಯ| ಯಥಾ ತು ಸರ್ವೇ ಭಿಷಜೋ ವಿಜ್ಞಾಸ್ಯನ್ತಿ ತಥೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ| ನಿರ್ಯಾಸಸ್ಯ ಮಧ್ಯಮಾ ಮಾತ್ರಾ ಚತುಷ್ಪಲಮ್| ಕಲ್ಕಚೂರ್ಣಯೋಃ ಕರ್ಷಃ| ಪಲತ್ರಯಂ ತದಾ- ಽಽಲೋಡನೇ||೧೩||
इत्यलमेतदुपदिष्टं बुद्धिमतां ज्ञानप्रबोधाय| यथा तु सर्वे भिषजो विज्ञास्यन्ति तथोपदेक्ष्यते| निर्यासस्य मध्यमा मात्रा चतुष्पलम्| कल्कचूर्णयोः कर्षः| पलत्रयं तदा- ऽऽलोडने||१३||
🔊 Audio coming soon
ಇತ್ಯುಪಸಂಹಾರೇ| ಏವಂ ಮಾತ್ರಯಾಃ ಕಲ್ಪನಾಯಾಶ್ಚ ಯದುಕ್ತಂ ತದ್ಬುದ್ಧಿಮತಾಂ ಪಟುಧಿಯಾಂ ಜ್ಞಾನಪ್ರಬೋಧಾಯಾಽಲಂ ಪರ್ಯಾಪ್ತಮುಪದಿಷ್ಟಮ್| ಸರ್ವೇ ಭಿಷಜೋ ಮನ್ದಮಧ್ಯಮಪ್ರಜ್ಞಾ ಅಪಿ ಯಥಾ ವಿಜ್ಞಾಸ್ಯನ್ತಿ ತಥೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ-ನಿರ್ಯಾಸಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ಯಾಸಸ್ಯ ನಿರ್ಯಾಸಾಧಾರದ್ರವ್ಯಸ್ಯ| ಸುಬೋಧಮ್| ತದಿತಿ ಸಮ್ಭವಾತ್ ಕಲ್ಕಸ್ಯ ಪರಾಮರ್ಶಃ| ಪಲತ್ರಯಮಾಽಽಲೋಡನಸಮ್ಭಾವಿನೋ ದ್ರವಸ್ಯ||೧೩||
Adhikarana niryUhakalpanAparibhAShA (14) · Śloka 14
ನಿರ್ಯೂಹೇ ಭೇಷಜಪಲಮುದಕಾರ್ಧಪ್ರಸ್ಥೇಽಧಿಶ್ರಿತ್ಯ ಪಾದಶೇಷಿತಮವ- ತಾರಯೇತ್||೧೪||
निर्यूहे भेषजपलमुदकार्धप्रस्थेऽधिश्रित्य पादशेषितमव- तारयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
ನಿರ್ಯೂಹೇ ಕ್ವಾಥೇ ಭೇಷಜಸ್ಯ ಪಲಮುದಕಸ್ಯಾರ್ಧಪ್ರಸ್ಥಃ ಷೋಡಶಪಲಾನಿ| ಪಾದಶೇಶಶ್ಚತ್ವಾರಿ ಪಲಾನಿ| ತಚ್ಚ ನಿರ್ಯೂಹೇ ದ್ರವ್ಯಜಲಕ್ವಥಿತಶೇಷಾಣಾಂ ಮಾನಂ ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯಮತಾನುಸಾರಿಣಾಚಾರ್ಯೇಣೋಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಚ ತತ್ರ ಪಠ್ಯತೇ 'ಕ್ವಾಥಂ ದ್ರವ್ಯ್ಯಪಲೇ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪ್ರಸ್ಥರ್ಧಂ ಪಾದಶೇಷಿತಮಿ'ತಿ| ಚರಕಗ್ರನ್ಥೇ ಚೈವಂವಿಧಾ ಪರಿಭಾಷಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ, ಯತಃ ಸೋಽಸಮಾಪ್ತ ಏವ ತನ್ತ್ರೇ ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಂ ಗತಃ| ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯಪರಿಭಾಷಾ ಪ್ರದರ್ಶಿತಶ್ಚಾರ್ಥಶ್ಚರಕಸ್ಯಾಪ್ಯನುಮತ ಏವೇತ್ಯನುಮಿಮೀಮಹೇ| ಯತಃ ಸರ್ವತನ್ತ್ರಕೃತಾಂ ಚತುಷ್ಪಲಾ ಮಧ್ಯಮಾ ಮಾತ್ರಾ ಪಾತವ್ಯಾ ಕಷಾಯಸ್ಯೇತ್ಯಭಿಮತಮ್| ತಥಾ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಸಂಶೋಧನ ಸಂಶಮನೀಯೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಪಠ್ಯತೇ -'ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಷು ತು ಮಧ್ಯೇಷು ಕ್ವಾಥಸ್ಯಾಽಞ್ಜಲಿರಿಷ್ಯತ' ಇತಿ| ಏತಚ್ಚ ಚರಕಮುನಿನಾ ನ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಮ್| ಅಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಂ ಚ ಪರಮತಮನುಮತಮೇವೇತಿ ತನ್ತ್ರನ್ಯಾಯಃ| ಯಾ ಚ ಖರಣಾದಸಂಹಿತಾಭಟ್ಟಾರಹರಿಶ್ಚನ್ದ್ರಕೃತಾ ಶ್ರೂಯತೇ, ಸಾ ಚ ಚರಕಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬರೂಪೈವ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ತತ್ರಾಽಪಿ ಪಠ್ಯತೇ-'ಕಷಾಯಾತ್ ಷಟ್ಪಲಂ ಪಿಬೇದಿ'ತಿ| ಪುನಶ್ಚ ನ್ಯೂನಾಂ ನ್ಯೂನತರಾಂ ಚ ತಾಮಿತಿ ಪಾಠಾದ್ಯೈಷಾ ಷಟ್ಪಲಾ ಮಾತ್ರಾ ಸೋತ್ತಮೈವೇತಿ ಮನ್ಯತೇ| ತತೋ ನ್ಯೂನಾ ಚತುಷ್ಪಲಾ ಮಧ್ಯಮೇತಿ| ತಸ್ಮಾಚ್ಚರಕಸ್ಯಾಪಿ ಚತುಷ್ಪಲೈವ ಮಾತ್ರಾಽಭಿಮತೇತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ನ ಚೈತತನ್ತ್ರನ್ಯಾಯೇನೈವ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ಯತೇ ಯಾವತ್ತತ್ರ ಚರಕಗ್ರನ್ಥ ಏವ ಚತುರ್ಣಾಮೇವ ಕಷಾಯಕಲ್ಪನಾನಾಂ ಪ್ರಯೋಗಃ ಪಠ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ಪಿತ್ತಗುಲ್ಮೇ ರೋಹಿಣ್ಯಾದೀನಾಂ ಕಷಾಯಶ್ಚತುಷ್ಪಲೋ ಘೃತೇನ ಸಮಃ ಪೇಯ ಇತ್ಯುಕ್ತಃ| ನ ಚೈತದೇವ ವಚನಮನ್ಯೇಷು ಕಷಾಯೇಷ್ವಪಿ ತಥಾಭಾವಾನುಮಾನಾಯ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಸರ್ವತ್ರೈವ ತಥಾವಿಧಾಯಾಃ ಪ್ರಯೋಗಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧೇರಬಾಧಿತ್ವಾಲ್ಲಕ್ಷ್ಯವತ್ತನ್ತ್ರತ್ವಾಚ್ಚ| ಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ತಾತ್ಸ್ಥ್ಯಾತ್ ಸಿದ್ಧಂ ಸರ್ವತ್ರ ಚತುಷ್ಪಲಾ ಕಷಾಯಸ್ಯಮಾತ್ರಾ ಪಾತವ್ಯೇತಿ| ಪಾದಶಿಷ್ಟಂ ಚ ಕ್ವಥಿತಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮಿತ್ಯೇತದಪಿ ಸರ್ವತನ್ತ್ರಕೃತಾಮಪಿ ವಿಹಿತವಿಧಾನಮ್| ತಥಾ ಚ ಖರಣಾದಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಪಾದೇನ ಪಾದೇನ ಶೇಷಯೇದಿತಿ| ಚಾಕ್ಷುಷೇಣಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಪಾದವಶೇಷಂ ಕ್ವಥಿತಂ ಚ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ| ತಥಾ ಸ್ನೇಹೇಷು ಗ್ರಾಹಯೇತ್ ಪಾದಶೇಷಿತಮಿತಿ| ಏತಚ್ಚ ಪರಮತಮಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಂ ಚರಕಸ್ಯಾನುಮತಮೇವ| ಕೇವಲಮತ್ರೈವ ವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ| ಯದೇಕೇ ದ್ರವ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಂ ಕ್ವಾಥ್ಯಂ ಜಲಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯಸ್ತು ಷೋಡಶಗುಣಮ್| ಸುಶ್ರುತಾಧ್ಯಾಯಿನಸ್ತು ಕೇಚಿಚ್ಚತುರ್ಗುಣಂ ಪಠನ್ತಿ, ಕೇಚಿದಷ್ಟಗುಣಮ್| ಚತುರ್ಗುಣತ್ವಮಷ್ಟಗುಣತ್ವಂ ಷೋಡಶಗುಣತ್ವಂ ಚ ಕಿಂ ಶುಷ್ಕದ್ರವ್ಯಮಾನೇನಾಽಽಹೋಸ್ವಿದಾಽಽರ್ದ್ರದ್ರವ್ಯಮಾನೇನೇತ್ಯಸ್ಯ ವಿಕಲ್ಪನಸ್ಯ ಪ್ರಸಙ್ಗ ಏವ ನಾಸ್ತಿ| ಶುಷ್ಕದ್ರವ್ಯೇಷು ವಿಶೇಷಬುದ್ಧೇರಭಿನ್ನತ್ವಾತ್| ಏವಂ ಸ್ಥಿತೇ ಚತುರ್ಗುಣಾಽಷ್ಟಗುಣದರ್ಶನೇ ಸಾಧುಪ್ರಯೋಗೇ ನ ಭವತೀತ್ಯುಪೇಕ್ಷಾಂ ಕೃತ್ವಾ ಷೋದಶಗುಣಪಕ್ಷ ಏವ ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯತೋ ವಾಗ್ಭಟೇನಾಽಙ್ಗೀಕೃತೋ ಯತಶ್ಚರಕಸ್ಯೈಷ ಏವ ಪಕ್ಷಃ| ಯೇನ ಚತುಷ್ಪಲಾಯಾಂ ಪಾತವ್ಯಮಾತ್ರಾಯಾಂ ಸಿದ್ಧಾಯಾಮತೀಸಾರೇ ಪಲಂ ವತ್ಸಕಬೀಜಸ್ಯೇತ್ಯಾಹ| ಕೌಷ್ಠಿಕೇ ಚ ಪಟೋಲಾದ್ಯೇ ಪಲಮಿತಿ| ಅನ್ಯಥಾ ದ್ರವ್ಯಪಲಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣೇಽಷ್ಟಗುಣೇ ವಾ ಜಲೇ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶೇಷಸ್ಯ ಕ್ವಥಿತಸ್ಯ ಪಲಂ ಪಲದ್ವಯಂ ವಾ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಷೋಡಶಗುಣಪಕ್ಷ ಏವ ಶ್ರೇಯಾನ್| ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯಮತಾನುಸಾರೇಣೈವ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪಲಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತದೇವ ಚರಕಸ್ಯಾಽಭಿಮತಮೇವೇತ್ಯತ್ರ ಪಟೋಲಮೂಲಾದ್ಯಂ ವತ್ಸಕಬೀಜಂ ಚ ಜ್ಞಾಪಕಮ್| ತೇನ ಯತ್ರ ಯಾವನ್ತಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪಠ್ಯನ್ತೇ ತತ್ರ ತೇಷಾಂ ತಾವನ್ತೋ ಭಾಗಾ ವಿಧೇಯಾಃ ಯಾವದ್ಭಿರ್ಭಾಗೈಃ ಸಮುದಿತಾನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪಲಂ ಭವತಿ| ಯಥಾ ನಾಗರಾದ್ಯೇ ತ್ರಿಕಾರ್ಷೇ ತ್ರಿಪಲಾದೀನಾಂ ಚೇತಿ| ತರ್ಹಿ ಕಥಮನ್ಯಥಾ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಪ್ರಸಿದ್ಧೇರವಿಚ್ಛೇದಾತ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಏವ ಪ್ರಯೋಗೋನ್ಯಾಯ್ಯಃ| ತಥಾ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಾ ಅಪಿ ಪ್ರಯೋಗಾಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧೇರವಿಚ್ಛೇದಪಾರಮ್ಪರ್ಯೇಣ ವೃದ್ಧವೈದ್ಯೈಃ ಪ್ರಯುಜ್ಯನ್ತ ಏವ| ಯಥಾ ವಮನೇಷೂಷ್ಣಾಸ್ಯ ಮಧುನಃ ಪ್ರಯೋಗೇಽನುಜ್ಞಾತೇ ಶಾಸ್ತ್ರಕೃದ್ಭಿರ್ವೃವೈದ್ಯಾಸ್ತನ್ನ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಏವಂ ಚ ಬ್ರುವತೇ ಯದ್ಯುಷ್ಣಸ್ಯ ಮಧುನಃ ಪ್ರಯೋಗೇ ಅಪಕ್ವಪ್ರತ್ಯಾಗಮನಂ ಹೇತುರುದ್ದಿಷ್ಟಃ, ಯತ್ರ ತು ದೋಷಾದಿವಶಾನ್ನ ಪ್ರತ್ಯಾಗಮನಂ ಭವತಿ ತತ್ರ ದೋಷಾಯೈವೇತಿ| ತಸ್ಮಾದಪ್ರಯೋಗ ಏವ ಸಾಧುಃ| ಇದಞ್ಚಾಹುಃ-'ತಸ್ಮಾತ್ ಸತ್ಯಪಿ ನಿರ್ದೇಶೇ ಕುರ್ಯಾದೂಹಂ ಸ್ವಯಂ ಧಿಯಾ| ವಿನಾಪಿ ತರ್ಕಾದ್ಯಾ ಸಿದ್ಧಿರ್ಯದೃಚ್ಛಾ ಸಿದ್ಧಿರೇವ ಸಾ||' ಇತಿ| ತಥಾ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಗುಲ್ಮಾದಿವಿಷಯೇಷ್ವಪಿ ಹಿಙ್ಗ್ವಾದಿಷು ಶೇಷದ್ರವ್ಯಸಮೈರೇವ ಭಾಗೈರ್ಹಿಗ್ವಾದೀನಾಂ ಪ್ರಯೋಗಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ಶಾಸ್ತ್ರೇ ತು 'ಯಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಗುಟಿಕಾ ಯಾ ವಾ ವಿಹಿತಾ ವಾತಗುಲ್ಮಿನಾಮ್| ದ್ವಿಗುಣಕ್ಷಾರಹಿಙ್ವಮ್ಲವೇತಸಾಸ್ತಾಃ ಕಫೇ ಹಿತಾಃ|' ಇತಿ ಪಠ್ಯನ್ತೇ| ಆನೇಕಂ ಚ ಪ್ರಯೋಗಂ ಕಲ್ಪನಾನ್ತರೇಣ ಶಸ್ತ್ರೇ ಪಠಿತಮ್| ವೃದ್ಧವೈದ್ಯಾಃ ಕಲ್ಪನಾನ್ತರೇಣ ಪ್ರಯುಞ್ಜತ ಏವ| ತಸ್ಮಾ ದೇವಂವಿಧೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿರೇವ ನ್ಯಾಯ್ಯಾ| ಇತಿ ನಿರ್ಯೂಹವಿಧಿಃ ಪಾಚನಾದಿಷು| ಸ್ನೇಹಾದಿಸಾಧನಯಾಽಪಿ ಯತ್ರ ನಿರ್ಯೂಹಃ ಸಾಧ್ಯತೇ ತತ್ರಾಪ್ಯೇಷ ಏವ ವಿಧಿರಸತಿ ವಾಚನಿಕೇ ವಿಧೌ|| ೧೪||
Adhikarana shItaphANTayoH kalpanAparibhAShA (15) · Śloka 15
ಶೀತಫಾಣ್ಟಯೋರೌಷಧಪಲಂ ಷಟ್ಚತುರ್ಭಿರಮ್ಬುಪಲೈರಾಸುತಮಿತಿ||೧೫||
शीतफाण्टयोरौषधपलं षट्चतुर्भिरम्बुपलैरासुतमिति||१५||
🔊 Audio coming soon
ಶೀತೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನ ಶೀತೇ ಷಡ್ಭಿರ್ಜಲಪಲೈರಾಽಽಸುತಮೌಷಧಪಲಮ್| ಫಾಣ್ಟೇ ಚತುರ್ಭಿರಿತಿ ಕಲ್ಪನಾ|| ೧೫||
Adhikarana snehapAkaparibhAShA (16) · Śloka 16
ಸ್ನೇಹಪಾಕೇ ತ್ವನಿರ್ದಿಷ್ಟಪ್ರಮಾಣೇ ಸಮುದಿತಸ್ಯ ದ್ರವಸ್ಯ ಪಾದೇನ ಸ್ನೇಹೋ ಯೋಜ್ಯಸ್ತತ್ ಪಾದೇನ ಕಲ್ಕಃ| ಅನ್ಯೇ ಪುನಃ ಪಠನ್ತಿ- ಸ್ನೇಹಪಾಕೇ ತ್ವಮಾನೋಕ್ತೌಚತುರ್ಗುಣವಿವರ್ದ್ಧಿತಮ್| ಕಲ್ಕಸ್ನೇಹದ್ರವಂ ಯೋಜ್ಯಮಧೀತೇ ಶೌನಕಃ ಪುನಃ| ಸ್ನೇಹೇ ಸಿಧ್ಯತಿ ಶುದ್ಧಾಮ್ಬುನಿಷ್ಕ್ವಾಥಸ್ವರಸೈಃ ಕ್ರಮಾತ್| ಕಲ್ಕಸ್ಯ ಯೋಜಯೇದಂಶಂ ಚತುರ್ಥಂ ಷಷ್ಠಮಷ್ಟಮಮ್| ಪಞ್ಚಪ್ರಭೃತಿ ತು ದ್ರವಂ ಪೃಥಕ್ಸ್ನೇಹಸಮಮೇವಾವಪೇತ್| ಅನಿರುಪಿತ- ಕಲ್ಪನಂ ಚ ಭೈಷಜ್ಯಂ ಕಲ್ಕೀಕುರ್ಯಾತ್| ಅಥೈಕಧ್ಯಂ ಪ್ರತಿಸಂ- ಸೃಜ್ಯಾ-ಧಿಶ್ರಿತ್ಯ ಚ ನಿರ್ಯೂಹವತ್ ಸಾಧಯೇತ್| ತತ್ರ ಯದಾ ವಿರಮತಿ ಶಬ್ದಃ ಪ್ರಸಾದಮಾಪದ್ಯತೇ ಸ್ನೇಹೋ ಯಥಾಸ್ವಂ ವರ್ಣಗನ್ಧರಸೋತ್ಪತ್ತಿರ್ಭೈಷಜ್ಯಮಙ್ಗುಲೀಭ್ಯಾಂ ಮೃದ್ಯಮಾನಾಮನತಿಮೃದ್ವ- ನತಿದಾರುಣಮನಙ್ಗುಲಿಗ್ರಾಹಿ ಚ ಸ್ಯಾತ್| ಸ ಕಾಲಸ್ತಸ್ಯಾಽ- ವತರಣಾಯ| ಅಪಿ ಚ- ಘೃತಸ್ಯ ಫೇನೋಪಶಮಸ್ತೈಲಸ್ಯ ತು ತದುದ್ಭವಃ| ಲೇಹಸ್ಯ ತನ್ತುಮತ್ತಾಪ್ಸು ಮಜ್ಜನಂ ಸರಣಂ ನ ಚ| ಅಥಾಽವತಾರ್ಯ ಶೀತೀಭೂತಮಹತೇನ ವಾಸಸಾ ಪರಿಪೂಯ ಶುಚೌ ದೃಢೇ ಕಲಶೇ ಸಮಾಸಿಚ್ಯ ಪಿಧಾನೇನ ಪಿಧಾಯ ಶುಕ್ಲೇನ ವಸ್ತ್ರ- ಪಟ್ಟೇನಾಚ್ಛಾದ್ಯ ಸೂತ್ರೇಣ ಸುಬದ್ಧಂ ಸ್ವನುಗುಪ್ತಂ ಶುಚೌ ದೇಶೇ ಸುಸ್ಥಿತಂ ಸ್ಥಾಪಯೇತ್||೧೬||
स्नेहपाके त्वनिर्दिष्टप्रमाणे समुदितस्य द्रवस्य पादेन स्नेहो योज्यस्तत् पादेन कल्कः| अन्ये पुनः पठन्ति- स्नेहपाके त्वमानोक्तौचतुर्गुणविवर्द्धितम्| कल्कस्नेहद्रवं योज्यमधीते शौनकः पुनः| स्नेहे सिध्यति शुद्धाम्बुनिष्क्वाथस्वरसैः क्रमात्| कल्कस्य योजयेदंशं चतुर्थं षष्ठमष्टमम्| पञ्चप्रभृति तु द्रवं पृथक्स्नेहसममेवावपेत्| अनिरुपित- कल्पनं च भैषज्यं कल्कीकुर्यात्| अथैकध्यं प्रतिसं- सृज्या-धिश्रित्य च निर्यूहवत् साधयेत्| तत्र यदा विरमति शब्दः प्रसादमापद्यते स्नेहो यथास्वं वर्णगन्धरसोत्पत्तिर्भैषज्यमङ्गुलीभ्यां मृद्यमानामनतिमृद्व- नतिदारुणमनङ्गुलिग्राहि च स्यात्| स कालस्तस्याऽ- वतरणाय| अपि च- घृतस्य फेनोपशमस्तैलस्य तु तदुद्भवः| लेहस्य तन्तुमत्ताप्सु मज्जनं सरणं न च| अथाऽवतार्य शीतीभूतमहतेन वाससा परिपूय शुचौ दृढे कलशे समासिच्य पिधानेन पिधाय शुक्लेन वस्त्र- पट्टेनाच्छाद्य सूत्रेण सुबद्धं स्वनुगुप्तं शुचौ देशे सुस्थितं स्थापयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
ಪಾಕಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಸ್ನೇಹಪಾಕಾನಾಮನುಕ್ತಮಾನಾನಾಂ ನಿಯಮ ಉಚ್ಯತೇ| ಯತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಕ್ತಮೇಭಿರ್ದ್ರವ್ಯೈರಯಂ ಸ್ನೇಹಃ ಪಕ್ತವ್ಯಂ ಇತಿ| ಯತ್ರ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಕ್ವಾಥಾದೇಃ ಪರಿಮಾಣಮುಕ್ತಂ ಕಸ್ಯಚಿನ್ನೋಕ್ತಂ ತತ್ರ ಚ ಸ್ನೇಹದ್ರವೌಷಧಾನಾಮಿದಂ ಮಾನಂ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ಕಿಮಿತ್ಯಾಽಽಹ-ಸಮುದಿತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮುದಿತಸ್ಯೇತ್ಯನೇನೈತದ್ದರ್ಶಯತಿ| ಯತ್ರ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಕ್ವಾಥಾದೀನಾಮನಿರ್ದಿಷ್ಟಪರಿಮಾಣತ್ವಂ ತತ್ರ ತೇಷಾಮನ್ಯೋನ್ಯಸಮಾನಾನಾಂ ಮಿಶ್ರೀಭೂತಾನಾಂ ಚತುರ್ಥಾಂಶೇನ ಸ್ನೇಹೋ ಯೋಜ್ಯಃ| ತಥಾ ಯತ್ರ ಹಿ ದ್ರವೋದ್ದೇಶೇ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದ್ರವಂ ಸ್ನೇಹಸಮಂ ಸ್ನೇಹಾದ್ ದ್ವಿಗುಣಂ ತ್ರಿಗುಣಂ ವಾ ಪಠ್ಯತೇ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛಾಽನಿರ್ದಿಷ್ಟಪರಿಮಾಣಂ ತತ್ರ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪರಿಮಾಣಂ ಯಥಾಶ್ರುತಮೇವ ಕೃತ್ವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪ್ರಮಾಣೇನ ತಥಾ ಪೂರಯಿತವ್ಯಂ ಯಥಾ ಸಮುದಿತಂ ಸ್ನೇಹಚತುರ್ಗುಣಂ ಭವತಿ| ಯತ್ರ ಪುನಃ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮೇವ ಪಠಿತಂ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚಾನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ತತ್ರ ಶ್ರುತಾವನುಷ್ಠಿತಾಯಾಮನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಾನಂ ದ್ರವಂ ಸ್ನೇಹಸಮಮಿತ್ಯೇಷೈವ ಪರಿಭಾಷಾ ಆಪತತಿ| ಏವಂ ಸ್ನೇಹಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಂ ಸಮುದಿತಂ ದ್ರವಮಿತ್ಯರ್ಥಾದುಕ್ತಮ್| ಸ್ನೇಹಾಚತುರ್ಥಾಂಶೇನ ಕಲ್ಕಃ| ಸಮುದಿತಸ್ಯ ದ್ರವಸ್ಯೇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ನ ಸರ್ವತ್ರ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ಅಪಿ ತ್ವೇಕದ್ರವ್ಯಾದಿಕೇ ಯಾವಚ್ಚತ್ವಾರೋ ದ್ರವಾಸ್ತಾವತ್ ಸಮುದಿತಸ್ಯೇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ಪುನರಾಚಾರ್ಯಾಃ ಸ್ನೇಹಪಾಕ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಂ ಮಾನಪ್ರದರ್ಶನಾಯ ಪಠನ್ತಿ| ಯಃ ಸ್ನೇಹಃ ಶುದ್ಧಾಮ್ಬುನಾ ಸಾಧ್ಯತೇ ತತ್ರ ಕಲ್ಕಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಾಚ್ಚತುರ್ಥಮಂಶಂ ಯೋಜಯೇತ್| ಯತ್ರ ತು ನಿಷ್ಕ್ವಾಥೇನ ಸಾಧ್ಯತೇ ತತ್ರ ಸ್ನೇಹಾತ್ ಷಷ್ಠಮಂಶಂ ಕಲ್ಕಸ್ಯ ಯೋಜಯೇತ್| ಯತ್ರ ತು ಸ್ವರಸೇನ ತತ್ರಾಷ್ಟಮಾಂಶಮ್| ಕಲ್ಕಸ್ಯೇತ್ಯನೇನ ಕಲ್ಕೋದ್ದೇಶೇನೈವ ಮತಾನ್ತರಮುಕ್ತಮ್| ಸ್ನೇಹದ್ರವಯೋಸ್ತು ಪರಮತಮಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಂ ತೇಷಾಮನುಮತಮೇವೇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ಪಞ್ಚಪ್ರಭ್ರುತಿ ತು ದ್ರವಂ ಪೃಥಕ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸ್ನೇಹಸಮಮಾವಪೇತ್| ಅತ್ರ ವೃದ್ಧವೈದ್ಯಾನುಸ್ಮರಣಾವಿಚ್ಛೇದ ಏವಾಚಾರ್ಯೇಣಾಽಽಗಮತ್ವೇನೋಪನಿಬದ್ಧಃ| ನ ಚಾನಿಬದ್ಧಪೂರ್ವಮಾಗಮಮಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಂ ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಚಾರ್ಯೇಣ ಯಸ್ಮಾದ್ದೃದ್ಧವೈದ್ಯಾನುಸ್ಮರ್ಯಮಾಣಮಾರ್ಚಾರ್ಯಚರಕೋಕ್ತಂ ಲಿಙ್ಗಮನುಮಾಪಕಂ ವಿದ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ಚರಕೇ ವಾತಶೋಣಿತಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ತ್ರಾಯನ್ತ್ಯಾದ್ಯೇ ಪರುಷಕಾದ್ಯೇ ಚ ಘೃತೇ ಕಷಾಯೇ ಚ ಪರುಷಕದ್ರಾಕ್ಷಾಕಾಶ್ಮರ್ಯೇಕ್ಷಿವಿದಾರೀಣಾಂ ರಸಾಃ ಪೃಥಕ್ಸ್ನೇಹಸಮಾಃ ಪಠಿತಾಃ| ಅತೋಽನುಮೀಯತೇಽನ್ಯತ್ರಾಽಪ್ಯೇವಮಿತಿ ಪಾರಮ್ಪರ್ಯವಿಚ್ಛೇದಸ್ಯ ಚಾಗಮತ್ವಮಪ್ರತಿಹತಮಿತಿ ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರೇಷು ಗೃಹೀತಮೇವ| ಯಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಭೈಷಜ್ಯೇ ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಕಲ್ಪನಾ ನಿರ್ಯಾಸಾದಿಕಾ ನೋಕ್ತಾ ತದ್ಭೈಷಜ್ಯಂ ಕಲ್ಕೀಕುರ್ಯಾತ್| ಯೇಷು ಕೇಷುಚಿತ್ ಸ್ನೇಹಾಪಾಕೇಷ್ವವಿಶೇಷೇಣೌಷಧಾನಿ ಪಠಿತಾನಿ ನ ತು ತೇಷಾಂ ಕಲ್ಪನಾವಿಶೇಷಸ್ತತ್ರ ತೇಷಾಂ ಕಲ್ಕ ಏವ ಯೋಜ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಕಧ್ಯಂ ಮಿಶ್ರೀಭಾವೇನ| ನಿರ್ಯೂಹವದಿತಿ ಸುಖೋಪವಿಷ್ಟಃ ಸರ್ವತಃ ಸಕಲಮವಲೋಕಯನ್ ದರ್ವ್ಯಾಽವಘಟ್ಟಾಯನ್ ಮೃದುನಾ ಪರಿತಃ ಸಮುಪಗಚ್ಛತಾಽನಲೇನ ಸಾಧಯೇದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತತ್ರ ಯದೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ನೇಹಸ್ಯಾಽವತರಣಕಾಲಃ| ವಟಕಾನಾಂ ತು ಲೇಹಪೂರ್ವತ್ವಾತ್ ಪೃಥಙ್ನೋಕ್ತಮ್| ಸುಬೋಧಮ್| ಅಪಿ ಚೇತ್ಯಾದಿನಾ ಘೃತಾದಿವಿಶೇಷೇಣ| ಸುಬೋಧಮ್| ತದುದ್ಭವಃ ಫೇನೋದ್ಭವಃ| ಸರಣಮನೇಕಶೋ ಗಮನಮ್| ತಸ್ಯಾಭಾವಃ| ಪರಿಪೂಯ ಪರಿಸ್ರಾವ್ಯ| ಸುಬೋಧಮ್| ಏವಮಾಽಽಚಾರ್ಯೇಣ ಕಲ್ಪನಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಇದನ್ತು ವಿಚಾರ್ಯಮ್| ಯದೇತದೌಷಧಸಂಸ್ಕೃತಂ ಷಡಙ್ಗಾದಿಜಲಮುಕ್ತಂ ತತ್ರ ತು ದ್ರವ್ಯೋದಕಕ್ವಥಿತಶೇಷಾಣಾಂ ಕಿಂ ಮಾನಮಿತಿ| ತೃಡುಪಶಮನಾಯ ಜಲವತ್ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೋ ತತ್ ಕ್ವಾಥಪಾಕಪರಿಭಾಷಾ ನ ಸಮ್ಭವತಿ| ತಥಾ ಚಾತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ- ಅನುಕ್ತೇ ಪರಿಮಾಣೇ ತು ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮುದಕಸ್ಯ ಚ| ತೃಷ್ಣಾಶಾನ್ತ್ಯೈ ಕಥನ್ತೋಯಮೌಷಧಞ್ಚ ಪುನಃ ಕಥಮ್|| ಚತುರ್ಗುಣಂ ಯದಿ ದ್ರವ್ಯಾದಥವಾ ಷೋದಶಾಂಶಕಮ್| ಚತುರ್ಭಾಗಾಽವಶೇಷೇ ತು ಬಹುದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ|| ಕ್ರಿಯಮಾಣವಿಧಿಶ್ಚೈಷ ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಮುಪಾಗತಃ| ತಸ್ಮಾದ್ವಿನಾ ತು ಶಾಸ್ತ್ರೇಣ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಂ ಸಮುಪಾಶ್ರಯೇತ್| ಯದೇವ ತಾವಚ್ಛಾಸ್ತ್ರೇಣ ಸಮಾಖ್ಯಾತಂ ಪರಿಸ್ಫುಟಮ್| ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಮಾಶ್ರಿತೈರ್ವೈದ್ಯೈಸ್ತದಪಿ ಕ್ರಿಯತೇಽನ್ಯಥಾ|| ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಮಧುಶಾಸ್ತ್ರೇಣ ವಮನೇ ಗುಣದರ್ಶನಾತ್| ನ ಚ ತತ್ ಕ್ರಿಯತೇ ವೈದ್ಯೈಃ ಪ್ರತ್ಯಾಗಮನಶಙ್ಕಯಾ|| ವಾರುಣ್ಯಾಮಾಽಽಸುತಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ದೇವದಾರುವಚಾದಯಃ| ಜಲೇನೋತ್ಕ್ವಥಿತಾಃ ಪ್ರಾಯಸ್ತೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಶ್ಚ ಕರ್ಮಣಿ|| ಉಕ್ತಂ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರೇಣ ಕುರ್ಯಾದೂಹಂ ಸ್ವಯಂ ಧಿಯಾ| ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮುಪದೇಶಶ್ಚ ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತಿಶ್ಚ ಕೀರ್ತ್ತಿತಾ|| ತತ್ರೋಪದೇಶವಚನಂ ಯತ್ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಶಾಸ್ತ್ರ ಏವ ಹಿ| ವಿಶೇಷೇಣ ಯದಾಽಽಖ್ಯಾನಂ ತದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮಿಹೇಷ್ಯತೇ|| ವಿವಿಧಂ ವಾ ಯದಾಖ್ಯಾನಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮನಿಬನ್ಧನಮ್| ವೃದ್ಧವೈದ್ಯಾಗತಂ ತದ್ಧಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮಿತಿ ಸಂಜ್ಞಿತಮ್|| ಆಗಮಸ್ಮರ್ಯಮಾಣೋಽಯಂ ನೈವ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಬನ್ಧನಃ| ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ಮರಣಮೇವಾಽತ್ರ ಯಥಾ ವೈದ್ಯಕ್ರಮಾಗತಮ್|| ತಥೈವ ಭಿಷಜಾ ಕಾರ್ಯೋ ದ್ರವ್ಯೋದಕಪರಿಗ್ರಹಃ|| ಇತಿ| ಏವಂ ವೃದ್ಧವೈದ್ಯಾಽಽಗತಂ ಪ್ರಸ್ಥಾದಿಮಾನಂ ನೈವಾಸ್ಮಾಭಿರುಚ್ಯತೇ| ಸರ್ವೇಷ್ವೇವೌಷಧೋಕಕೇಷ್ವೌಷಧಾನಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಶೇಷನಿರಪೇಕ್ಷಾಸ್ತಥಾವಿಧಾ ಭಾಗಾ ವಿಧೇಯಾಃ| ಯಥಾ ದ್ರವ್ಯಸಮುದಾಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧ್ಯಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಮರ್ಧಪಲಂ ವಾ ಕರ್ಷತ್ರಯಂ ವಾ ಪಲಂ ವಾ ಭವತಿ| ನ ಚ ಪಲಮಧಿಕಮಾತ್ರಾ ಕ್ವಾಥಸಮಾ ಭವತೀತ್ಯಾಽಽಶಙ್ಕಾ ಕಾರ್ಯಾ| ಯತಃ ಕ್ವಾಥ್ಯೇ ದ್ರವ್ಯಪಲೇ ಷೋಡಶಜಲಪಲಾನಿ ದತ್ವಾ ಕ್ವಥಿತಶೇಷಸ್ಯ ಚತ್ವಾರಿ ಪಲಾನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ತೃಡ್ಶಮನೇ ತು ಜಲೇ ಔಷಧಪಲೇನೋದಕಸ್ಯ ಪ್ರಸ್ಥದ್ವಯಮಾತ್ರದ್ರವಮಾನೇನ ತತೋಽಪ್ಯಧಿಕಂ ವಾ ಸ್ಥಾಲ್ಯಾಮಧಿಶ್ರೀಯತೇ| ಅರ್ಧಶೃತಂ ಚೇದಮೇವ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ ದ್ರವ್ಯಪಲಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಯೋಗೇ ನ ವಿರುಧ್ಯ ಇತಿ| ತಥಾ ಯವಾಗೂಯೂಷಪಾನಕಮಾಂಸೌದನಾಽಽಸವಾಽರಿಷ್ಟಾದಿಷ್ವಪಿ ದ್ರವ್ಯಾದಿಮಾನಂ ನೋಕ್ತಕಂ ತತ್ರಾಪಿ ವೃದ್ಧವೈದ್ಯಾಽವಿಚ್ಛೇದಪಾರಮ್ಪರ್ಯೇಣ ಪ್ರತಿಪದೋಕ್ತಂ ಸಜಾತೀಯಾಽನುಮಾನೇನೈವಾಽವಾಽವಗನ್ತವ್ಯಮ್| ಯಸ್ಮಾದ್ಬಹಿರೇವ ಶಾಸ್ತ್ರೇಣನುಬದ್ಧಂ ಪ್ರಯೋಗೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್| ತಥಾ ಚ ಪಠನ್ತಿ- ಅತಶ್ಚ ಪ್ರಕೃತಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ದೇಶಕಾಲಾನ್ತರಾಣಿ ಚ| ತನ್ತ್ರಕರ್ತ್ತುರಭಿಪ್ರಾಯಾನುಪಾಯಾಂಶ್ಚಾರ್ಥಮಾದಿಶೇತ್|| ಇತಿ| ಅನೇಕಂ ಚೈವಂ ಪ್ರಕಾರಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯೈವ ಜ್ಞಾಯತ ಇತಿ ಕೃತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ನಿಬದ್ಧಮ್| ತಥಾ ಚ - ಕುಕ್ಕುಟಾಶ್ಚ ಮಯೂರಾಶ್ಚ ತಿತ್ತಿರಿಕ್ರೌಞ್ಚವರ್ತಕಾಃ| ಶಾಲಯೋ ಮದಿರಾಃ ಸರ್ಪಿರ್ವಾತಗುಲ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್|| ಇತ್ಯತ್ರ ಯಥಾರ್ಹಂ ಸಂಸ್ಕಾರೋ ಗಮ್ಯತ ಏವ| ಅನ್ಯತ್ ಸಮ್ಮೋಹಭಯಾನ್ನ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯತೇ| ಅನ್ಯತನ್ತ್ರೇಷು ಪುನರೇವಂವಿಧಮಪಿ ಪಠ್ಯತೇ- ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟೇ ಘೃತಕ್ಷೀರವಿಶೇಷೇ ಗವ್ಯಮಿಷ್ಯತೇ| ಸೈನ್ಧವಂ ಲವಣೇಭ್ಯಶ್ಚ ಕ್ಷಾರೇಭ್ಯೋ ಯವಶೂಕಜಃ| ತೈಲೇಭ್ಯಸ್ತಿಲತೈಲಞ್ಚ ಗೋಮೂತ್ರಂ ಮೂತ್ರಕೀರ್ತ್ತನೇ|| ಇತ್ಯುಕ್ತಾಃ ಕಲ್ಪನಾಃ|| ೧೬||
Adhikarana patimANanirdeshaH (17) · Śloka 17
ಪರಿಮಾಣಂ ಪುನಃ ಷಡ್ವಂಶ್ಯೋ ಮರೀಚಿಃ| ತಾಃ ಷಟ್ಸರ್ಷಪಃ| ತೇಽಷ್ಟೌ ತಣ್ಡುಲಃ| ತೌ ಧಾನ್ಯಮಾಷಃ| ತೌ ಯವಃ| ಅತಃ ಪರಂ ಚತುರ್ಗುಣವೃದ್ಧ್ಯಾಽಣ್ಡಿಕಾಮಾಷಕಶಾಣಕರ್ಷಪಲಕುಡವಪ್ರಸ್ಥಾ- ಽಽಢಕದ್ರೋಣವಹಾಃ ಕಲ್ಪ್ಯನ್ತೇ| ಧರಣಂ ತು ಪಲಸ್ಯ ದಶಮೋ ಭಾಗಃ| ಮಾಷಕಸ್ಯ ಪರ್ಯಾಯೋ ಹೇಮೋ ಧಾನಕಶ್ಚ| ಶಾಣದ್ವಯಸ್ಯ ಪರ್ಯಾಯೋ ದ್ರಙ್ಕ್ಷಣಃ ಕೋಲೋ ವಟಕಶ್ಚ| ಕರ್ಷಸ್ಯ ಸುವರ್ಣಮಕ್ಷಂ ಪಿಚುರ್ಬಿಡಾಲಪದಕಂ ಪಾಣಿತಲಂ ತಿನ್ದುಕಂ ಕವಲಗ್ರಹಃ ಷೋಡ- ಶಿಕಾ ಚ| ಕರ್ಷದ್ವಯಸ್ಯ ಶುಕ್ತಿರಷ್ಟಮಿಕಾ ಚ| ಪಲಸ್ಯ ಮುಷ್ಟಿಃ ಪ್ರಕುಞ್ಚಶ್ಚತುರ್ಥಿಕಾಬಿಲ್ವಮಾತ್ರಞ್ಚ| ಪಲದ್ವಯಸ್ಯ ಪ್ರಸೃತೋ- ಽಷ್ಟಮಾನಂ ಚ| ಕುಡವಸ್ಯಾಽಞ್ಜಲಿಃ| ಕುಡವದ್ವಯಸ್ಯ ಮಾನಿಕಾ| ಆಢಕಸ್ಯ ಪಾತ್ರಂ ಕಂಸಶ್ಚ| ದೋಣಸ್ಯ ನಲ್ವಣಾರ್ಮಣೋನ್ಮಾನಘಟ- ಕುಮ್ಭಕಲಶಾಃ| ದ್ರೋಣದ್ವಯಸ್ಯ ಶೂರ್ಪಃ| ತುಲಾ ಪುನಃ ಪಲ- ಶತಮ್| ತಾನಿ ವಿಂಶತಿರ್ಭಾರ ಇತಿ| ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಶುಷ್ಕಮೇಯೇಷ್ವಿದಂ ಮಾನಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ತು ದ್ರವಾಽಽರ್ದ್ರಯೋಃ||೧೭||
परिमाणं पुनः षड्वंश्यो मरीचिः| ताः षट्सर्षपः| तेऽष्टौ तण्डुलः| तौ धान्यमाषः| तौ यवः| अतः परं चतुर्गुणवृद्ध्याऽण्डिकामाषकशाणकर्षपलकुडवप्रस्था- ऽऽढकद्रोणवहाः कल्प्यन्ते| धरणं तु पलस्य दशमो भागः| माषकस्य पर्यायो हेमो धानकश्च| शाणद्वयस्य पर्यायो द्रङ्क्षणः कोलो वटकश्च| कर्षस्य सुवर्णमक्षं पिचुर्बिडालपदकं पाणितलं तिन्दुकं कवलग्रहः षोड- शिका च| कर्षद्वयस्य शुक्तिरष्टमिका च| पलस्य मुष्टिः प्रकुञ्चश्चतुर्थिकाबिल्वमात्रञ्च| पलद्वयस्य प्रसृतो- ऽष्टमानं च| कुडवस्याऽञ्जलिः| कुडवद्वयस्य मानिका| आढकस्य पात्रं कंसश्च| दोणस्य नल्वणार्मणोन्मानघट- कुम्भकलशाः| द्रोणद्वयस्य शूर्पः| तुला पुनः पल- शतम्| तानि विंशतिर्भार इति| भवति चात्र- शुष्कमेयेष्विदं मानं द्विगुणं तु द्रवाऽऽर्द्रयोः||१७||
🔊 Audio coming soon
ಪರಿಮಾಣಂ ಪುನರಿತ್ಯಾದಿ| ಪರಿಮಾಣಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಮಾನಮ್| ವಂಶೀ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮರಜಸೋಽಶು ಅಣುಃ| ತಾ ಇತಿ ಮರೀಚ್ಯಃ| ತ ಇತಿ ಸರ್ಷಪಾಃ| ತಾವಿತಿ ತಣ್ಡುಲೌ| ಪುನಸ್ತಾವಿತಿ ಧಾನ್ಯಮಾಷೌ| ಅತ ಇತಿ ಯವಾತ್ಪರಮುತ್ತರಮುತ್ತರಂ ಪೂರ್ವಸ್ಯ ಚತುರ್ಗುಣವೃದ್ಧ್ಯಾ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ಏವಂ ಸತಿ ಚತ್ವಾರೋ ಯವಾ ಅಣ್ಡಿಕಾ| ಚತಸ್ರೋಽಣ್ಡಿಕಾ ಮಾಷಕಃ| ಚತ್ವಾರೋ ಮಾಷಕಾಃ ಶಾಣಃ| ಏವಂ ಚತುರ್ಗುಣವೃದ್ಧ್ಯಾ ಕರ್ಷಾದ್ಯಪಿ ವಹಾನ್ತಂ ವಾಚ್ಯಮ್| ಧರಣಂ ಪಲಸ್ಯ ದಶಮೋ ಭಾಗಃ| ಷಣ್ಮಾಷಕಾ ಏಕಾಽಣ್ಡಿಕಾ ಏಕೋ ಯವಸ್ರಯೋ ಧಾನ್ಯಮಾಷಾ ಇತಿ| ಪರ್ಯಾಯಾ ಮಾಷಕಾದೀನಾಂ ಸುಬೋಧಾಃ| ಶಾಣದ್ವಯಮರ್ಧಕರ್ಷಃ| ತಾನೀತಿ| ತಾನಿ ಪಲಶತಾನಿ ವಿಂಶತಿರ್ಭಾರಃ| ಯದೇತದಿಹ ಮಾನಮುಕ್ತಂ ತಚ್ಛುಷ್ಕೇಷ್ವೇವ ಮೇಯೇಷು ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದಾ ತು ದ್ರವಂ ಜಲಕ್ಷೀರಘೃತಾದ್ಯಾಽಽರ್ದ್ರಂ ವಾ ಗುಡೂಚೀಪಞ್ಚಮೂಲಾದಿಮೇಯಂ ತದೈತದೇವ ಮಾನಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ದ್ರವಾರ್ದ್ರಯೋರ್ದ್ವಿಗುಣಮಾನಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ವಂಶ್ಯಾದಿವಹಾನ್ತಂ ಸರ್ವಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ತಥಾಪಿ ಕುಡವಾದ್ಯೇವ ವಹಾನ್ತಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ನ ತು ವಂಶ್ಯಾದಿಪಲಾನ್ತಮ್| ವಂಶ್ಯಾದಾವಪಿ ದ್ವಿಗುಣೇ ದೂಷ್ಯಮಾಣೇ ಅನೇಕಮವಿಚ್ಛೇದೇನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮಸಂಶಯಫಲಂ ಚ ಪ್ರಯೋಗಪೂಗಂ ಪರಿಹೀಯತೇ| ತತಶ್ಚ್ಯವನಪ್ರಾಶಾದಿಷು ಪ್ರಸಿದ್ಧಾನ್ಮಾನಾತ್ ದ್ವಿಗುಣಪಲಾನಿ ತೈಲಾದೀನಿ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ| ತಥಾ ನೀಲಿನೀಘೃತೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾತ್ ಸುಧಾಕ್ಷೀರಾದಯೌಗಿಕಮತಿಯೋಗಕರ್ತ್ತೃದ್ವಿಗುಣಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತ್ಯನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಶಾಣಾದಿಷು ವಿಪರೀತಾನ್ಯಾಪತನ್ತಿ| ತಾನಿ ಸ್ವಯಂ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ಯೋಜ್ಯಾನಿ| ಅತ್ರ ಚ ಪ್ರಮಾಣಂ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಪಲಮಾನಂ ಬಸ್ತೇಶ್ಚತುಃ ಸುವರ್ಣೇನ ಪಲೇನ| ನಾಽಷ್ಟಸುವರ್ಣೇನ| ಅಷ್ಟಸುವರ್ಣೇನ ಹಿ ಬಸ್ತ್ಯೌಷಧಸ್ಯ ಪಕ್ತ್ವಾಽಽಶಯೇಽವಕಾಶ ಏವ ನ ವಿದ್ಯತೇ| ಏವಮಣ್ಡಿಕಾಮಾಷಕಶಾಣಾದಿಷ್ವಪಿ ಪ್ರಮಾಣೀಕರ್ತ್ತವ್ಯಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಾವಪಿ ಕುಡವಾದಿಷ್ವೇವ ದ್ವಿಗುಣತ್ವಂ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್, ನ ವಂಶ್ಯಾದಿಷು| ಅತ ಏವ ಚ ತುಲಾಯಾಃ ಪಲೋಕ್ತಿನಿಯತತ್ವದ್ ದ್ವಿಗುಣತ್ವಾಽಸಮ್ಭವಃ| ತಥಾ ಚ ಪಠನ್ತಿ- ನಿರ್ದೇಶಸ್ಯಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ವಿಶೇಷೋ ರೂಢಿಮಾಗತಃ| ಅವಿಚ್ಛೇದಾತ್ ಪ್ರವಕ್ತೃಣಾಂ ಶ್ರೋತೃಣಾಂ ಚ ಕ್ರಿಯಾವಿಧೌ|| ಕರ್ಮಣ್ಯಣುವಿಶೇಷೇಽಪಿ ವಿಶೇಷೇ ಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ಥಿತಮ್| ಆದಿತ್ಯಂ ಪಶ್ಯತೀತ್ಯತ್ರ ನಾಽವಿಶೇಷಾತ್ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ|| ಇತಿ| ಅತ ಏವ ಯದಪಿ ಚಾಽಽರ್ದ್ರದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ಮಾನಮುಕ್ತಂ ತನ್ನಃ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಕಾಽಽರ್ದ್ರಕೇಕ್ಷುಗಣ್ಡಿರಕಾದೀನಾಮಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯಾನಿ ಪುನಃ ಸಹಚರಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾವಾಶಾತಾವರೀಕುಟಜತ್ವಕ್ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಕಾದೀನ್ಯಾಽಽರ್ದ್ರಣ್ಯೇವ ಪ್ರಸಿದ್ಧಪ್ರಯೋಗಾಣಿ ತೇಷಾಂ ದ್ವಿಗುಣತ್ವೇ ಯಥಾಸ್ವಮುಕ್ತಪ್ರಯೋಗಾಽಸಮ್ಭವಃ| ಶುಷ್ಕಪ್ರಸಿದ್ಧಾನಾಂ ತು ಸದ್ಯ ಉದ್ಧೃತಾನಾಂ ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದ್ಯಭಾವಾದುಪಪನ್ನ ಏವ ದ್ವಿಗುಣಪ್ರಯೋಗ ಇತಿ| ಅಪಿ ತು ಯೇಷಾಂ ಶುಷ್ಕಾಣಾಮೇವ ಪ್ರಯೋಗಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ ದ್ವಿಗುಣತ್ವಸಿದ್ಧೇಃ ಸಮ್ಭವಾತ್ತು ಸದ್ಯ ಉದ್ಧೃತಾನ್ಯೇವ ಪ್ರಯುಜ್ಯನ್ತೇ ತೇಷಾಮೇವ ಯತ್ರ ತು ಕಿಞ್ಚಿದಾದಿಶ್ಯತೇ ನಾಽನ್ಯತ್ ಸತಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ವಾ ತ್ರಿಗುಣಾದಿ ವೋಚ್ಯತೇ ತತ್ರ ದ್ರವಶುಷ್ಕಕುಡವಾದಿನಿರಪೇಕ್ಷಮೇವ| ವ್ಯವಹಾರಪ್ರಸಿದ್ಧಯೋನ್ಮಾನಮಾತ್ರೇಣೈವ ಸಮತ್ವಾದಿಕಂ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ಕುಡವಾದಿಸ್ಮೃತೌ ತು ಪೂರ್ವಮ್| ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ಕಲ್ಪನಾ|| ೧೭||
Adhikarana paribhAShAsaMgrahaH (18-19) · Śloka 19
ಪೇಷಣಾಽಽಲೋಡನೇ ವಾರಿ ಸ್ನೇಹಪಾಕೇ ಚ ನಿರ್ದ್ರವೇ| ಕಲ್ಪಯೇತ್ಸದೃಶಾನ್ ಭಾಗಾನ್ ಪ್ರಮಾಣಂ ಯತ್ರ ನೋದಿತಮ್| ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಽಪ್ರಸಿದ್ಧೇಷು ಮೂಲಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ತ್ವಗಾದಿಷು| ಸ್ನೇಹಪಾಕಸ್ತ್ರಿಧಾ ಮನ್ಧಶ್ಚಿಕ್ಕಣಃ ಖರಚಿಕ್ಕಣಃ| ಮನ್ದಃ ಕಲ್ಕಸಮೇ ಕಿಟ್ಟೇ ಚಿಕ್ಕಣೋ ಮದನೋಪಮೇ| ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸೀದತಿ ಕೃಷ್ಣೇ ಚ ವರ್ತ್ತಮಾನೇ ತು ಪಶ್ಚಿಮಃ| ದಗ್ಧೋಽತ ಊರ್ಧ್ವಂ ನಿಷ್ಕಾರ್ಯಃ ಸ್ಯಾದಾಮಸ್ತ್ವಗ್ನಿಸಾದಕೃತ್| ಮೃದುರ್ನಸ್ಯೇ ಖರೋಽಭ್ಯಙ್ಗೇ ಪಾನೇ ಬಸ್ತೌ ಚ ಚಿಕ್ಕಣಃ| ಹಿಮವದ್ವನ್ಧ್ಯಶೈಲಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಯೋ ವ್ಯಾಪ್ತಾ ವಸುನ್ಧರಾ| ಸೌಮ್ಯಂ ಪಥ್ಯಂ ಚ ತತ್ರಾದ್ಯಮಾಽಽಗ್ನೇಯಂ ವೈನ್ಧ್ಯಮೌಷಧಮ್||೧೮|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾವಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ಭೇಷಜಕಲ್ಪೋ ನಾಮ ಅಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೯||
पेषणाऽऽलोडने वारि स्नेहपाके च निर्द्रवे| कल्पयेत्सदृशान् भागान् प्रमाणं यत्र नोदितम्| अनिर्दिष्टाऽप्रसिद्धेषु मूलं ग्राह्यं त्वगादिषु| स्नेहपाकस्त्रिधा मन्धश्चिक्कणः खरचिक्कणः| मन्दः कल्कसमे किट्टे चिक्कणो मदनोपमे| किञ्चित् सीदति कृष्णे च वर्त्तमाने तु पश्चिमः| दग्धोऽत ऊर्ध्वं निष्कार्यः स्यादामस्त्वग्निसादकृत्| मृदुर्नस्ये खरोऽभ्यङ्गे पाने बस्तौ च चिक्कणः| हिमवद्वन्ध्यशैलाभ्यां प्रायो व्याप्ता वसुन्धरा| सौम्यं पथ्यं च तत्राद्यमाऽऽग्नेयं वैन्ध्यमौषधम्||१८|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां कल्पस्थाने भेषजकल्पो नाम अष्टमोऽध्यायः||१९||
🔊 Audio coming soon
ಯತ್ರ ಪೇಷಣಾಽಽಲೋಡನಾದಿಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಕ್ತಂ ತತ್ರ ವಾರ್ಯ್ಯೈ ವೇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯಮಿತ್ಯಾಹ-ಪೇಷಣೇತ್ಯಾದಿ| ಯತ್ರ ತೂ ದ್ರವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಪಿಬೇದಿತ್ಯೇವಮಾದ್ಯುಕ್ತಮ್ | ಯತ್ರ ಚ ಸ್ನೇಹಮೇಭಿರೌಷಧೈಃ ಪಚೇದಿತಿ ಚ ಪ್ರೋಕ್ತಮ್| ತತ್ರ ಸರ್ವತ್ರ ಸಲಿಲಮೇವೇಷ್ಯತಿ ಇತಿ ಭಾವಃ| ಯತ್ರ ತು ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯೇವ ಪಠಿತಾನಿ ನ ತು ತೇಷಾಂ ಪೃಥಕ್ಪ್ರಮಾಣಂ ತತ್ರ ಸದೃಶಾಂಸ್ತುಲ್ಯಾನ್ ಭಾಗಾನ್ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ಏತತ್ ಪೃಥಕ್ಪಠಿತಾನಾಂ ಮಾನಂ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ಸಮುದಾಯಸ್ಯ ಚ ಮಾನಂ ಶಬ್ದೇನೈವ ವಾಚ್ಯಮ್| ಯಥಾ ದಶಮೂಲಾಽಽಢಕ ಇತ್ಯತ್ರ ಸಮುದಿತಸ್ಯೈವಾಽಽಢಕ ಇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್, ನ ತು ಪೃಥಗ್ಭೂತಸ್ಯೇತಿ ಭಾವಃ| ಯತ್ರ ತು ತ್ರ್ಯೂಷಣತ್ರಿಫಲಾದೀನಾಮೇಕವಚನಾನ್ತಾನಾಂ ಪ್ರಯೋಗಸ್ತತ್ರ ಸಮುದಾಯಸ್ಯೈವ ಭಾಗೋ ವಿಜ್ಞೇಯಃ| ಕ್ವಚಿತ್ತು ಕಾರ್ಯಾನುಮಾನಾತ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಿಷ್ಯತೇ| ಪ್ರಮಾಣಂ ಯತ್ರ ನೋದಿತಮಿತಿ ಮಾನವಾಚಿನಃ ಶಬ್ದಸ್ಯಾಪ್ರಯೋಗ ಉಕ್ತಃ| ತತ್ ಪ್ರಯೋಗೇ ತು ಯಥಾಪ್ರಾಪ್ತಮವಗನ್ತವ್ಯಮ್| ತೇನಾಽಗಸ್ತ್ಯಾದಿಕೇ ಘೃತಾದೀನಾಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಚೂರ್ಣೇನಾಽಸಾಮ್ಯಮ್| ಭೇಷಜಸ್ಯ ಕಲ್ಪನಾ ಉಕ್ತಾ| ಕೇವಲಮಿದಂ ನ ಜ್ಞಾಯತೇ ಯದ್ಯತ್ರ ಕ್ವಚಿತ್ ದ್ರವ್ಯಮುಕ್ತಂ ತತ್ರ ತಸ್ಯ ವಿಂಗೃಹ್ಯತಾಮಿತಿ| ಯಸ್ಮಾದ್ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ತ್ವಕ್ಸಾರಪಿಚ್ಛಾಮೂಲಫಲಕುಸುಮಕ್ಷೀರಶಾಖಾದಿಭೇದೇನಾಽನೇಕಧಾ ಪ್ರಯೋಗೇ ದೃಷ್ಟಃ ಇತ್ಯತ್ರಾಽಽಹ-ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಽಪ್ರಸಿದ್ಧೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಯತ್ರ ತ್ವಗಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಂ ಶಬ್ದೇನೋಕ್ತಂ ತತ್ರಾಽವಿವಾದಃ| ಯತ್ರ ಪುನರ್ವಿಶೇಷಸ್ತ್ವಗಾದಿಷು ನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೋಽಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವಾದೌಷಧಸಂಗ್ರಹಕರ್ತ್ತೃಭ್ಯೋ ನ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ತತ್ರ ಮೂಲಮೇವ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಕಶ್ಚಿತನ್ತ್ರಕಾರಃ ಪಠತಿ - ವಚನಾಚ್ಚ ಸದಾ ಕಾರ್ಯಂ ಫಲಮೂಲಾದಿ ಯತ್ಸ್ಮೃತಮ್| ಭಿಷಗ್ವ್ಯಞ್ಜಿತೇ ದ್ರವ್ಯೇ ಮೂಲಂ ದದ್ಯಾದ್ ವಿಶೇಷತಃ|| ವ್ಯಕ್ತೇರನುಪಲಬ್ಧೌ ತು ಮೂಲಮೇವ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್| ಮೂಲವೀರ್ಯಾ ಹಿ ಭೂಯಿಷ್ಠಮೌಷಧೀಃ ಪರಿಚಕ್ಷತೇ| ಮೂಲಾಽಲಾಭೇ ತು ದಾತವ್ಯಂ ಮೂಲತುಲ್ಯಗುಣಞ್ಚ ಯತ್|| ಇತಿ| ಮನ್ದಾದಿಭೇದೇನ ತ್ರಿಧಾ ಸ್ನೇಹಪಾಕ ಉಕ್ತಃ| ಕಲ್ಕಸಮೋಽತಿಮಾರ್ದವಾತ್| ಮದನಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಮಲಮ್| ಸೀದತಿ ಸಙ್ಘಾತಂ ನ ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಅತಃ ಖರಲಕ್ಷಣಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಯೋ ದಗ್ಧೋ ಭವತಿ ಸ ತು ನಿಷ್ಕಾರ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್| ಮನ್ದಲಕ್ಷಣಾತ್ ಪೂರ್ವಮಾಮಃ ಸತ್ತ್ವಽಗ್ನಿಸಾದಕೃತ್| ಮೃದ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾ ಮನ್ದಾದೀನಾಂ ವಿಷಯನಿರ್ದೇಶಃ| ಮೃದುರ್ಮನ್ದಃ ಇತಿ ಪರ್ಯಾಯೌ| ಉಪಸಂಹರನ್ನಾಹ-ಹಿಮವದಿತ್ಯಾದಿ| ವಸುನ್ಧರಾ ಭುರ್ಹಿಮವತಾ ವಿನ್ಧ್ಯೇನ ಚ ಪ್ರಾಯೋ ವ್ಯಾಪ್ತಾ| ದಕ್ಷಿಣೋ ಭೂಭಾಗೋ ವಿನ್ಧ್ಯ ಉತ್ತರೋ ಹಿಮವಾನ್| ತತ್ರೈವಂ ಸ್ಥಿತ ಆದೌ ಭವಮಾಽಽದ್ಯಂ ಹೈಮವತಂ ಸೌಮ್ಯಂ ದೇಹೇ ಚ ಪಥ್ಯಮ್|| ವೈನ್ಧ್ಯಮಾಽಽನೇಯಮ್| ತಸ್ಯ ಪಥ್ಯಾಪಥ್ಯತ್ವೇನಾಽನುಕ್ತೇರ್ವಿಷಯವಿಶೇಷೇಣ ಪಥ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಮಿತಿ| ಅತ್ರ ಚ ಕೇಚಿಚ್ಚರಕಾಚಾರ್ಯಮತನುಸಾರೇಣ ಪ್ರಮಾಣೋಪಪನ್ನಪ್ರಸಿದ್ಧಾಽವಿಚ್ಛಿನ್ನವ್ಯವಹಾರಪ್ರದರ್ಶನಪರಾಃ ಶ್ಲೋಕೈಃ ಪರಿಭಾಷಾಃ ಪಠನ್ತಿ| ತಾಃ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ಯೋಜ್ಯಾಃ| ಚರಕೋಕ್ತಾಃ ಪರಿಭಾಷಾಃ- ಪರಿಭಾಷಾಃಪ್ರವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಸುಸಂಶ್ರಿತಾಃ| ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಷೋಡಶಗುಣೇ ಸಲಿಲೇ ಕ್ವಾಥಯೇದ್ಭಿಷಕ್|| ಚತುರ್ಥಶೇಷಃ ಪೂತಸ್ತು ಕಷಾಯೋ ಗ್ರಾಹ್ಯ ಇಷ್ಯತೇ| ಅಥ ಕ್ವಾಥ್ಯೇಷು ತೇಷೂಕ್ತಂ ತೋಯಾದನ್ಯದ್ ದ್ರವಂ ಭವೇತ್|| ತಚ್ಚಾಮ್ಬುವತ್ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಂ ತತ್ ಷೋಡಶಗುಣಂ ತತಃ| ದ್ರವಂ ಯತ್ತತ್ರ ಪಠಿತಂ ಕ್ಷೀರಂ ವಾ ದಧಿಮಸ್ತು ವಾ|| ಮೂತ್ರಂ ತಕ್ರಂ ಸುರಾಗಣ್ಡಂ ಯದಿ ವಾಽಪ್ಯಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕಮ್| ಜಲವತ್ ಷೋಡಶಗುಣಂ ತತ್ಸ್ಯಾತ್ ಪಾದಾಽವಶೇಷಿತಮ್|| ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟೇ ಪ್ರಮಾಣೇ ತು ಕ್ವಾಥ್ಯಾನಾಂ ಚ ದ್ರವಸ್ಯ ಚ| ಕಷಾಯಪಾಕಕಲ್ಪೋಽಯಂ ಕೃಷ್ಣಾಽಽತ್ರೇಯೇಣ ವರ್ಣಿತಃ|| ಕರ್ತ್ತವ್ಯಂ ಸತಿ ನಿರ್ದೇಶೇ ಯಥಾನಿರ್ದೇಷ್ಟಮೇವ ಹಿ| ಅಸ್ಯಾಸ್ತು ಪರಿಭಾಷಾಯಾಃ ಷಡಙ್ಗಾದಾವಸಮ್ಭವಾತ್|| ತತ್ರ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಭೇಷಜೇಷು ಜಲೇಷು ಚ| ತಥಾ ವಿಧೇಯಾ ಭಾಗಾಃ ಸ್ಯುರ್ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಸದೃಶಾ ಯಥಾ|| ತಸ್ಮಾದರ್ಧಪಲಂ ವಾಪಿ ದ್ವಿಪ್ರಸ್ಥಮುದಕಸ್ಯ ತು| ತತೋಽಧಿಕಂ ವಾ ಕರ್ತ್ತವ್ಯಮೂಹಾಪೋಹವಿಶಾರದೈಃ|| ಹೀನಂ ವಾಪಿ ತತಃ ಕಾರ್ಯಮೇವಂ ಯೂಷೇ ಚ ಪಾನಕೇ| ಮಾಂಸೌದನಾಸವಾರಿಷ್ಟಪೇಯಾಸು ಚ ವಿತರ್ಕಯೇತ್|| ಸ್ನೇಹಾದಿಸಾಧನಾಯೋಕ್ತೋ ನಿರ್ಯೂಹೋ ಯತ್ರ ಯತ್ರ ಹಿ| ತತ್ರಾಽಪಿ ಷೋಡಶಗುಣಃ ಪಕ್ಷೋಽಯಂ ಪರಿಗೃಹ್ಯತೇ|| ದ್ರವ್ಯಂ ಸ್ನೇಹಸಮಂ ಕ್ವಾಥ್ಯಮತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಕಷಾಯ ಏವ ಚೇತ್ತತ್ರ ದ್ರವಾರ್ಥಂ ಕೇವಲೋ ಭವೇತ್|| ತಥಾನ್ಯದಪಿ ತತ್ರೋಕ್ತಂ ದ್ರವಂ ಕ್ಷೀರಾದಿಕಂ ಭವೇತ್| ತತೋಽನುರೂಪಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ದ್ರವ್ಯಂ ತೋಯೇನ ಸಾಧಯೇತ್|| ದ್ರವ್ಯಂ ಸ್ನೇಹಸಮಂ ಕ್ವಾಥ್ಯಮನ್ಯತ್ರಾಽಪಿ ದ್ರವೇ ಸತಿ| ನ ತತ್ರ ಯುಜ್ಯತೇ ತಸ್ಮಾದನುರೂಪೇಣ ಕಲ್ಪಯೇತ್|| ಅನ್ಯೇ ತು ಭಿಷಜಃ ಪ್ರಾಹುಃ ಕ್ವಾಥ್ಯಾನ್ಯಷ್ಟಗುಣೋಽಮ್ಭಸಿ| ಕ್ವಾಥ್ಯಂ ತು ಭವತಿ ಸ್ನೇಹಾದತ್ರ ದ್ವಿಗುಣಮೌಷಧಮ್| ಕಷಾಯೇಣೈವ ಚೇತ್ಸಾಧ್ಯಃ ಸತ್ಯನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ದ್ರವೇ ತಥಾ| ಸಾಧಯೇದನುರೂಪೇಣ ಕೇಚಿದೇವಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ|| ಚತುರ್ಗುಣೇನ ತೋಯೇನ ಕ್ವಾಥಯೇದೌಷಧಾನಿ ತು| ೠಷೀಣಾಂ ಸುಶ್ರುತಾದೀನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಮತಮೀದೃಶಮ್|| ಏತಾವಾಂಸ್ತು ವಿಶೇಷೋಽತ್ರ ಶೇಷಮಾತ್ರಾಽಪಿ ಪೂರ್ವವತ್| ಕ್ವಾಥ್ಯಂ ತು ಭೇಷಜಂ ಸ್ನೇಹಾದತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ಚತುರ್ಗುಣಮ್|| ಪಲವ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ದ್ರವ್ಯಾದಥ ತೋಯಂ ಚತುರ್ಗುಣಮ್| ಪ್ರಸ್ಥವ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ದ್ರವ್ಯಾದ್ಯದಾ ತೋಯಂ ಚತುರ್ಗುಣಮ್|| ಕ್ರಿಯತೇ ದ್ವಿಗುಣಂ ಕ್ವಾಥ್ಯಂ ತತಃ ಸ್ನೇಹಾತ್ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ದ್ರವಾಣಾಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ಪ್ರಸ್ಥಂ ಶುಷ್ಕಾತ್ಪ್ರಸ್ಥಾದ್ಯತೋ ಮತಃ|| ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಸ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ದ್ವಿಧಾ ಹಿ ಭಿಷಜಾಮಿಹ| ಪಲವ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾಽಪ್ಯಸ್ತಿ ತಥಾ ಪ್ರಸ್ಥವ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ|| ಸುಧ್ರುತಸ್ಯ ತು ಯಃ ಪೂರ್ವಮುಪನ್ಯಸ್ತಶ್ಚಿರನ್ತನಃ| ಪಾಠಃ ಪಲವ್ಯ್ತಪೇಕ್ಷಾಯಾಂ ಜ್ಞಾಪಕಂ ತದುದಾಹೃತಮ್|| ಇತ್ಯೇವಂ ತ್ರಿವಿಧಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಕಷಾಯಗ್ರಹಣಂ ಪ್ರತಿ| ಏವಮನ್ಯತ್ರ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಕಲ್ಕಾತ್ ಸ್ನೇಹಶ್ಚತುರ್ಗುಣಃ| ಚತುರ್ಗುಣಂ ದ್ರವಂ ಸ್ನೇಹಾದ್ಯತ್ರ ಯತ್ ಪಠ್ಯತೇ ದ್ರವಮ್| ಅನುಕ್ತೇ ತು ದ್ರವೇ ದೇಯಂ ಜಲಮೇವ ಚತುರ್ಗುಣಮ್|| ಕಲ್ಕಕಲ್ಪಸ್ತು ಚರಕೇ ಕಷಾಯಾಣಾಂ ನ ಕೀರ್ತಿತಃ| ಸ್ನೇಹಪಾಕವಿಧಿಸ್ತೂಕ ಏವಂ ದೃಢಬಲೇನ ತು|| ಚರಕೋಽರ್ಧಕೃತೇ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಂ ಗತೋ ಯತಃ| ಕಷಾಯಸ್ಯ ತು ಪೇಯಸ್ಯ ಯದಿ ವಾ ಕಲ್ಕಚೂರ್ಣಯೋಃ| ಮಾತ್ರಾ ದೃಢಬಲೇನಾಪಿ ತತ್ರೇತಿ ಪರಿಭಾಷಿತಾ| ಚರಕೋಕ್ತೈರ್ಮಯಾ ವಾಕ್ಯೈರನುಮಾನಾತ್ ಪ್ರಸಾಧಿತಾ|| ಅನುಕ್ತಾಪಿ ಯಥಾ ಮಾತ್ರಾ ಪಶ್ಚಾದ್ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯಹಂ ತಥಾ| ಏಷಾಂ ಕಷಾಯಕಲ್ಪಾನಾಂ ಪ್ರವಿಭಾಗೋ ವಿಧೀಯತೇ|| ಕಷಾಯಕಲ್ಪೇ ತ್ರಿವಿಧೇ ಯಶ್ಚತುರ್ಗುಣಿತೋದಕಃ| ಕಷಾಯಕಲ್ಪಃ ಸ್ನೇಹೇಷು ಸಾಧ್ಯೇಷ್ವೇವ ಸಮಾಶ್ರಿತಃ|| ವೈದ್ಯೈಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ನ ತಥಾ ಯಃ ಷೋಡಶಗುಣೋದಕಃ| ಚತುರ್ಗುಣೋದಕೇ ಪಕ್ಷೇ ಸ್ನೇಹಾದ್ ದ್ರವ್ಯಂ ಚತುರ್ಗುಣಮ್|| ಅಷ್ಟಾವಿಂಶಂ ಪಲಶತಂ ಕ್ವಾಥ್ಯದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಜಾಯತೇ| ಸ್ನೇಹಪ್ರಸ್ಥೇ ವಿಪಕ್ತವ್ಯೇ ಶುಷ್ಕಂ ತಚ್ಚ ಭವೇದ್ಯದಿ|| ಆರ್ದ್ರೇ ಚೇದುದ್ಧೃತಂ ಸದ್ಯಸ್ತತಃ ಪಲಶತದ್ವಯಮ್| ಸ್ನೇಹಪ್ರಸ್ಥೇ ಭವೇತ್ಸಾಧ್ಯೇ ಷಟ್ಪಞ್ಚಾಶತ್ಪಲಾಧಿಕಮ್|| ಏವಂ ಬಹುತ್ವಾದ್ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಯಶ್ಚತುರ್ಗುಣಿತೋದಕಃ| ಸಕಲ್ಪೋಽಭಿಮತಸ್ತತ್ರ ಸ್ನೇಹಃ ಸ್ಯಾದ್ವೀರ್ಯವತ್ತರಃ|| ಸಹಸ್ರಪಾಕಾಃ ಸ್ನೇಹಾಸ್ತು ಶತಪಾಕಾಶ್ಚ ಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ| ಸುಭಾವಿತಂ ಸ್ವಲ್ಪಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಂ ತದ್ಬಹುಕರ್ಮಕೃತ್|| ತಸ್ಮಾದ್ಬಹುತರಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಯತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಸ್ನೇಹಪಾಕೇಷು ಸಃ ಶ್ರೇಯಾನಿತ್ಯೇಷ ತು ಮಯಾಶ್ರಿತಃ|| ಸ್ನೇಹಪಾಕವಿಧಾವೇವ ಪ್ರಯೋಗಸ್ತಸ್ಯ ಯುಜ್ಯತೇ| ಪಾಚನಾಃ ಶಮನೀಯಾಶ್ಚ ಯೇ ಕಷಾಯಾ ಜ್ವರಾದಿಷು|| ಉದೀರಿತಾಃ ಪುನಸ್ತೇಷು ಕಷಾಯೇಶೂಪಕಲ್ಪ್ಯತೇ| ಚತುರ್ಗುಣೋದಕೇ ಪೇಯಂ ಕಷಾಯಸ್ಯ ಫಲಂ ಭವೇತ್|| ತಸ್ಮಾದ್ ದ್ರವ್ಯಪಲಂ ವೈದ್ಯಾಃ ಪಾಚನೇಶು ಪ್ರಯುಞ್ಜತೇ| ಮಾತ್ರಾಂ ತು ವೈದ್ಯಾಃ ಕ್ವಾಥಸ್ಯ ಪಾಯಯನ್ತಿ ಚತುಷ್ಪಲಾಮ್|| ಕ್ರಿಯಮಾಣಾಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧೋಽಯಂ ಪಾರಮ್ಪರ್ಯಾಗತೋ ವಿಧಿಃ| ಬಾಧಿತುಂ ಶಕ್ಯತೇ ನೈವ ಜ್ಞಾಪಕಂ ಚಾತ್ರ ವಿದ್ಯತೇ|| ಪಲಂ ವತ್ಸಕಬೀಜಸ್ಯ ಶ್ರಪಯಿತ್ವಾ ರಸಂ ಪಿಬೇತ್| ಆಚಾರ್ಯಚರಕೇಣೈವ ಮತಿಸಾರೇ ತು ಭಾಷಿತಮ್|| ಪಟೋಲಾದ್ಯೇ ಕಷಾಯೇ ಚ ಕ್ವಾಥ್ಯದ್ರವ್ಯಪಲಂ ಕೃತಮ್| ಚತುರ್ಗುಣೇನ ತೋಯೇನ ಪಚೇದ್ ದ್ರವ್ಯಪಲೇ ಸತಿ|| ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶೇಷಂ ತು ಪೇಯಂ ಕ್ವಾಥಪಲಂ ಭವೇತ್| ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಕುಷ್ಠೇ ಚ ಮಾತ್ರಾ ಸಾ ಮಹತೀ ಸಮ್ಪ್ರಕಾಶಿತಾ|| ಚತುಷ್ಪಲಾ ಕಷಾಯಸ್ಯ ಮಾತ್ರಾ ಯಾ ಭಿಷಜಾಂ ಮತಾ| ಪಲೇ ಚತುರ್ಗುಣಜಲೇ ಸಾ ಮಾತ್ರಾ ನ ಪ್ರಸಿಧ್ಯತಿ|| ಏವಂ ಸತಿ ಚ ಸಾಧ್ಯಂ ಸ್ಯಾದ್ಭೇಷಜಾನಾಂ ಚತುಷ್ಪಲಮ್| ಚತುಷ್ಪಲಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಕ್ವಥಿತಸ್ಯ ಚತುರ್ಗುಣೇ|| ತೋಯೇ ಚತುರ್ಥಶೇಷಸ್ಯ ಪೇಯಃ ಕ್ವಾಥಶ್ಚತುಷ್ಪಲಃ| ಭಟ್ಟಾರಹರಚಿನ್ದ್ರೇಣ ಖರಣಾದೇ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾ|| ಪಾತವ್ಯಾ ಷಟ್ಪಲಾ ಮಾತ್ರಾ ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಪಲಾನಿ ಷಟ್| ಕ್ವಾಥ್ಯಾನಿ ಸಮ್ಪ್ರಯುಜ್ಯನ್ತೇ ಜಲಂ ದ್ರವ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮ್|| ಪಟೋಲಾದ್ಯೇ ಚ ತೇನಾಪಿ ಕ್ವಾಥ್ಯದ್ರವ್ಯಪಲಂ ಕೃತಮ್| ಖರಣಾದಕೃತಾ ಮಾತ್ರಾ ಪೇಯಾ ತೇನೈವ ಷಟ್ಪಲಾ|| ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧಂ ತತ್ತಸ್ಯಾಪ್ಯೇತತ್ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಅಪ್ರಸಿದ್ಧೋ ವಿಧಿಶ್ಚಾಯಂ ಕಷಾಯಸ್ಯ ಜ್ವರಾದಿಷು|| ನ ಷಟ್ಪಲಾನಿ ಕ್ವಾಥ್ಯನ್ತೇ ನ ಚ ತೋಯಂ ಚತುರ್ಗುಣಮ್| ಚತುರ್ಗುಣೋದಕಾ ತಸ್ಮಾತ್ ಪರಿಭಾಷಾ ನ ಯುಜ್ಯತೇ|| ಜ್ವರಾದೀನಾಂ ಕಷಾಯೇಷು ಸ್ನೇಹೇಷ್ವೇವ ಹಿ ಸಾ ಮತಾ| ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯಮುನಿಪ್ರೋಕ್ತಾ ಯಾ ಷೋಡಶಗುಣೋದಕಾ|| ಜ್ವರಾದಿಷು ಕಷಾಯಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣಂ ಕ್ರಿಯತೇ ತಯಾ| ಚತುರ್ಗುಣೋದಕಾ ಯಾಽಪಿ ಪರಿಭಾಷೋಪದಿಶ್ಯತೇ|| ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ವಿಶೇಷೋಽಯಮನ್ಯಃ ಕೈಶ್ಚಿದುಪಾಶ್ರಿತಃ| ಸ್ನೇಹೇಷು ಪಲನಿರ್ದೇಶೋ ಯೇಷು ಯೇಷು ನ ವಿದ್ಯತೇ|| ಪ್ರಸ್ಥವ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಚಾಽತ್ರ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯಮದುಕೌಷಧಮ್| ಪಲವ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಚಾಽಪಿ ಸಮಾಚಾರೋ ದ್ವಿಧಾ ಅಪಿ|| ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಸ್ಥವ್ಯಪೇಕ್ಷಾ ಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತ ವಿಜ್ಞಾಪಕೇ ಸತಿ| ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪಲನಿರ್ದೇಶೋ ಯತ್ರೋಕ್ತೋ ಮಿಶ್ರಕೇ ತಥಾ || ಪಲವ್ಯಪೇಕ್ಷಯೈವಾತ್ರ ತೋಯಮೇವಂ ಚತುರ್ಗುಣಮ್| ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರನಿರ್ದೇಶಾಚ್ಚರಕೇಽಪ್ಯನುಮೀಯತೇ|| ಕಷಾಯಮಾತ್ರಾ ಪಾತವ್ಯಾ ಮದ್ಯಪ್ಯಪರಿಭಾಷಿತ| ಸ್ವರ್ಣಕ್ಷೀರ್ಯಾದಿಕೇ ಯೋಗೇ ಪಾಣ್ದುರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ|| ಪಾತವ್ಯಾ ಕಥಿತಾ ಮಾತ್ರ ಗೋಮೂತ್ರೇಣ ಚತುಷ್ಪಲಾ| ರೋಹಿಣೀ ಕಟುಕಾದೀನಾಂ ಪಿತ್ತಗುಲ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ|| ಘೃತಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ ಕಷಾಯಸ್ಯ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಮಾತ್ರಾ ಚತುಷ್ಪಲಾ| ಅತೋಽನುಮಾನಾಚ್ಚರಕೇ ಸಿದ್ಧಾ ಮಾತ್ರಾ ಚತುಷ್ಪಲಾ|| ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಚ ಪಲಂ ಕ್ವಾಥ್ಯಂ ಪಟೋಲಾದ್ಯೇ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಮ್| ಪಲಂ ವತ್ಸಕಬೀಜಸ್ಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಚಾಽತಿಸಾರಿಕೇ|| ತತ್ ಷೋಡಶಗುಣೇ ತೋಯೇ ಯದಿ ನ ಕ್ವಾಥ್ಯತೇ ತತಃ| ಚತುರ್ಗುಣೋದಕೇ ತೋಯೇ ಪೇಯಂ ಕ್ವಾಥಪಲಂ ಭವೇತ್|| ಇತ್ಯೇತತ್ ಷೋದಶಗುಣಂ ತೋಯಂ ಯತ್ರ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಏಷೈವ ಚರಕಸ್ಯಾಪಿ ಪರಿಭಾಷಾಽನುಮೀಯತೇ|| ಪಾತವ್ಯೇಷು ಕಷಾಯೇಷು ಮುಸ್ತಪರ್ಪಟಕಾದಿಷು| ವಿಶೇಷಃ ಕಥ್ಯತೇಽನ್ಯೋಽಪಿ ಮಾನೇ ಶುಷ್ಕದ್ರವಾಶ್ರಯೇ|| ಶುಷ್ಕದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಯಂ ಮಾನಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ಯದುದಾಹೃತಮ್| ದ್ರವೇಷು ದ್ವಿಗುಣಂ ಮಾನಂ ಸದ್ಯಶ್ಚೈವೋದ್ಧೃತೇಷು ಚ|| ದ್ವಿಗುಣಂ ಮಾನಮಿತ್ಯೇತದಾಽಽರಭ್ಯ ಕುಡವಾದಿತಿ| ಶುಷ್ಕಾಣಾಞ್ಚ ದ್ರವಾಣಾಞ್ಚ ಸಮಂ ತು ಕುಡವಾದಧಃ|| ತುಲಾಯಾಮಪಿ ನೈವೇಷ್ಟಾ ದ್ವಿಗುಣಾ ಮಾನಕಲ್ಪನಾ| ತುಲಾಪಲಶತಂ ಚೈವ ತಚ್ಛುಷ್ಕದ್ರವ್ಯಯೋರ್ಮತಮ್|| ಪಲಂ ಚತುರ್ಗುಣಂ ಚೇಷ್ಟಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಜ್ಞಾಪಕಾದಿಕಮ್| ಸಹಾಚರತುಲಾಯಾಸ್ತು ರಸೇ ತೈಲಢಕಂ ಪಚೇತ್|| ಯದುಕ್ತಂ ಶತಮೇವಾತ್ರ ಪಲಾನಾಂ ಪರಿಗೃಹ್ಯತೇ| ಚತುಃಸುವರ್ಣಮೇತಚ್ಚ ಪಲಂ ನಾಽಷ್ಟಸುವರ್ಣಕಮ್|| ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ದ್ವಿಗುಣತ್ವೇ ಸ್ಯಾತ್ಪಲಮಷ್ಟಸುವರ್ಣಕಮ್| ನೈವಾಞ್ಜಲೌ ನ ಪ್ರಸೃತೇ ನ ಪಲೇ ನ ಪಲಾದಧಃ| ದ್ರವಾಣಾಮೌಷಧಾನಂ ಹಿ ದ್ವಿಗುಣಂ ಮಾನಮಿಷ್ಯತೇ| ದ್ವಿಗುಣತ್ವೇ ದ್ರವೇಷು ಸ್ಯಾತ್ಪಲಮಷ್ಟಸುವರ್ಣಕಮ್|| ತೇನೈಷಾಂ ದ್ವಿಗುಣತ್ವೇನ ಕ್ರಿಯಾಮಾರ್ಗೋ ವಿರುದ್ಧ್ಯತೇ| ಕುಡವಾದ್ಯಾಸು ಸಂಜ್ಞಾಸು ದ್ರವಾಣಾಂ ದ್ವಿಗುಣೋ ವಿಧಿಃ|| ವಿದ್ಯತೇ ಜ್ಞಾಪಕಂ ಚಾಽತ್ರ ಚರಕಾಚಾಱ್ಯದರ್ಶಿತಮ್| ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಮೇವ ಪಠಿತಮಿದಂ ಕುಷ್ಠಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ|| ಸಲಿಲಾಢಕೇಽಷ್ಟಭಾಗೇ ಶೇಷೇ ಪೂತೋ ರಸೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ತೇ ಚ ಕಷಾಯಾಷ್ಟಪಲೇ ಚತುಷ್ಪಲಂ ಸರ್ಪಿಷಶ್ಚ ಪಕ್ತವ್ಯಮ್|| ಯಾವತ್ ಸ್ಯಾದಷ್ಟಪಲಂ ಶೇಷಂ ಪೇಯಂ ತತಃ ಕೋಷ್ಣಮಿತಿ| ಅಷ್ಟಭಾಗಾವಶೇಷೇ ತು ಪಲಾನಾಮಷ್ಟಕದ್ವಯಮ್|| ಪಲಸ್ಯ ದ್ವಿಗುಣೇ ಮಾನೇ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ನ ಯುಜ್ಯತೇ| ದ್ವಿಗುಣೇ ಹಿ ಪಲೇ ತತ್ಸ್ಯಾದೇಕಮೇವ ಪಲಾಷ್ಟಕಮ್|| ಚತುಷ್ಪಲಂ ಚ ದಾತವ್ಯಂ ಯತ್ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಸಹ ಸರ್ಪಿಷಾ| ಪಲಸ್ಯ ದ್ವಿಗುಣೇ ಮಾನೇ ತದಪ್ಯಷ್ಟಪಲಂ ಭವೇತ್|| ಚತುಃಸುವರ್ಣ ಹಿ ಪಲಂ ಶುಷ್ಕಾಣಾಮಿಷ್ಯತೇ ಯತಃ| ದ್ವಿಗುಣತ್ವಾದ್ ದ್ರವಾಣಾಂ ಹಿ ತತ್ಸ್ಯಾದಷ್ಟಸುವರ್ಣಕಮ್|| ನಿರೂಹಮಾತ್ರಾನಿರ್ದೇಶ ಏವಂ ಸತಿ ಚ ಬಾಧ್ಯತೇ| ಪ್ರಸೃತಾರ್ಧಂ ಸಮಾರಭ್ಯ ದ್ವಾದಶ ಪ್ರಸೃತಾಃ ಪರಮ್|| ಏಷಾ ಮಾತ್ರಾ ದ್ವಿಗುಣಿತಾ ದ್ವಿಗುಣೇ ಪ್ರಸೃತೇ ಭವೇತ್| ನಿರೂಹಮಾತ್ರಾ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಾ ದ್ವಾದಶಪ್ರಸೃತಾಸ್ತಥಾ|| ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ ಪಲಾನಿ ಸ್ಯುರಷ್ಟಾಭಿರಧಿಕಾನಿ ಚ| ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಷು ತು ಮಧ್ಯೇಷು ಕ್ವಾಥಸ್ಯಾಞ್ಜಲಿರಿಷ್ಯತೇ|| ಅತ್ರ ಸುಶ್ರುತನಿರ್ದೇಶೇ ಕ್ವಾಥೋಽಯಂ ದ್ವಿಗುಣೋ ಭವೇತ್| ಸ್ವರಸಾತ್ಕ್ವಾಥಿತಾಚ್ಛೀತಾತ್ಕಷಾಯಾತ್ಷಟ್ಪಲಂ ಪಿಬೇತ್|| ಯದುಕ್ತಂ ಖರಣಾದೇನ ತದ್ ದ್ವಾದಶಪಲಂ ಭವೇತ್| ಪೈತ್ತಿಕೇ ಪಠ್ಯತೇ ಗುಲ್ಮೇ ಸರ್ಪಿಷಶ್ಚ ಚತುಷ್ಪಲಮ್|| ಪಿಬೇತ್ಸಮ್ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಂ ತೇನ ಗುಲ್ಮಃ ಶಾಮ್ಯತಿ ಪೈತ್ತಿಕಃ| ಚತುಷ್ಪಲಂ ಘೃತಸ್ಯೇದಂ ಮಾತ್ರಾಽಪ್ಯಷ್ಟಪಲಂ ಭವೇತ್|| ಸ್ವಣಕ್ಷೀರ್ಯಾದಿಕೇ ಯೋಗೇ ಗೋಮೂತ್ರಾಞ್ಜಲಿರಿಷ್ಯತೇ| ಅಞ್ಜಲೇರ್ದ್ವಿಗುಣತ್ವಾದ್ಧಿ ಮಾತ್ರಾ ಸಾಷ್ಟಪಲಾ ಭವೇತ್|| ಗೌಲ್ಮಿಕೇ ತ್ರಾಯಮಾಣಾದ್ಯೇ ಘೃತೇ ಚ ಪರಿಪಠ್ಯತೇ| ರಸಸ್ಯಾಮಲಕೇಕ್ಷೂಣಾಂ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಚ ಘೃತಸ್ಯ ಚ|| ಪಲಾನಿ ಪೃಥಗಷ್ಟಾಷ್ಟೌ ಕೃತ್ವಾ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಪಾಚಯೇತ್| ಅಷ್ಟೌ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮೇತಾನಿ ಸ್ಯುಃ ಷೋಡಶಪಲಾನಿ ತು|| ತಸ್ಮಾದೇವಂ ಪ್ರಕಾರೇಷು ನಿರ್ದ್ರೇಶೇಷು ವಿರುಧ್ಯತೇ| ದ್ರವಾಣಾಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ಮಾನಂ ತತ್ಕಾರ್ಯಂ ಕುಡವಾದಿಷು|| ಆರ್ದ್ರೇಷ್ವಪಿ ನ ಸರ್ವೇಷು ಸದ್ಯಸ್ತೇಷೂದ್ಧೃತೇಷು ಚ| ದ್ವಿಗುಣಂ ಮಾನಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ವಿಶೇಷೋಽತ್ರ ಚ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ|| ಶುಷ್ಕಾಣಿ ವಿನಿಯುಜ್ಯನ್ತೇ ದಶಮೂಲಾದಿಕಾನಿ ಹಿ| ತೇಷ್ವೇವ ದ್ವಿಗುಣಂ ಮಾನಂ ನ ಸರ್ವೇಷೂದ್ಧೃತೇಷು ಹಿ|| ಆರ್ದ್ರಾಣಾಮೇವ ಯೇಷಾಂ ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಮುಪಕಲ್ಪಯೇತ್| ವಾಸಾಘೃತೇ ವೃಷಘೃತೇ ತೈಲೇ ಸಾಹಚರೇ ತಥಾ|| ಆರ್ದ್ರಾಣಾಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ಮಾನಮೇವಮಾದಿಷು ನೇಷ್ಯತೇ| ಆರ್ದ್ರಾಣಾಮೇವ ತೇಷಾಂ ಹಿ ಪ್ರಯೋಗಃ ಶಸ್ಯತೇ ಯತಃ|| ಶತಾವರೀಮೂಲತೂಲಾಶ್ಚತಸ್ರೋ ಯಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ| ನ ತತ್ರ ದ್ವಿಗುಣಂ ಮಾನಂ ಭಿಷಗ್ಭಿಃ ಕೈಶ್ಚಿದಾಶ್ರಿತಮ್|| ವೈದ್ಯಬುದ್ಧಿವಿಕಾಸಾರ್ಥಮಿದಮನ್ಯತ್ ಪ್ರಕಾಶ್ಯತೇ| ಕ್ವಾಥ್ಯಾನಾಮೌಷಧಾನಾಂ ಹಿ ತತ್ರ ಕಾರ್ಯಶ್ಚತುರ್ಗುಣಃ|| ಉದಾಹರಣಮತ್ರೇಷ್ಟಂ ಮಹಾಕಲ್ಯಾಣಕಂ ಘೃತಮ್| ಏವಮೇವೌಷಧಾನಾಂ ಹಿ ಪ್ರಮಾಣಂ ಯತ್ರ ನೋದಿತಮ್|| ದ್ವಿಗುಣಂ ಚಾಪಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮನ್ಯತ್ಕ್ಷೀರಾದಿಕಂ ದ್ರವಮ್| ಕಷಾಯೋಽಪ್ಯೌಷಧಾನಾಂ ಹಿ ತತ್ರ ಕಾರ್ಯಶ್ಚತುರ್ಗುಣಃ|| ಉದಾಹರಣಮತ್ರೇಷ್ಟಂ ಮಹಾಕಲ್ಯಾಣಕಂ ಘೃತಮ್| ಏವಮೇವೌಷಧಾನಾಂ ಹಿ ಪ್ರಮಾಣಂ ಯತ್ರ ನೋದಿತಮ್|| ದ್ವಿಗುಣಞ್ಚಾಪಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮನ್ಯತ್ ಕ್ಷೀರಾದಿಕಂ ದ್ರವಮ್| ಕಷಾಯೋಽಪ್ಯೌಷಧಾನಾಂ ಹಿ ದ್ವಿಗುಣಸ್ತತ್ರ ಯುಜ್ಯತೇ|| ವಾದಿಕಂ ಜ್ವರೇ ಪ್ರೋಕ್ತಮತ್ರೋದಾಹರಣಂ ಸ್ಮೃತಮ್| ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಕ್ಷೀರಮನ್ಯದ್ವಾ ದ್ರವಂ ಯತ್ರ ಚತುರ್ಗುಣಮ್|| ಕ್ವಾಥೌಷಧಾನಾಂ ಮಾನಞ್ಚ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ನೋಕ್ತಂ ಜಲಸ್ಯ ತು| ತತ್ರೌಷಧಿವಶಾದೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಕ್ವಾಥಸ್ಯ ಗಮ್ಯತೇ|| ಚತುರ್ಗುಣೋದಕಾ ತತ್ರ ಪರಿಭಾಷಾ ಯದೀಷ್ಯತೇ| ತತೋ ದ್ರವ್ಯಸಮಸ್ತತ್ರ ಕಷಾಯಃ ಪರಿಕಲ್ಪ್ಯತೇ|| ಯದಾ ತು ಪರಿಭಾಷೇಷ್ಟಾ ಯಾ ಷೋಡಶಗುಣೋದಕಾ| ಚತುರ್ಥಶೇಷಃ ಕ್ವಾಥಃ ಸ್ಯಾತ್ತತೋ ದ್ರವ್ಯಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಃ|| ಅತ್ರ ಸಹಚರಂ ತೈಲಮುದಾಹರಣಮಿಷ್ಯತೇ| ಯತ್ರೌಷಧಂ ಕಷಾಯೋಽಪಿ ದ್ರವಂ ಕ್ಷೀರಾದಿಕಂ ತ್ರಯಮ್|| ಪ್ರಮಾಣಂ ತು ತಥಾ ನೋಕ್ತಂ ಸ್ನೇಹಸ್ಯೋಕ್ತಂ ನ ವಾ ಭವೇತ್| ತುಲ್ಯಂ ಕ್ವಾಥೇನ ದಾತವ್ಯಂ ತತ್ರ ಕ್ಷೀರಾದಿಕಂ ದ್ರವಮ್|| ಕರ್ತ್ತವ್ಯಞ್ಚ ತಥಾ ತತ್ಸ್ಯಾದ್ಯಥಾ ಸ್ನೇಹಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮ್| ಗೌಲ್ಮಿಕೋ ಮಿಶ್ರಕಸ್ನೇಹ ಉದಾಹರಣಮತ್ರ ಹಿ|| ಏವಂ ವೈ ದ್ವಿಗುಣೇ ಸ್ನೇಹಾತ್ತ್ರಿಗುಣೇ ಚ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತೇ| ಕ್ಷೀರಾದಿಕೇ ದ್ರವೇ ಕಾರ್ಯಂ ಕಷಾಯಗ್ರಹಣಂ ತಥಾ|| ಯಥಾ ಕಷಾಯಸಹಿತಂ ದ್ರವಂ ಸ್ಯಾತ್ತಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮ್| ಅತ್ರೋದಾಹರಣಂ ತತ್ಸ್ಯಾದ್ಯಥಾ ಸ್ನೇಹಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಃ|| ಕಷಾಯಃ ಪಠ್ಯತೇ ಯತ್ರ ಪ್ರಮಾಣಂ ಚಾಸ್ಯ ನೋದಿತಮ್| ಚತುರ್ಗುಣಂ ವಾಪ್ಯಧಿಕಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಕ್ಷೀರಾದಿಕಂ ದ್ರವಮ್|| ತತ್ರಾಪಿ ಚ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಂ ಸ್ನೇಹಾತ್ಕ್ವಾಥಂ ಚತುರ್ಗುಣಮ್| ಪಞ್ಚಮೂಲಕಷಾಯೇಣ ಪಿಣ್ಯಾಕಂ ಬಹುವಾರ್ಷಿಕಮ್|| ಪಠ್ಯತೇ ವಾತರೋಗೇ ತದುದಾಹರಣಮತ್ರ ಹಿ| ಬಹೂನಿ ಯತ್ರ ಪಠ್ಯನ್ತೇ ಕ್ವಚಿತ್ಸ್ನೇಹೇ ದ್ರವಾಣಿ ಹಿ|| ಬಹೂನಾಮಪಿ ತೇಷಾಂ ಚ ಪರಿಮಾಣಂ ನ ಪಠ್ಯತೇ| ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಮುದಾಯಃ ಸ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಸ್ನೇಹಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಃ|| ಸ್ನೇಹಪಾಕವಿಧಂ ಕೇಚಿದೇವಂ ಸಮನುಚಕ್ಷತೇ| ಬಹುಷ್ವೇಕೈಕಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಕೇಚಿತ್ತತ್ರ ಸಮಂ ದ್ರವಮ್|| ಇತ್ಯೇವಂ ಮತಭೇದಾತ್ತು ಯಥಾ ಕ್ವಾಥವಿಧೌ ತಥಾ| ಚತುರ್ಗುಣೋದಕಃ ಪಕ್ಷೋ ಯದಾ ತತ್ರ ಸಮಾಶ್ರಿತಃ|| ಬಹುದ್ರವ್ಯಂ ಕಿಲ ಸ್ನೇಹೋ ವೀರ್ಯಾವಾಞ್ಛತಪಾಕವತ್| ಅನೇನೈವೋಪಪತ್ತ್ಯಾ ತು ಸಮುದಾಯಂ ಚತುರ್ಗುಣಮ್|| ನೇಚ್ಛನ್ತಿ ಕೇಚಿತ್ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಾಹುಃ ಸ್ನೇಹಸಮಂ ದ್ರವಮ್| ಗ್ರಹಣೀರೌಗಿಕೇ ಸ್ನೇಹೇ ಪಞ್ಚಮೂಲಾಽಭಯಾದಿಕೇ|| ಶುಕ್ತೇನ ಮಾತುಲುಙ್ಗಸ್ಯ ಸ್ವರಸೇನೈವಮಾದಿತಃ| ಉದಾಹರಣಮತ್ರಾಸ್ತಿ ಯೋ ವಾಽಪ್ಯನ್ಯೋ ಬಹುದ್ರವಃ|| ಶ್ಲೋಕೈರೇಷೋಽಣುತೈಲಸ್ಯ ಕಥ್ಯತೇ ಪಾಕಸಂವಿಧಿಃ| ಯಸ್ಯ ಸಾಧಯಿತುಂ ತೈಲಂ ಯಾವನ್ಮಾತ್ರಮಭೀಪ್ಸಿತಮ್|| ತತ್ರೌಷಧಾನಿ ತಾವನ್ತಿ ದತ್ತ್ವಾ ತೋಯಂ ಚತುರ್ಗುಣಮ್| ಕಷಾಯಾರ್ಥಂ ವಿಪಚ್ಯನ್ತೇ ಯಃ ಕಷಾಯಶ್ಚತುರ್ಗುಣಃ|| ಯಾವನ್ಮಾತ್ರಸ್ಯ ತೈಲಸ್ಯ ದದ್ಯಾತ್ ಪಾದಾವಶೇಷಿತಮ್| ಯಾವನ್ಮಾತ್ರಮಸೌ ತೈಲಾತ್ ಕಷಾಯೋ ನಾಽವತಾರ್ಯತೇ|| ಚತುರ್ಗುಣೋಽತ್ರ ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಪಾಕ್ಯಾದ್ದಶಗುಣಃ ಕೃತಃ| ಚತುರ್ಗುಣೇನ ತೋಯೇನ ಪ್ರಾಪ್ತಾನಿ ಪರಿಭಾಷಯಾ|| ಕ್ವಾಥ್ಯಾನಿ ಯಾನಿ ತಾನ್ಯತ್ರ ಪಾಕ್ಯಾಃ ಶತಗುಣೇ ಜಲೇ| ಕ್ವಾಥ್ಯನ್ತೇ ಪರಿಭಾಷಾ ತು ಶಾಸ್ತ್ರವಾಕ್ಯೇನ ಬಾಧಿತಾ|| ಇತ್ಯೇವಮಣುತೈಲಸ್ಯ ಕರ್ತ್ತವ್ಯಂ ಸಮ್ಪ್ರಸಾಧನಮ್| ಗದ್ಯೋಕ್ತೋ ಯಃ ಪುನಃ ಶ್ಲೋಕೈರರ್ಥಃ ಸಮನುಗೀಯತೇ|| ತದ್ವ್ಯಕ್ತಿವ್ಯವಸಾಯಾರ್ಥಂ ದ್ವಿರುಕ್ತಿಃ ಸಾ ನ ಗರ್ಹ್ಯತೇ| ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾಽಪಿ ಮಯಾರ್ಥೋ ಯಃ ಶ್ಲೋಕೈಸ್ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಕಾಶಿತಃ|| ೧೮|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾ- ಮಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ಅಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ