Adhikarana atha BeShajakalpo nAmA~aShTamo~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ ഭേഷജകല്പം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാऽऽത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो भेषजकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुराऽऽत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
കല്പനാപ്രസങ്ഗസാമാന്യേന ഭേഷജാനാം കല്പനാം പ്രദര്ശയിതുമധ്യായ ആരഭ്യതേ||൧||
Adhikarana sAmAnyato BUmiparIkShA (2) · Śloka 2
ജാങ്ഗലേ സാധാരണേ വാ ദേശേ യഥാകാലം ശിശിരാതപപവന- സലിലസേവിതേ സമേ ശുചൌ പ്രദക്ഷിണോദകേ ശ്മശാനചൈത്യ- ദേവയജനാऽऽഗാരസഭാശ്വഭ്രാऽऽരാമവല്മീകോഷരവിരഹിതേ കുശരോഹിഷാസ്തീര്ണേ സ്നിഗ്ധകൃഷ്ണസുവര്ണമധുരസുരഭിമൃത്തികേ- മൃദാവഫാലകൃഷ്ടേऽനുപഹതേऽന്യൈര്ബലവത്തരൈര്ദ്രുമൈര്ഭേഷജാനി പ്രശ- സ്യന്ത ഇതി സാമാന്യതോ ഭൂമിപരീക്ഷാ||൨||
जाङ्गले साधारणे वा देशे यथाकालं शिशिरातपपवन- सलिलसेविते समे शुचौ प्रदक्षिणोदके श्मशानचैत्य- देवयजनाऽऽगारसभाश्वभ्राऽऽरामवल्मीकोषरविरहिते कुशरोहिषास्तीर्णे स्निग्धकृष्णसुवर्णमधुरसुरभिमृत्तिके- मृदावफालकृष्टेऽनुपहतेऽन्यैर्बलवत्तरैर्द्रुमैर्भेषजानि प्रश- स्यन्त इति सामान्यतो भूमिपरीक्षा||२||
🔊 Audio coming soon
പ്രഥമമേവ ജാങ്ഗല ഇത്യാദിനാ ഭേഷജാനാം സാമാന്യേന ആകരനിര്ണയഃ| ജാങ്ഗലാദികേ ജാതാനി ഭേഷജാനി പ്രശസ്യന്തേ| യഥാകാലം കാലാനതി-ക്രമേണ ശീതാതപാദിസേവിതേ ദേശേ ശ്മശാനാദിവിരഹിതേ| ചൈത്യം പ്രസിദ്ധമ്| ഗ്രാമാദ്ബഹിര്വാ മഹാന് വൃക്ഷശ്ചൈത്യഃ| ദേവാഗാരം യജനാഗാരഞ്ച| സഭാ രാജനിവേശഃ| ശ്വഭ്രമവടഃ| ആരാമം ക്രീഡാവനിഃ വല്മീകം പിപീലികാസ്ഥാണൂഃ| ഊഷരം ദഗ്ധമൃതപ്രദേശഃ| രോഹിഷഃ കുശവിശേഷഃ| സ്നിഗ്ധാദി മൃത്തികാവിശേഷണമ്| ഫാലഃ ശസ്ത്രമയോ ലാങ്ഗലാऽഗ്രഃ|| ൨||
Adhikarana visheSheNa BUmiparIkShA (3) · Śloka 3
വിശേഷതസ്ത്വശ്മവതീ സ്ഥിരോ ഗുര്വീ ശ്യാമാ കൃഷ്ണാ സ്ഥൂല- തൃണവൃക്ഷസസ്യപ്രായാ സ്വഗുണഭൂയിഷ്ഠാ| സ്നിഗ്ധാശീതലാऽऽ- സന്നോദകാ സ്നിഗ്ധതൃണസസ്യകോമലവൃക്ഷപ്രായാ ശുക്ലാ ചാ- മ്ബുഗുണഭൂയിഷ്ഠാ| നാനാവര്ണലഘ്വല്പപുഷ്പവതീ പ്രവിരലാ പാണ്ഡു- വൃക്ഷപ്രരോഹാഗ്നിഗുണഭൂയിഷ്ഠാ| രൂക്ഷാ രാസഭഭസ്മവര്ണാ രൂക്ഷ- തനുകോടരവൃക്ഷപ്രായാऽല്പരസപ്രരോഹാऽനിലഗുണഭൂയിഷ്ഠാ| മൃദ്വീ- സമാ ശ്വഭ്രവത്യവ്യക്തരസജലാ മഹാപര്വതവൃക്ഷാ ശ്യാമാ ചാ- കാശഗുണഭൂയിഷ്ഠാ| തത്രാऽമ്ബുപൃഥിവീഗുണഭൂയിഷ്ഠാസു ഭൂമിഷു ജാതാനി വിരേചനാനി ബൃംഹണാനി ച ശസ്യന്തേ| അനലാऽ- നിലാऽऽകാശഗുണഭൂയിഷ്ഠാസു വമനാനി| സര്വഗുണയുക്താ- സൂഭയതോഭാഗാനി| ആകാശഗുണഭൂയിഷ്ഠാസു ശമനാനി| ഏവം ബലവത്തമാനി ഭവന്തി||൩||
विशेषतस्त्वश्मवती स्थिरो गुर्वी श्यामा कृष्णा स्थूल- तृणवृक्षसस्यप्राया स्वगुणभूयिष्ठा| स्निग्धाशीतलाऽऽ- सन्नोदका स्निग्धतृणसस्यकोमलवृक्षप्राया शुक्ला चा- म्बुगुणभूयिष्ठा| नानावर्णलघ्वल्पपुष्पवती प्रविरला पाण्डु- वृक्षप्ररोहाग्निगुणभूयिष्ठा| रूक्षा रासभभस्मवर्णा रूक्ष- तनुकोटरवृक्षप्रायाऽल्परसप्ररोहाऽनिलगुणभूयिष्ठा| मृद्वी- समा श्वभ्रवत्यव्यक्तरसजला महापर्वतवृक्षा श्यामा चा- काशगुणभूयिष्ठा| तत्राऽम्बुपृथिवीगुणभूयिष्ठासु भूमिषु जातानि विरेचनानि बृंहणानि च शस्यन्ते| अनलाऽ- निलाऽऽकाशगुणभूयिष्ठासु वमनानि| सर्वगुणयुक्ता- सूभयतोभागानि| आकाशगुणभूयिष्ठासु शमनानि| एवं बलवत्तमानि भवन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
അശ്മവതീത്യാദിനാ പാര്ഥിവാദിവിശേഷണ ഭൂമിപരീക്ഷാ| സാऽശ്മത്വാദിഗുണാ ഭൂമിഃ| സ്വഗുണഭൂയിഷ്ഠാ പാര്ഥിവഗുണാऽധികേത്യര്ഥഃ| തത്ര ഹി യജ്ജായതേ തത് പാര്ഥിവഗുണാऽധികം ഭവതി| ഏവം സര്വത്ര| സ്നിഗ്ധാദിഗുണാऽബുഭൂയിഷ്ഠാ| നാനാവര്ണാദിഗുണാऽഗ്നിഗുണഭൂയിഷ്ഠാ| രൂക്ഷാദികാऽനിലഭൂയിഷ്ഠാ| രാസഭോ ഗര്ദഭഃ| കോടരോ വൃക്ഷാന്തര്ഗര്ത്തപ്രായമ്| അല്പരസഃ പ്രരോഹേ യസ്യാഃ| ശ്വഭ്രവത്യാദികാऽऽകാശഭൂയിഷ്ഠാ| തത്രാऽമ്ബ്വിത്യാദി സുബോധമ്| ഏവമിത്യുക്തേന പ്രകാരേണ ഭൂമിവിശേഷൈഃ|| ൩||
Adhikarana RutvanusAraM bheShajasvarUpam (4) · Śloka 4
തത്ര യാനി കാലജാന്യുപഗതസമ്പൂര്ണപ്രമാണരസവീര്യഗന്ധ- നികാലാതപാഗ്നിസലിലപവനശസ്ത്രജന്തുഭിരനുപഹതഗന്ധവ- ര്ണരസസ്പര്ശപ്രഭാവാന്യവഗാഢമൂലാന്യുദീച്യാം ദിശി സ്ഥിതാനി| തേഷാം ശാഖാപലാശമചിരപ്രരൂഢം വര്ഷാവസന്തയോര്ഗ്രഹ്യമ്| ഗ്രീഷ്മേ മൂലാനി ശിശിരേ വാ ശീര്ണപ്രരൂഢപര്ണാനാമ്| ശരദി ത്വക്ക- ന്ദക്ഷീരാണി| ഹേമന്തേ സാരാണി| യഥര്തു പുഷ്പഫലമ്| അന്യേ പുനരാഹുഃ സൌമ്യാന്യൌഷധാനി സൌമ്യേഷ്വൃതുഷ്വാഗ്നേയാന്യ- ഗ്നേയേഷു| ഏവമവ്യാപന്നാന്യാപൂര്ണതരരസവീര്യാണി ച ഭവന്തി||൪||
तत्र यानि कालजान्युपगतसम्पूर्णप्रमाणरसवीर्यगन्ध- निकालातपाग्निसलिलपवनशस्त्रजन्तुभिरनुपहतगन्धव- र्णरसस्पर्शप्रभावान्यवगाढमूलान्युदीच्यां दिशि स्थितानि| तेषां शाखापलाशमचिरप्ररूढं वर्षावसन्तयोर्ग्रह्यम्| ग्रीष्मे मूलानि शिशिरे वा शीर्णप्ररूढपर्णानाम्| शरदि त्वक्क- न्दक्षीराणि| हेमन्ते साराणि| यथर्तु पुष्पफलम्| अन्ये पुनराहुः सौम्यान्यौषधानि सौम्येष्वृतुष्वाग्नेयान्य- ग्नेयेषु| एवमव्यापन्नान्यापूर्णतररसवीर्याणि च भवन्ति||४||
🔊 Audio coming soon
തത്രേത്യാദിനാ ഭേഷജസ്വരൂപമ്| യാനി സ്വേ കാലേ ജാതാനി| ഉപഗതാനി സമ്പൂര്ണാനി പ്രമാണാദീനി യേഷാമ്| കാലാദിഭിരനുപഹതാനി ഗന്ധാദീനി യേഷാമ്| അവഗാഢം ദൂരപ്രവിഷ്ടം മൂലം യേഷാമ്| ക്ഷേത്രമ് ഉദീച്യാം ദിശി സ്ഥിതാനി| തേഷാം കാലജാദിഗുണസമ്പന്നാനാം ശാഖാദികമുപയോഗി നവം വര്ഷാസു വസന്തേ വാ ഗ്രാഹ്യമ്| ഗ്രീഷ്മേ ശിശിരേ വാ മൂലാനി| താനി തു പൂര്വേഷു പര്ണേഷു ശീര്ണേഷു നവേഷു വാ പ്രരൂഢേഷു| ത്വഗാദീനി ശരദി| സാരാണി ഹേമന്തേ| പുഷ്പഫലന്തു യഥാസ്വമൃതുഷു| അന്യ ഇത്യാദി സുബോധമ്| മധുരതിക്തകഷായാണി സൌമ്യാനി| ശേഷാണ്യാഗ്നേയാനി| വര്ഷാശരദ്ധേമന്താഃ സൌമ്യാഃ| ശേഷാസ്രയ ആഗ്നേയ്യാഃ|
Adhikarana BeShajagrahaNavidhiH (5) · Śloka 5
അഥ മങ്ഗലാചാരഃ കല്യാണവൃത്തഃ ശുചിഃ ശുക്ലവാസാഃ സമ്പൂജ്യ ച ദേവതാമശ്വിനൌ ഗോബ്രാഹ്മണാംശ്ച കൃതോപവാസഃ പ്രാങ്മുഖ ഉദങ്മുഖോ വാ ഗൃഹ്ണീയാത്| ഗൃഹീത്വാ ചാऽനുരൂപ- ഗുണവദ്ഭാജനസംസ്ഥാന്യാഗാരേഷു പൂര്വോത്തരദ്വാരേഷു നിവാതപ്രവാ- തൈകദേശേഷു നിത്യപുഷ്പോപഹാരബലികര്മവത്സ്വഗ്നിസലിലോപ- സ്വേദധൂമരജോമൂഷികചതുഷ്പദാമനഭിഗമനീയാനി സ്വവച്ഛ- ന്നാനി ശിക്യേഷ്വാസജ്യ സ്ഥാപയേത്| താനി സക്ഷീരാണ്യുപകല്പയേത്| തദസമ്പത്താവനതിക്രന്ത- വത്സരാണി| പുരാണാനി തു പിപ്പലീവിഡങ്ഗഗുഡമധുഘൃതാനി| അപി ച ക്ഷീരം ബാഷ്കയണം ഗ്രാഹ്യം വിണ്മൂത്രം തച്ച നീരുജാമ്| വയോബലവതാം ധാതുപിച്ഛശൃങ്ഗഖുരാദികമ്||൫||
अथ मङ्गलाचारः कल्याणवृत्तः शुचिः शुक्लवासाः सम्पूज्य च देवतामश्विनौ गोब्राह्मणांश्च कृतोपवासः प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा गृह्णीयात्| गृहीत्वा चाऽनुरूप- गुणवद्भाजनसंस्थान्यागारेषु पूर्वोत्तरद्वारेषु निवातप्रवा- तैकदेशेषु नित्यपुष्पोपहारबलिकर्मवत्स्वग्निसलिलोप- स्वेदधूमरजोमूषिकचतुष्पदामनभिगमनीयानि स्ववच्छ- न्नानि शिक्येष्वासज्य स्थापयेत्| तानि सक्षीराण्युपकल्पयेत्| तदसम्पत्तावनतिक्रन्त- वत्सराणि| पुराणानि तु पिप्पलीविडङ्गगुडमधुघृतानि| अपि च क्षीरं बाष्कयणं ग्राह्यं विण्मूत्रं तच्च नीरुजाम्| वयोबलवतां धातुपिच्छशृङ्गखुरादिकम्||५||
🔊 Audio coming soon
അഥേത്യാദിനാ ഭേഷജഗ്രഹണേ വിധിഃ| ഗൃഹീത്വേത്യാദിനാ സ്ഥാപനവിധിഃ| അനുരൂപം ഭാജനം രസാദിഭേദേന ശുഷ്കാര്ദ്രാദിവിശേഷേണ ച യോഗ്യം സകലമ്| നിവാത ഏകദേശഃ| പ്രവാതോ യേഷു വേശ്മസു അഗ്ന്യാദ്യനഭിഗമനീയാനീതി ഭേഷജവിശേഷണമ്| ശിക്യം ലമ്ബരജ്വാऽऽധാരഃ| താനീത്യാദി സുബോധമ്| സക്ഷീരാണാമപ്രാപ്താവനതിക്രാന്തവത്സരാണി| പിപ്പല്യാദീനി പുരാണാനി| ബാഷ്കയണീ ചിരപ്രസൂതാ| തസ്യാഃ സമ്ബന്ധി ക്ഷീരം ഗ്രാഹ്യമ്| വിണ്മൂത്രം തച്ചേതി ക്ഷീരം നീരുജാം പ്രാണിനാം ഗ്രാഹ്യമ്| ധാത്വാദികം വയസ്വിനാം ബലവതാം ച സമ്ബന്ധിഗ്രാഹ്യമ്| ധാതവോ മാംസാദയഃ പിച്ഛം ബര്ഹസംഹതിഃ| ആദിഗ്രഹണേന കേശലോമചര്മനഖാദിഗ്രഹണമ്|| ൫||
Adhikarana BeShajAnAM pa~jcavidhaH kalpaH (6) · Śloka 6
പഞ്ചവിധസ്തു ഭേഷജാനാം കഷായ കല്പഃ| നിര്യാസഃ കല്കോ നിര്യൂഹഃ ശീതഃ ഫാണ്ടശ്ച| തേ യഥാപൂര്വം ബലിനഃ||൬||
पञ्चविधस्तु भेषजानां कषाय कल्पः| निर्यासः कल्को निर्यूहः शीतः फाण्टश्च| ते यथापूर्वं बलिनः||६||
🔊 Audio coming soon
സര്വേഷാഞ്ച ഭേഷജാനാം നിര്യാസാദിഭേദേന പഞ്ചവിധഃ കഷായകല്പോ ഭവതി| ത ഇതി പാണ്ടാച്ഛീതോ ബലവാന്| ശീതാച്ഛൃതഃ| ശൃതാത് കല്കഃ| കല്കാന്നിര്യാസ ഇതി|| ൬||
Adhikarana niryAsalakShaNam (7) · Śloka 7
തത്ര സദ്യഃ സമുദ്ധതപ്രക്ഷാലിതക്ഷുണ്ണസ്യ താന്തവനിഷ്പീഡി- തസ്യ സ്വരസോ നിര്യാസഃ||൭||
तत्र सद्यः समुद्धतप्रक्षालितक्षुण्णस्य तान्तवनिष्पीडि- तस्य स्वरसो निर्यासः||७||
🔊 Audio coming soon
തത്രേത്യാദിനാ നിര്യാസാദീനാം ക്രമേണ ലക്ഷണമുച്യതേ| സദ്യഃസമുദ്ധതാദിഗുണസ്യ യഃ സ്വരസഃ സ നിര്യാസഃ|| ൭||
Adhikarana kalkalakShaNaM cUrNAdyaBede yuktishca (8) · Śloka 8
ഉപലദശനാദിപിഷ്ടസ്തു കല്കഃ| ശുഷ്കപിഷ്ടഃ സൂക്ഷ്മതാന്ത- വപടച്യുതശ്ചൂര്ണഃ| തസ്യ സമസ്തദ്രവ്യാऽപരിത്യാഗാദാऽऽപ്ലു- തോപയോഗാച്ച കല്കാദഭേദഃ||൮||
उपलदशनादिपिष्टस्तु कल्कः| शुष्कपिष्टः सूक्ष्मतान्त- वपटच्युतश्चूर्णः| तस्य समस्तद्रव्याऽपरित्यागादाऽऽप्लु- तोपयोगाच्च कल्कादभेदः||८||
🔊 Audio coming soon
ഉപലാദിപിഷ്ടഃ കല്ക ഇത്യുച്യതേ| ദശനഗ്രഹണേനാऽപിഷ്ടസ്യാപി ഭക്ഷിതസ്യ കല്കേऽന്തര്ഭാവ ഉക്തഃ| ശുഷ്കപിഷ്ടഃ സൂക്ഷ്മച്ഛിദ്രാതാന്തവാത്പടാത് പടാച്ച്യുതശ്ചൂര്ണ ഇത്യുച്യതേ| സ തു കല്ക ഏവ| സമസ്തദ്രവ്യാऽപരിത്യാദിനാ കല്കൈകരൂപതാ| തത്ര ശുഷ്കോപയോഗിനാം ചൂര്ണാനം കല്കാന്തര്ഭാവേ സമസ്തദ്രവ്യാऽപരിത്യാഗേ ഹേതുഃ| ആലോഡിതോപയോഗാദുഭയമപി|| ൮||
Adhikarana niryUhalakShaNaM vidhishca (9) · Śloka 9
ക്വാഥോ നിര്യൂഹഃ| തത്ര ഭേദ്യാന്യൌഷധാന്യണുശോ ഭേദയിത്വാ ഛേദ- യിത്വാ ഛേദ്യാനി പ്രക്ഷാല്യോദകേന ശുചൌ രൂക്ഷായാമധഃ പ്രലി- പ്തായാം താമ്രാऽയോമൃന്മയാന്യതമായാം സ്ഥാല്യാം സമാവാപ്യ ബഹ്വല്പപാനീയഗ്രാഹിതാനാമൌഷധാനാമാകലയ്യ യാവതാ മുക്ത രസതാ സ്യാത് താവദുദകമാസേചയേച്ഛോഷയേച്ച| അഥാऽഗ്നാ- വധിശ്രിത്യ മഹത്യാസനേ സുഖോപവിഷ്ടഃ സര്വതഃ സതതമവ- ലോകയന് ദര്വ്യാവഘട്ടയന് മൃദുനാ പരിതഃ സമുപഗച്ഛതാऽനലേന സാധയേത്| അവതാര്യ ച പരിസ്രുതം യഥാര്ഹസ്പര്ശം പ്രയുഞ്ജീത| ക്ഷീരാദിസഹിതഞ്ച ദ്രവ്യം ന സമ്യങ്മുക്തരസം ഭവതീതി വാരി- ക്വാഥപൂര്വകം ക്ഷീരാദ്യൈസ്തദുപദേശേ അനുപദഗ്ധം ക്വാഥയേത്||൯||
क्वाथो निर्यूहः| तत्र भेद्यान्यौषधान्यणुशो भेदयित्वा छेद- यित्वा छेद्यानि प्रक्षाल्योदकेन शुचौ रूक्षायामधः प्रलि- प्तायां ताम्राऽयोमृन्मयान्यतमायां स्थाल्यां समावाप्य बह्वल्पपानीयग्राहितानामौषधानामाकलय्य यावता मुक्त रसता स्यात् तावदुदकमासेचयेच्छोषयेच्च| अथाऽग्ना- वधिश्रित्य महत्यासने सुखोपविष्टः सर्वतः सततमव- लोकयन् दर्व्यावघट्टयन् मृदुना परितः समुपगच्छताऽनलेन साधयेत्| अवतार्य च परिस्रुतं यथार्हस्पर्शं प्रयुञ्जीत| क्षीरादिसहितञ्च द्रव्यं न सम्यङ्मुक्तरसं भवतीति वारि- क्वाथपूर्वकं क्षीराद्यैस्तदुपदेशे अनुपदग्धं क्वाथयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
ക്വാഥോ നിര്യൂഹ ഇത്യേകോऽര്ഥഃ| തത്രേത്യാദിനാ നിര്യൂഹസ്യ പാകവിധിഃ ഭേദ്യാനി തുമ്ബാദീനി| യാനി ച്ഛിന്നാനി പാകം ന സഹന്തേ| ഛേദ്യാനി കഠിനാനി ശാഖാദീനി| അണുരിതി സൂക്ഷ്മോ ഭാഗഃ| തസ്യ വീപ്സായാം ശസ്| കാനിചിദൌഷധാനി വാസാകൂഷ്മാണ്ഡസുവര്ചലാപ്രഭൃതാനി സ്വഭാവാത്പാനീയം ഗൃഹ്ണന്തി| അന്യാനി നേതി വികല്പ്യോദകസ്യാऽവസേചനമ്| ഏതദേവ ച വികല്പ്യ ക്വാഥശേഷഗ്രഹണമ്| യാവതോദകേന ദ്രവ്യാണാം മുക്തരസതാ ആശങ്ക്യതേ താവദാऽऽസേചനമ്| അധിശ്രയണം ചുല്ല്യാമാऽऽരോപണമ്| ആസനവിശേഷോऽന്യചിത്തതാപപരിഹാരായ| പരിത ഇത്യേകദേശ ഔഷധസ്യ ദാഹഭയാത്| അവതാരണം ചുല്ലീതോ ഭൂമൌ| യഥാര്ഹസ്പര്ഥം ദോഷാദ്യപേക്ഷയോഷ്ണം വാ ശീതം വാ| ക്ഷീരാദീത്യാദി സുബോധമ്| തദുപദേശ ഇതി ക്ഷീരദധിമസ്തുമൂത്രാദ്യുപദേശേ തദൌഷധം വാരിക്വാഥപൂര്വകമനുപദഗ്ധം ക്വാഥയേത്| സ്തോകേന തു വാരിണാ പ്രഥമം ക്വാഥയേത്| തതസ്തേനൈവോദകേന സഹ ക്ഷീരാദിഭിഃ ക്വാഥേയേദിത്യര്ഥഃ| ഏതച്ച നിര്യൂഹേഷ്വേവ സാധ്യേഷു വിജ്ഞേയമ്| ന തു സ്നേഹപാകേഷ്വപി| തഥാ ച ഷട്പലാദിഷു യത്ര ക്ഷീരാദികം ദ്രവം പഠിതം തത്രോക്തസ്യൈവ ദ്രവസ്യ പ്രയോഗമഭിമന്യന്തേ, ന തു ജലദാനമങ്ഗീകുര്വന്തി| കേചിത്തു യത്ര സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണം ദ്വിഗുണം വാ ത്രിഗുണം വാ, തത്ര ചതുര്ഗുണത്വാപാദനായ ദ്രവം സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണമിത്യനയാ പരിഭാഷയാ പഠിതശേഷം ജലമേവേച്ഛന്തീതി|| ൯||
Adhikarana shItaphANTayorlakShaNam (10) · Śloka 10
ശീതസലിലാപ്ലുതസ്തു നിശാപര്യുഷിതപൂതഃ ശീതഃ| ഉഷ്ണാ- മ്ഭസി ക്ഷുണ്ണാഭിഷുതപൂതഃ ഫാണ്ടഃ||൧൦||
शीतसलिलाप्लुतस्तु निशापर्युषितपूतः शीतः| उष्णा- म्भसि क्षुण्णाभिषुतपूतः फाण्टः||१०||
🔊 Audio coming soon
ശീതസലിലേത്യാദിനാ ശീതകഷായലക്ഷണമ്| ഉഷ്ണാമ്ഭസീത്യാദി ഫാണ്ടലക്ഷണമ്|| ൧൦||
Adhikarana kaShAyeShvauShadhAnAM mAtrAvicAraH (11) · Śloka 11
തത്ര സമ്യഗ്രസവീര്യാദീന്യൌഷധസ്യ സമീക്ഷ്യ വ്യാധ്യാऽऽതു- രാദിബലതശ്ച നിര്യാസാദീനാം കല്പനാം മാത്രാഞ്ച സംശ്രയേത്||൧൧||
तत्र सम्यग्रसवीर्यादीन्यौषधस्य समीक्ष्य व्याध्याऽऽतु- रादिबलतश्च निर्यासादीनां कल्पनां मात्राञ्च संश्रयेत्||११||
🔊 Audio coming soon
തത്രേത്യാദിനാ പഞ്ചാനാം കല്പനാനാം വിഷയഭേദോ ഭേഷജസ്യ മാത്രാ ചോച്യതേ| തത്ര കല്പനാസ്വൌഷധസ്യ രസാദീനി രസവീര്യവിപാകപ്രഭാവഗുണാന്തരാണി സമ്യഗതിശയേന സമീക്ഷ്യ നിര്യാസാദീനാം പഞ്ചാനാം കല്പനാനാമ് യോജനാം മാത്രാഞ്ച ഭിഷക് സംശ്രയേത്| വ്യാധ്യാതുരദോഷദൂഷ്യാദീനാഞ്ച ബലവത്ത്വേ തേഷാം ബലാപേക്ഷയാ കല്പനാം മാത്ര്ഞ്ച സംശ്രയേത്|| ൧൧||
Adhikarana tatra ekIyamatam (12) · Śloka 12
തഥാ ച കേചിദാഹുഃ- മാത്രായാ ന വ്യവസ്ഥാऽസ്തി വ്യാധിം കോഷ്ഠം ബലം വയഃ| ആലോച്യ ദേശകാലൌ ച യോജ്യാ തദ്വച്ച കല്പനാ||൧൨||
तथा च केचिदाहुः- मात्राया न व्यवस्थाऽस्ति व्याधिं कोष्ठं बलं वयः| आलोच्य देशकालौ च योज्या तद्वच्च कल्पना||१२||
🔊 Audio coming soon
തഥാ ചേത്യാദിനാ പൂര്വോക്തസ്യൈവാര്ഥസ്യ പ്രമാണീകരണമ്| മാത്രായാ വ്യവസ്ഥാ നാസ്തീതി പ്രതിജ്ഞാ നിയമനിരാസായോച്യതേ| വ്യാധ്യാദികം നാനാവിധൈര്വിശേഷൈരാലോച്യ സാ മാത്രാ യോജ്യാ| ന കേവലം മാത്രാ യാവത് കല്പനാപി നിര്യൂഹാദികാ തദ്വദേവ വിജ്ഞേയാ| തേനൈവം വിജ്ഞേയമ് | കല്പനായാ വിഷയേ വ്യവസ്ഥാ നാസ്ത്യപി തു വ്യാധ്യാദിക-മാലോച്യ സാ യോജ്യാ|| ൧൨||
Adhikarana niryAsAdInAM mAtrAnirdeshaH (13) · Śloka 13
ഇത്യലമേതദുപദിഷ്ടം ബുദ്ധിമതാം ജ്ഞാനപ്രബോധായ| യഥാ തു സര്വേ ഭിഷജോ വിജ്ഞാസ്യന്തി തഥോപദേക്ഷ്യതേ| നിര്യാസസ്യ മധ്യമാ മാത്രാ ചതുഷ്പലമ്| കല്കചൂര്ണയോഃ കര്ഷഃ| പലത്രയം തദാ- ऽऽലോഡനേ||൧൩||
इत्यलमेतदुपदिष्टं बुद्धिमतां ज्ञानप्रबोधाय| यथा तु सर्वे भिषजो विज्ञास्यन्ति तथोपदेक्ष्यते| निर्यासस्य मध्यमा मात्रा चतुष्पलम्| कल्कचूर्णयोः कर्षः| पलत्रयं तदा- ऽऽलोडने||१३||
🔊 Audio coming soon
ഇത്യുപസംഹാരേ| ഏവം മാത്രയാഃ കല്പനായാശ്ച യദുക്തം തദ്ബുദ്ധിമതാം പടുധിയാം ജ്ഞാനപ്രബോധായാऽലം പര്യാപ്തമുപദിഷ്ടമ്| സര്വേ ഭിഷജോ മന്ദമധ്യമപ്രജ്ഞാ അപി യഥാ വിജ്ഞാസ്യന്തി തഥോപദേക്ഷ്യതേ-നിര്യാസസ്യേത്യാദി| നിര്യാസസ്യ നിര്യാസാധാരദ്രവ്യസ്യ| സുബോധമ്| തദിതി സമ്ഭവാത് കല്കസ്യ പരാമര്ശഃ| പലത്രയമാऽऽലോഡനസമ്ഭാവിനോ ദ്രവസ്യ||൧൩||
Adhikarana niryUhakalpanAparibhAShA (14) · Śloka 14
നിര്യൂഹേ ഭേഷജപലമുദകാര്ധപ്രസ്ഥേऽധിശ്രിത്യ പാദശേഷിതമവ- താരയേത്||൧൪||
निर्यूहे भेषजपलमुदकार्धप्रस्थेऽधिश्रित्य पादशेषितमव- तारयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
നിര്യൂഹേ ക്വാഥേ ഭേഷജസ്യ പലമുദകസ്യാര്ധപ്രസ്ഥഃ ഷോഡശപലാനി| പാദശേശശ്ചത്വാരി പലാനി| തച്ച നിര്യൂഹേ ദ്രവ്യജലക്വഥിതശേഷാണാം മാനം കൃഷ്ണാത്രേയമതാനുസാരിണാചാര്യേണോക്തമ്| തഥാ ച തത്ര പഠ്യതേ 'ക്വാഥം ദ്രവ്യ്യപലേ കുര്യാത് പ്രസ്ഥര്ധം പാദശേഷിതമി'തി| ചരകഗ്രന്ഥേ ചൈവംവിധാ പരിഭാഷാ ന വിദ്യതേ, യതഃ സോऽസമാപ്ത ഏവ തന്ത്രേ ബ്രഹ്മഭൂയം ഗതഃ| കൃഷ്ണാത്രേയപരിഭാഷാ പ്രദര്ശിതശ്ചാര്ഥശ്ചരകസ്യാപ്യനുമത ഏവേത്യനുമിമീമഹേ| യതഃ സര്വതന്ത്രകൃതാം ചതുഷ്പലാ മധ്യമാ മാത്രാ പാതവ്യാ കഷായസ്യേത്യഭിമതമ്| തഥാ ച സുശ്രുതേ സൂത്രസ്ഥാനേ സംശോധന സംശമനീയേऽധ്യായേ പഠ്യതേ -'വ്യാധ്യാദിഷു തു മധ്യേഷു ക്വാഥസ്യാऽഞ്ജലിരിഷ്യത' ഇതി| ഏതച്ച ചരകമുനിനാ ന പ്രതിഷിദ്ധമ്| അപ്രതിഷിദ്ധം ച പരമതമനുമതമേവേതി തന്ത്രന്യായഃ| യാ ച ഖരണാദസംഹിതാഭട്ടാരഹരിശ്ചന്ദ്രകൃതാ ശ്രൂയതേ, സാ ച ചരകപ്രതിബിമ്ബരൂപൈവ ലക്ഷ്യതേ| തത്രാऽപി പഠ്യതേ-'കഷായാത് ഷട്പലം പിബേദി'തി| പുനശ്ച ന്യൂനാം ന്യൂനതരാം ച താമിതി പാഠാദ്യൈഷാ ഷട്പലാ മാത്രാ സോത്തമൈവേതി മന്യതേ| തതോ ന്യൂനാ ചതുഷ്പലാ മധ്യമേതി| തസ്മാച്ചരകസ്യാപി ചതുഷ്പലൈവ മാത്രാऽഭിമതേതി ഗമ്യതേ| ന ചൈതതന്ത്രന്യായേനൈവ വ്യവസ്ഥാപ്യതേ യാവത്തത്ര ചരകഗ്രന്ഥ ഏവ ചതുര്ണാമേവ കഷായകല്പനാനാം പ്രയോഗഃ പഠ്യതേ| തഥാ ച പിത്തഗുല്മേ രോഹിണ്യാദീനാം കഷായശ്ചതുഷ്പലോ ഘൃതേന സമഃ പേയ ഇത്യുക്തഃ| ന ചൈതദേവ വചനമന്യേഷു കഷായേഷ്വപി തഥാഭാവാനുമാനായ ബോദ്ധവ്യമ്| സര്വത്രൈവ തഥാവിധായാഃ പ്രയോഗഃ പ്രസിദ്ധേരബാധിത്വാല്ലക്ഷ്യവത്തന്ത്രത്വാച്ച| ലക്ഷണസ്യ താത്സ്ഥ്യാത് സിദ്ധം സര്വത്ര ചതുഷ്പലാ കഷായസ്യമാത്രാ പാതവ്യേതി| പാദശിഷ്ടം ച ക്വഥിതം ഗ്രാഹ്യമിത്യേതദപി സര്വതന്ത്രകൃതാമപി വിഹിതവിധാനമ്| തഥാ ച ഖരണാദസംഹിതായാം പാദേന പാദേന ശേഷയേദിതി| ചാക്ഷുഷേണസംഹിതായാം പാദവശേഷം ക്വഥിതം ച വിദ്യാദിതി| തഥാ സ്നേഹേഷു ഗ്രാഹയേത് പാദശേഷിതമിതി| ഏതച്ച പരമതമപ്രതിഷിദ്ധം ചരകസ്യാനുമതമേവ| കേവലമത്രൈവ വിപ്രതിപത്തിഃ| യദേകേ ദ്രവ്യാച്ചതുര്ഗുണം ക്വാഥ്യം ജലമിച്ഛന്തി| കൃഷ്ണാത്രേയസ്തു ഷോഡശഗുണമ്| സുശ്രുതാധ്യായിനസ്തു കേചിച്ചതുര്ഗുണം പഠന്തി, കേചിദഷ്ടഗുണമ്| ചതുര്ഗുണത്വമഷ്ടഗുണത്വം ഷോഡശഗുണത്വം ച കിം ശുഷ്കദ്രവ്യമാനേനാऽऽഹോസ്വിദാऽऽര്ദ്രദ്രവ്യമാനേനേത്യസ്യ വികല്പനസ്യ പ്രസങ്ഗ ഏവ നാസ്തി| ശുഷ്കദ്രവ്യേഷു വിശേഷബുദ്ധേരഭിന്നത്വാത്| ഏവം സ്ഥിതേ ചതുര്ഗുണാऽഷ്ടഗുണദര്ശനേ സാധുപ്രയോഗേ ന ഭവതീത്യുപേക്ഷാം കൃത്വാ ഷോദശഗുണപക്ഷ ഏവ കൃഷ്ണാത്രേയതോ വാഗ്ഭടേനാऽങ്ഗീകൃതോ യതശ്ചരകസ്യൈഷ ഏവ പക്ഷഃ| യേന ചതുഷ്പലായാം പാതവ്യമാത്രായാം സിദ്ധായാമതീസാരേ പലം വത്സകബീജസ്യേത്യാഹ| കൌഷ്ഠികേ ച പടോലാദ്യേ പലമിതി| അന്യഥാ ദ്രവ്യപലാച്ചതുര്ഗുണേऽഷ്ടഗുണേ വാ ജലേ ക്രിയമാണേ ചതുര്ഭാഗാവശേഷസ്യ ക്വഥിതസ്യ പലം പലദ്വയം വാ പ്രാപ്നോതി| തസ്മാത് ഷോഡശഗുണപക്ഷ ഏവ ശ്രേയാന്| കൃഷ്ണാത്രേയമതാനുസാരേണൈവ ദ്രവ്യാണാം പലമിത്യുക്തമ്| തദേവ ചരകസ്യാऽഭിമതമേവേത്യത്ര പടോലമൂലാദ്യം വത്സകബീജം ച ജ്ഞാപകമ്| തേന യത്ര യാവന്തി ദ്രവ്യാണി പഠ്യന്തേ തത്ര തേഷാം താവന്തോ ഭാഗാ വിധേയാഃ യാവദ്ഭിര്ഭാഗൈഃ സമുദിതാനാം ദ്രവ്യാണാം പലം ഭവതി| യഥാ നാഗരാദ്യേ ത്രികാര്ഷേ ത്രിപലാദീനാം ചേതി| തര്ഹി കഥമന്യഥാ പ്രയുജ്യതേ| പ്രസിദ്ധേരവിച്ഛേദാത്| തസ്മാത് പ്രസിദ്ധ ഏവ പ്രയോഗോന്യായ്യഃ| തഥാ ച ശാസ്ത്രദൃഷ്ടാ അപി പ്രയോഗാഃ പ്രസിദ്ധേരവിച്ഛേദപാരമ്പര്യേണ വൃദ്ധവൈദ്യൈഃ പ്രയുജ്യന്ത ഏവ| യഥാ വമനേഷൂഷ്ണാസ്യ മധുനഃ പ്രയോഗേऽനുജ്ഞാതേ ശാസ്ത്രകൃദ്ഭിര്വൃവൈദ്യാസ്തന്ന കുര്വന്തി| ഏവം ച ബ്രുവതേ യദ്യുഷ്ണസ്യ മധുനഃ പ്രയോഗേ അപക്വപ്രത്യാഗമനം ഹേതുരുദ്ദിഷ്ടഃ, യത്ര തു ദോഷാദിവശാന്ന പ്രത്യാഗമനം ഭവതി തത്ര ദോഷായൈവേതി| തസ്മാദപ്രയോഗ ഏവ സാധുഃ| ഇദഞ്ചാഹുഃ-'തസ്മാത് സത്യപി നിര്ദേശേ കുര്യാദൂഹം സ്വയം ധിയാ| വിനാപി തര്കാദ്യാ സിദ്ധിര്യദൃച്ഛാ സിദ്ധിരേവ സാ||' ഇതി| തഥാ ശ്ലൈഷ്മിഗുല്മാദിവിഷയേഷ്വപി ഹിങ്ഗ്വാദിഷു ശേഷദ്രവ്യസമൈരേവ ഭാഗൈര്ഹിഗ്വാദീനാം പ്രയോഗമിച്ഛന്തി| ശാസ്ത്രേ തു 'യച്ചൂര്ണം ഗുടികാ യാ വാ വിഹിതാ വാതഗുല്മിനാമ്| ദ്വിഗുണക്ഷാരഹിങ്വമ്ലവേതസാസ്താഃ കഫേ ഹിതാഃ|' ഇതി പഠ്യന്തേ| ആനേകം ച പ്രയോഗം കല്പനാന്തരേണ ശസ്ത്രേ പഠിതമ്| വൃദ്ധവൈദ്യാഃ കല്പനാന്തരേണ പ്രയുഞ്ജത ഏവ| തസ്മാ ദേവംവിധേ പ്രസിദ്ധിരേവ ന്യായ്യാ| ഇതി നിര്യൂഹവിധിഃ പാചനാദിഷു| സ്നേഹാദിസാധനയാऽപി യത്ര നിര്യൂഹഃ സാധ്യതേ തത്രാപ്യേഷ ഏവ വിധിരസതി വാചനികേ വിധൌ|| ൧൪||
Adhikarana shItaphANTayoH kalpanAparibhAShA (15) · Śloka 15
ശീതഫാണ്ടയോരൌഷധപലം ഷട്ചതുര്ഭിരമ്ബുപലൈരാസുതമിതി||൧൫||
शीतफाण्टयोरौषधपलं षट्चतुर्भिरम्बुपलैरासुतमिति||१५||
🔊 Audio coming soon
ശീതേത്യാദി| യഥാസങ്ഖ്യേന ശീതേ ഷഡ്ഭിര്ജലപലൈരാऽऽസുതമൌഷധപലമ്| ഫാണ്ടേ ചതുര്ഭിരിതി കല്പനാ|| ൧൫||
Adhikarana snehapAkaparibhAShA (16) · Śloka 16
സ്നേഹപാകേ ത്വനിര്ദിഷ്ടപ്രമാണേ സമുദിതസ്യ ദ്രവസ്യ പാദേന സ്നേഹോ യോജ്യസ്തത് പാദേന കല്കഃ| അന്യേ പുനഃ പഠന്തി- സ്നേഹപാകേ ത്വമാനോക്തൌചതുര്ഗുണവിവര്ദ്ധിതമ്| കല്കസ്നേഹദ്രവം യോജ്യമധീതേ ശൌനകഃ പുനഃ| സ്നേഹേ സിധ്യതി ശുദ്ധാമ്ബുനിഷ്ക്വാഥസ്വരസൈഃ ക്രമാത്| കല്കസ്യ യോജയേദംശം ചതുര്ഥം ഷഷ്ഠമഷ്ടമമ്| പഞ്ചപ്രഭൃതി തു ദ്രവം പൃഥക്സ്നേഹസമമേവാവപേത്| അനിരുപിത- കല്പനം ച ഭൈഷജ്യം കല്കീകുര്യാത്| അഥൈകധ്യം പ്രതിസം- സൃജ്യാ-ധിശ്രിത്യ ച നിര്യൂഹവത് സാധയേത്| തത്ര യദാ വിരമതി ശബ്ദഃ പ്രസാദമാപദ്യതേ സ്നേഹോ യഥാസ്വം വര്ണഗന്ധരസോത്പത്തിര്ഭൈഷജ്യമങ്ഗുലീഭ്യാം മൃദ്യമാനാമനതിമൃദ്വ- നതിദാരുണമനങ്ഗുലിഗ്രാഹി ച സ്യാത്| സ കാലസ്തസ്യാऽ- വതരണായ| അപി ച- ഘൃതസ്യ ഫേനോപശമസ്തൈലസ്യ തു തദുദ്ഭവഃ| ലേഹസ്യ തന്തുമത്താപ്സു മജ്ജനം സരണം ന ച| അഥാऽവതാര്യ ശീതീഭൂതമഹതേന വാസസാ പരിപൂയ ശുചൌ ദൃഢേ കലശേ സമാസിച്യ പിധാനേന പിധായ ശുക്ലേന വസ്ത്ര- പട്ടേനാച്ഛാദ്യ സൂത്രേണ സുബദ്ധം സ്വനുഗുപ്തം ശുചൌ ദേശേ സുസ്ഥിതം സ്ഥാപയേത്||൧൬||
स्नेहपाके त्वनिर्दिष्टप्रमाणे समुदितस्य द्रवस्य पादेन स्नेहो योज्यस्तत् पादेन कल्कः| अन्ये पुनः पठन्ति- स्नेहपाके त्वमानोक्तौचतुर्गुणविवर्द्धितम्| कल्कस्नेहद्रवं योज्यमधीते शौनकः पुनः| स्नेहे सिध्यति शुद्धाम्बुनिष्क्वाथस्वरसैः क्रमात्| कल्कस्य योजयेदंशं चतुर्थं षष्ठमष्टमम्| पञ्चप्रभृति तु द्रवं पृथक्स्नेहसममेवावपेत्| अनिरुपित- कल्पनं च भैषज्यं कल्कीकुर्यात्| अथैकध्यं प्रतिसं- सृज्या-धिश्रित्य च निर्यूहवत् साधयेत्| तत्र यदा विरमति शब्दः प्रसादमापद्यते स्नेहो यथास्वं वर्णगन्धरसोत्पत्तिर्भैषज्यमङ्गुलीभ्यां मृद्यमानामनतिमृद्व- नतिदारुणमनङ्गुलिग्राहि च स्यात्| स कालस्तस्याऽ- वतरणाय| अपि च- घृतस्य फेनोपशमस्तैलस्य तु तदुद्भवः| लेहस्य तन्तुमत्ताप्सु मज्जनं सरणं न च| अथाऽवतार्य शीतीभूतमहतेन वाससा परिपूय शुचौ दृढे कलशे समासिच्य पिधानेन पिधाय शुक्लेन वस्त्र- पट्टेनाच्छाद्य सूत्रेण सुबद्धं स्वनुगुप्तं शुचौ देशे सुस्थितं स्थापयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
പാകപ്രസങ്ഗേന സ്നേഹപാകാനാമനുക്തമാനാനാം നിയമ ഉച്യതേ| യത്ര സാമാന്യേനോക്തമേഭിര്ദ്രവ്യൈരയം സ്നേഹഃ പക്തവ്യം ഇതി| യത്ര കസ്യചിത് ക്വാഥാദേഃ പരിമാണമുക്തം കസ്യചിന്നോക്തം തത്ര ച സ്നേഹദ്രവൌഷധാനാമിദം മാനം വിജ്ഞേയമ്| കിമിത്യാऽऽഹ-സമുദിതസ്യേത്യാദി| സമുദിതസ്യേത്യനേനൈതദ്ദര്ശയതി| യത്ര സര്വേഷാം ക്വാഥാദീനാമനിര്ദിഷ്ടപരിമാണത്വം തത്ര തേഷാമന്യോന്യസമാനാനാം മിശ്രീഭൂതാനാം ചതുര്ഥാംശേന സ്നേഹോ യോജ്യഃ| തഥാ യത്ര ഹി ദ്രവോദ്ദേശേ കിഞ്ചിദ്ദ്രവം സ്നേഹസമം സ്നേഹാദ് ദ്വിഗുണം ത്രിഗുണം വാ പഠ്യതേ കിഞ്ചിച്ഛാऽനിര്ദിഷ്ടപരിമാണം തത്ര നിര്ദിഷ്ടപരിമാണം യഥാശ്രുതമേവ കൃത്വാ നിര്ദിഷ്ടപ്രമാണേന തഥാ പൂരയിതവ്യം യഥാ സമുദിതം സ്നേഹചതുര്ഗുണം ഭവതി| യത്ര പുനഃ കിഞ്ചിച്ചതുര്ഗുണമേവ പഠിതം കിഞ്ചിച്ചാനിര്ദിഷ്ടം പ്രമാണം തത്ര ശ്രുതാവനുഷ്ഠിതായാമനിര്ദിഷ്ടമാനം ദ്രവം സ്നേഹസമമിത്യേഷൈവ പരിഭാഷാ ആപതതി| ഏവം സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണം സമുദിതം ദ്രവമിത്യര്ഥാദുക്തമ്| സ്നേഹാചതുര്ഥാംശേന കല്കഃ| സമുദിതസ്യ ദ്രവസ്യേതി യദുക്തം തന്ന സര്വത്ര വിജ്ഞേയമ്| അപി ത്വേകദ്രവ്യാദികേ യാവച്ചത്വാരോ ദ്രവാസ്താവത് സമുദിതസ്യേതി വിജ്ഞേയമ്| അന്യേ പുനരാചാര്യാഃ സ്നേഹപാക ഇത്യാദിശ്ലോകം മാനപ്രദര്ശനായ പഠന്തി| യഃ സ്നേഹഃ ശുദ്ധാമ്ബുനാ സാധ്യതേ തത്ര കല്കസ്യ സ്നേഹാച്ചതുര്ഥമംശം യോജയേത്| യത്ര തു നിഷ്ക്വാഥേന സാധ്യതേ തത്ര സ്നേഹാത് ഷഷ്ഠമംശം കല്കസ്യ യോജയേത്| യത്ര തു സ്വരസേന തത്രാഷ്ടമാംശമ്| കല്കസ്യേത്യനേന കല്കോദ്ദേശേനൈവ മതാന്തരമുക്തമ്| സ്നേഹദ്രവയോസ്തു പരമതമപ്രതിഷിദ്ധം തേഷാമനുമതമേവേതി വിജ്ഞേയമ്| പഞ്ചപ്രഭ്രുതി തു ദ്രവം പൃഥക് പ്രത്യേകം സ്നേഹസമമാവപേത്| അത്ര വൃദ്ധവൈദ്യാനുസ്മരണാവിച്ഛേദ ഏവാചാര്യേണാऽऽഗമത്വേനോപനിബദ്ധഃ| ന ചാനിബദ്ധപൂര്വമാഗമമാചാര്യസ്യ പ്രദര്ശയിതും യുക്തമിത്യാശങ്ക്യാചാര്യേണ യസ്മാദ്ദൃദ്ധവൈദ്യാനുസ്മര്യമാണമാര്ചാര്യചരകോക്തം ലിങ്ഗമനുമാപകം വിദ്യതേ| തഥാ ച ചരകേ വാതശോണിതചികിത്സിതേ ത്രായന്ത്യാദ്യേ പരുഷകാദ്യേ ച ഘൃതേ കഷായേ ച പരുഷകദ്രാക്ഷാകാശ്മര്യേക്ഷിവിദാരീണാം രസാഃ പൃഥക്സ്നേഹസമാഃ പഠിതാഃ| അതോऽനുമീയതേऽന്യത്രാऽപ്യേവമിതി പാരമ്പര്യവിച്ഛേദസ്യ ചാഗമത്വമപ്രതിഹതമിതി സര്വശാസ്ത്രേഷു ഗൃഹീതമേവ| യസ്മിംശ്ച ഭൈഷജ്യേ വിശിഷ്ടാ കല്പനാ നിര്യാസാദികാ നോക്താ തദ്ഭൈഷജ്യം കല്കീകുര്യാത്| യേഷു കേഷുചിത് സ്നേഹാപാകേഷ്വവിശേഷേണൌഷധാനി പഠിതാനി ന തു തേഷാം കല്പനാവിശേഷസ്തത്ര തേഷാം കല്ക ഏവ യോജ്യ ഇത്യര്ഥഃ| ഏകധ്യം മിശ്രീഭാവേന| നിര്യൂഹവദിതി സുഖോപവിഷ്ടഃ സര്വതഃ സകലമവലോകയന് ദര്വ്യാऽവഘട്ടായന് മൃദുനാ പരിതഃ സമുപഗച്ഛതാऽനലേന സാധയേദിത്യുക്തമ്| തത്ര യദേത്യാദിനാ പച്യമാനസ്നേഹസ്യാऽവതരണകാലഃ| വടകാനാം തു ലേഹപൂര്വത്വാത് പൃഥങ്നോക്തമ്| സുബോധമ്| അപി ചേത്യാദിനാ ഘൃതാദിവിശേഷേണ| സുബോധമ്| തദുദ്ഭവഃ ഫേനോദ്ഭവഃ| സരണമനേകശോ ഗമനമ്| തസ്യാഭാവഃ| പരിപൂയ പരിസ്രാവ്യ| സുബോധമ്| ഏവമാऽऽചാര്യേണ കല്പനാ ഉക്താഃ| ഇദന്തു വിചാര്യമ്| യദേതദൌഷധസംസ്കൃതം ഷഡങ്ഗാദിജലമുക്തം തത്ര തു ദ്രവ്യോദകക്വഥിതശേഷാണാം കിം മാനമിതി| തൃഡുപശമനായ ജലവത് പ്രയുജ്യതോ തത് ക്വാഥപാകപരിഭാഷാ ന സമ്ഭവതി| തഥാ ചാത്ര കേചിത് പഠന്തി- അനുക്തേ പരിമാണേ തു ദ്രവ്യാണാമുദകസ്യ ച| തൃഷ്ണാശാന്ത്യൈ കഥന്തോയമൌഷധഞ്ച പുനഃ കഥമ്|| ചതുര്ഗുണം യദി ദ്രവ്യാദഥവാ ഷോദശാംശകമ്| ചതുര്ഭാഗാऽവശേഷേ തു ബഹുദ്രവ്യം പ്രയുജ്യതേ|| ക്രിയമാണവിധിശ്ചൈഷ ന പ്രസിദ്ധിമുപാഗതഃ| തസ്മാദ്വിനാ തു ശാസ്ത്രേണ പ്രസിദ്ധിം സമുപാശ്രയേത്| യദേവ താവച്ഛാസ്ത്രേണ സമാഖ്യാതം പരിസ്ഫുടമ്| പ്രസിദ്ധിമാശ്രിതൈര്വൈദ്യൈസ്തദപി ക്രിയതേऽന്യഥാ|| നിര്ദിഷ്ടം മധുശാസ്ത്രേണ വമനേ ഗുണദര്ശനാത്| ന ച തത് ക്രിയതേ വൈദ്യൈഃ പ്രത്യാഗമനശങ്കയാ|| വാരുണ്യാമാऽऽസുതാഃ പ്രോക്താ ദേവദാരുവചാദയഃ| ജലേനോത്ക്വഥിതാഃ പ്രായസ്തേ പ്രസിദ്ധാശ്ച കര്മണി|| ഉക്തം ച ശാസ്ത്രകാരേണ കുര്യാദൂഹം സ്വയം ധിയാ| വ്യാഖ്യാനമുപദേശശ്ച തന്ത്രയുക്തിശ്ച കീര്ത്തിതാ|| തത്രോപദേശവചനം യത് പ്രോക്തം ശാസ്ത്ര ഏവ ഹി| വിശേഷേണ യദാऽऽഖ്യാനം തദ്വ്യാഖ്യാനമിഹേഷ്യതേ|| വിവിധം വാ യദാഖ്യാനം പ്രസിദ്ധമനിബന്ധനമ്| വൃദ്ധവൈദ്യാഗതം തദ്ധി വ്യാഖ്യാനമിതി സംജ്ഞിതമ്|| ആഗമസ്മര്യമാണോऽയം നൈവ ശാസ്ത്രനിബന്ധനഃ| തസ്മാത് സ്മരണമേവാऽത്ര യഥാ വൈദ്യക്രമാഗതമ്|| തഥൈവ ഭിഷജാ കാര്യോ ദ്രവ്യോദകപരിഗ്രഹഃ|| ഇതി| ഏവം വൃദ്ധവൈദ്യാऽऽഗതം പ്രസ്ഥാദിമാനം നൈവാസ്മാഭിരുച്യതേ| സര്വേഷ്വേവൌഷധോകകേഷ്വൌഷധാനാം സങ്ഖ്യാവിശേഷനിരപേക്ഷാസ്തഥാവിധാ ഭാഗാ വിധേയാഃ| യഥാ ദ്രവ്യസമുദായസ്യ വ്യാധ്യാദ്യപേക്ഷമര്ധപലം വാ കര്ഷത്രയം വാ പലം വാ ഭവതി| ന ച പലമധികമാത്രാ ക്വാഥസമാ ഭവതീത്യാऽऽശങ്കാ കാര്യാ| യതഃ ക്വാഥ്യേ ദ്രവ്യപലേ ഷോഡശജലപലാനി ദത്വാ ക്വഥിതശേഷസ്യ ചത്വാരി പലാനി ഗൃഹ്യന്തേ| തൃഡ്ശമനേ തു ജലേ ഔഷധപലേനോദകസ്യ പ്രസ്ഥദ്വയമാത്രദ്രവമാനേന തതോऽപ്യധികം വാ സ്ഥാല്യാമധിശ്രീയതേ| അര്ധശൃതം ചേദമേവ കല്പ്യതേ| തസ്മാത് ദ്രവ്യപലസ്യാപി പ്രയോഗേ ന വിരുധ്യ ഇതി| തഥാ യവാഗൂയൂഷപാനകമാംസൌദനാऽऽസവാऽരിഷ്ടാദിഷ്വപി ദ്രവ്യാദിമാനം നോക്തകം തത്രാപി വൃദ്ധവൈദ്യാऽവിച്ഛേദപാരമ്പര്യേണ പ്രതിപദോക്തം സജാതീയാऽനുമാനേനൈവാऽവാऽവഗന്തവ്യമ്| യസ്മാദ്ബഹിരേവ ശാസ്ത്രേണനുബദ്ധം പ്രയോഗേ പ്രതിഷ്ഠിതമ്| തഥാ ച പഠന്തി- അതശ്ച പ്രകൃതം ബുദ്ധ്വാ ദേശകാലാന്തരാണി ച| തന്ത്രകര്ത്തുരഭിപ്രായാനുപായാംശ്ചാര്ഥമാദിശേത്|| ഇതി| അനേകം ചൈവം പ്രകാരം പ്രസിദ്ധ്യൈവ ജ്ഞായത ഇതി കൃത്വ ശാസ്ത്രേ നിബദ്ധമ്| തഥാ ച - കുക്കുടാശ്ച മയൂരാശ്ച തിത്തിരിക്രൌഞ്ചവര്തകാഃ| ശാലയോ മദിരാഃ സര്പിര്വാതഗുല്മചികിത്സിതമ്|| ഇത്യത്ര യഥാര്ഹം സംസ്കാരോ ഗമ്യത ഏവ| അന്യത് സമ്മോഹഭയാന്ന പ്രദര്ശ്യതേ| അന്യതന്ത്രേഷു പുനരേവംവിധമപി പഠ്യതേ- അനിര്ദിഷ്ടേ ഘൃതക്ഷീരവിശേഷേ ഗവ്യമിഷ്യതേ| സൈന്ധവം ലവണേഭ്യശ്ച ക്ഷാരേഭ്യോ യവശൂകജഃ| തൈലേഭ്യസ്തിലതൈലഞ്ച ഗോമൂത്രം മൂത്രകീര്ത്തനേ|| ഇത്യുക്താഃ കല്പനാഃ|| ൧൬||
Adhikarana patimANanirdeshaH (17) · Śloka 17
പരിമാണം പുനഃ ഷഡ്വംശ്യോ മരീചിഃ| താഃ ഷട്സര്ഷപഃ| തേऽഷ്ടൌ തണ്ഡുലഃ| തൌ ധാന്യമാഷഃ| തൌ യവഃ| അതഃ പരം ചതുര്ഗുണവൃദ്ധ്യാऽണ്ഡികാമാഷകശാണകര്ഷപലകുഡവപ്രസ്ഥാ- ऽऽഢകദ്രോണവഹാഃ കല്പ്യന്തേ| ധരണം തു പലസ്യ ദശമോ ഭാഗഃ| മാഷകസ്യ പര്യായോ ഹേമോ ധാനകശ്ച| ശാണദ്വയസ്യ പര്യായോ ദ്രങ്ക്ഷണഃ കോലോ വടകശ്ച| കര്ഷസ്യ സുവര്ണമക്ഷം പിചുര്ബിഡാലപദകം പാണിതലം തിന്ദുകം കവലഗ്രഹഃ ഷോഡ- ശികാ ച| കര്ഷദ്വയസ്യ ശുക്തിരഷ്ടമികാ ച| പലസ്യ മുഷ്ടിഃ പ്രകുഞ്ചശ്ചതുര്ഥികാബില്വമാത്രഞ്ച| പലദ്വയസ്യ പ്രസൃതോ- ऽഷ്ടമാനം ച| കുഡവസ്യാऽഞ്ജലിഃ| കുഡവദ്വയസ്യ മാനികാ| ആഢകസ്യ പാത്രം കംസശ്ച| ദോണസ്യ നല്വണാര്മണോന്മാനഘട- കുമ്ഭകലശാഃ| ദ്രോണദ്വയസ്യ ശൂര്പഃ| തുലാ പുനഃ പല- ശതമ്| താനി വിംശതിര്ഭാര ഇതി| ഭവതി ചാത്ര- ശുഷ്കമേയേഷ്വിദം മാനം ദ്വിഗുണം തു ദ്രവാऽऽര്ദ്രയോഃ||൧൭||
परिमाणं पुनः षड्वंश्यो मरीचिः| ताः षट्सर्षपः| तेऽष्टौ तण्डुलः| तौ धान्यमाषः| तौ यवः| अतः परं चतुर्गुणवृद्ध्याऽण्डिकामाषकशाणकर्षपलकुडवप्रस्था- ऽऽढकद्रोणवहाः कल्प्यन्ते| धरणं तु पलस्य दशमो भागः| माषकस्य पर्यायो हेमो धानकश्च| शाणद्वयस्य पर्यायो द्रङ्क्षणः कोलो वटकश्च| कर्षस्य सुवर्णमक्षं पिचुर्बिडालपदकं पाणितलं तिन्दुकं कवलग्रहः षोड- शिका च| कर्षद्वयस्य शुक्तिरष्टमिका च| पलस्य मुष्टिः प्रकुञ्चश्चतुर्थिकाबिल्वमात्रञ्च| पलद्वयस्य प्रसृतो- ऽष्टमानं च| कुडवस्याऽञ्जलिः| कुडवद्वयस्य मानिका| आढकस्य पात्रं कंसश्च| दोणस्य नल्वणार्मणोन्मानघट- कुम्भकलशाः| द्रोणद्वयस्य शूर्पः| तुला पुनः पल- शतम्| तानि विंशतिर्भार इति| भवति चात्र- शुष्कमेयेष्विदं मानं द्विगुणं तु द्रवाऽऽर्द्रयोः||१७||
🔊 Audio coming soon
പരിമാണം പുനരിത്യാദി| പരിമാണം സാമാന്യേന മാനമ്| വംശീ സുസൂക്ഷ്മരജസോऽശു അണുഃ| താ ഇതി മരീച്യഃ| ത ഇതി സര്ഷപാഃ| താവിതി തണ്ഡുലൌ| പുനസ്താവിതി ധാന്യമാഷൌ| അത ഇതി യവാത്പരമുത്തരമുത്തരം പൂര്വസ്യ ചതുര്ഗുണവൃദ്ധ്യാ വിജ്ഞേയമ്| ഏവം സതി ചത്വാരോ യവാ അണ്ഡികാ| ചതസ്രോऽണ്ഡികാ മാഷകഃ| ചത്വാരോ മാഷകാഃ ശാണഃ| ഏവം ചതുര്ഗുണവൃദ്ധ്യാ കര്ഷാദ്യപി വഹാന്തം വാച്യമ്| ധരണം പലസ്യ ദശമോ ഭാഗഃ| ഷണ്മാഷകാ ഏകാऽണ്ഡികാ ഏകോ യവസ്രയോ ധാന്യമാഷാ ഇതി| പര്യായാ മാഷകാദീനാം സുബോധാഃ| ശാണദ്വയമര്ധകര്ഷഃ| താനീതി| താനി പലശതാനി വിംശതിര്ഭാരഃ| യദേതദിഹ മാനമുക്തം തച്ഛുഷ്കേഷ്വേവ മേയേഷു ബോദ്ധവ്യമ്| യദാ തു ദ്രവം ജലക്ഷീരഘൃതാദ്യാऽऽര്ദ്രം വാ ഗുഡൂചീപഞ്ചമൂലാദിമേയം തദൈതദേവ മാനം ദ്വിഗുണം ജ്ഞേയമ്| യദ്യപി ച സാമാന്യേന ദ്രവാര്ദ്രയോര്ദ്വിഗുണമാനസ്യോക്തത്വാത് വംശ്യാദിവഹാന്തം സര്വം ദ്വിഗുണം പ്രാപ്തം തഥാപി കുഡവാദ്യേവ വഹാന്തം ദ്വിഗുണം വിജ്ഞേയം ന തു വംശ്യാദിപലാന്തമ്| വംശ്യാദാവപി ദ്വിഗുണേ ദൂഷ്യമാണേ അനേകമവിച്ഛേദേന പ്രസിദ്ധമസംശയഫലം ച പ്രയോഗപൂഗം പരിഹീയതേ| തതശ്ച്യവനപ്രാശാദിഷു പ്രസിദ്ധാന്മാനാത് ദ്വിഗുണപലാനി തൈലാദീനി പ്രാപ്നുവന്തി| തഥാ നീലിനീഘൃതേ പ്രസിദ്ധാത് സുധാക്ഷീരാദയൌഗികമതിയോഗകര്ത്തൃദ്വിഗുണം പ്രാപ്നോത്യന്യാന്യപി ശാണാദിഷു വിപരീതാന്യാപതന്തി| താനി സ്വയം വികല്പ്യ യോജ്യാനി| അത്ര ച പ്രമാണം ചതുര്വിംശതിപലമാനം ബസ്തേശ്ചതുഃ സുവര്ണേന പലേന| നാऽഷ്ടസുവര്ണേന| അഷ്ടസുവര്ണേന ഹി ബസ്ത്യൌഷധസ്യ പക്ത്വാऽऽശയേऽവകാശ ഏവ ന വിദ്യതേ| ഏവമണ്ഡികാമാഷകശാണാദിഷ്വപി പ്രമാണീകര്ത്തവ്യമ്| തസ്മാത് സാമാന്യോക്താവപി കുഡവാദിഷ്വേവ ദ്വിഗുണത്വം വിജ്ഞേയമ്, ന വംശ്യാദിഷു| അത ഏവ ച തുലായാഃ പലോക്തിനിയതത്വദ് ദ്വിഗുണത്വാऽസമ്ഭവഃ| തഥാ ച പഠന്തി- നിര്ദേശസ്യാവിശേഷേऽപി വിശേഷോ രൂഢിമാഗതഃ| അവിച്ഛേദാത് പ്രവക്തൃണാം ശ്രോതൃണാം ച ക്രിയാവിധൌ|| കര്മണ്യണുവിശേഷേऽപി വിശേഷേ ലക്ഷണം സ്ഥിതമ്| ആദിത്യം പശ്യതീത്യത്ര നാऽവിശേഷാത് പ്രയുജ്യതേ|| ഇതി| അത ഏവ യദപി ചാऽऽര്ദ്രദ്രവ്യാണാം ദ്വിഗുണം മാനമുക്തം തന്നഃ സര്വേഷാമേവ കൂഷ്മാണ്ഡകാऽऽര്ദ്രകേക്ഷുഗണ്ഡിരകാദീനാമിതി ബോദ്ധവ്യമ്| യാനി പുനഃ സഹചരകണ്ടകാരികാവാശാതാവരീകുടജത്വക്കൂഷ്മാണ്ഡകാദീന്യാऽऽര്ദ്രണ്യേവ പ്രസിദ്ധപ്രയോഗാണി തേഷാം ദ്വിഗുണത്വേ യഥാസ്വമുക്തപ്രയോഗാऽസമ്ഭവഃ| ശുഷ്കപ്രസിദ്ധാനാം തു സദ്യ ഉദ്ധൃതാനാം തൈക്ഷ്ണ്യാദ്യഭാവാദുപപന്ന ഏവ ദ്വിഗുണപ്രയോഗ ഇതി| അപി തു യേഷാം ശുഷ്കാണാമേവ പ്രയോഗഃ പ്രസിദ്ധഃ ദ്വിഗുണത്വസിദ്ധേഃ സമ്ഭവാത്തു സദ്യ ഉദ്ധൃതാന്യേവ പ്രയുജ്യന്തേ തേഷാമേവ യത്ര തു കിഞ്ചിദാദിശ്യതേ നാऽന്യത് സതം ദ്വിഗുണം വാ ത്രിഗുണാദി വോച്യതേ തത്ര ദ്രവശുഷ്കകുഡവാദിനിരപേക്ഷമേവ| വ്യവഹാരപ്രസിദ്ധയോന്മാനമാത്രേണൈവ സമത്വാദികം വിജ്ഞേയമ്| കുഡവാദിസ്മൃതൌ തു പൂര്വമ്| ഇത്യുക്താ കല്പനാ|| ൧൭||
Adhikarana paribhAShAsaMgrahaH (18-19) · Śloka 19
പേഷണാऽऽലോഡനേ വാരി സ്നേഹപാകേ ച നിര്ദ്രവേ| കല്പയേത്സദൃശാന് ഭാഗാന് പ്രമാണം യത്ര നോദിതമ്| അനിര്ദിഷ്ടാऽപ്രസിദ്ധേഷു മൂലം ഗ്രാഹ്യം ത്വഗാദിഷു| സ്നേഹപാകസ്ത്രിധാ മന്ധശ്ചിക്കണഃ ഖരചിക്കണഃ| മന്ദഃ കല്കസമേ കിട്ടേ ചിക്കണോ മദനോപമേ| കിഞ്ചിത് സീദതി കൃഷ്ണേ ച വര്ത്തമാനേ തു പശ്ചിമഃ| ദഗ്ധോऽത ഊര്ധ്വം നിഷ്കാര്യഃ സ്യാദാമസ്ത്വഗ്നിസാദകൃത്| മൃദുര്നസ്യേ ഖരോऽഭ്യങ്ഗേ പാനേ ബസ്തൌ ച ചിക്കണഃ| ഹിമവദ്വന്ധ്യശൈലാഭ്യാം പ്രായോ വ്യാപ്താ വസുന്ധരാ| സൌമ്യം പഥ്യം ച തത്രാദ്യമാऽऽഗ്നേയം വൈന്ധ്യമൌഷധമ്||൧൮|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം കല്പസ്ഥാനേ ഭേഷജകല്പോ നാമ അഷ്ടമോऽധ്യായഃ||൧൯||
पेषणाऽऽलोडने वारि स्नेहपाके च निर्द्रवे| कल्पयेत्सदृशान् भागान् प्रमाणं यत्र नोदितम्| अनिर्दिष्टाऽप्रसिद्धेषु मूलं ग्राह्यं त्वगादिषु| स्नेहपाकस्त्रिधा मन्धश्चिक्कणः खरचिक्कणः| मन्दः कल्कसमे किट्टे चिक्कणो मदनोपमे| किञ्चित् सीदति कृष्णे च वर्त्तमाने तु पश्चिमः| दग्धोऽत ऊर्ध्वं निष्कार्यः स्यादामस्त्वग्निसादकृत्| मृदुर्नस्ये खरोऽभ्यङ्गे पाने बस्तौ च चिक्कणः| हिमवद्वन्ध्यशैलाभ्यां प्रायो व्याप्ता वसुन्धरा| सौम्यं पथ्यं च तत्राद्यमाऽऽग्नेयं वैन्ध्यमौषधम्||१८|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां कल्पस्थाने भेषजकल्पो नाम अष्टमोऽध्यायः||१९||
🔊 Audio coming soon
യത്ര പേഷണാऽऽലോഡനാദിസാമാന്യേനോക്തം തത്ര വാര്യ്യൈ വേതി വിജ്ഞേയമിത്യാഹ-പേഷണേത്യാദി| യത്ര തൂ ദ്രവ്യതിരേകേണ പിഷ്ട്വാ പിബേദിത്യേവമാദ്യുക്തമ് | യത്ര ച സ്നേഹമേഭിരൌഷധൈഃ പചേദിതി ച പ്രോക്തമ്| തത്ര സര്വത്ര സലിലമേവേഷ്യതി ഇതി ഭാവഃ| യത്ര തു ദ്രവ്യാണ്യേവ പഠിതാനി ന തു തേഷാം പൃഥക്പ്രമാണം തത്ര സദൃശാംസ്തുല്യാന് ഭാഗാന് കല്പയേത്| ഏതത് പൃഥക്പഠിതാനാം മാനം വിജ്ഞേയമ്| സമുദായസ്യ ച മാനം ശബ്ദേനൈവ വാച്യമ്| യഥാ ദശമൂലാऽऽഢക ഇത്യത്ര സമുദിതസ്യൈവാऽऽഢക ഇതി വിജ്ഞേയമ്, ന തു പൃഥഗ്ഭൂതസ്യേതി ഭാവഃ| യത്ര തു ത്ര്യൂഷണത്രിഫലാദീനാമേകവചനാന്താനാം പ്രയോഗസ്തത്ര സമുദായസ്യൈവ ഭാഗോ വിജ്ഞേയഃ| ക്വചിത്തു കാര്യാനുമാനാത് പ്രത്യേകമിഷ്യതേ| പ്രമാണം യത്ര നോദിതമിതി മാനവാചിനഃ ശബ്ദസ്യാപ്രയോഗ ഉക്തഃ| തത് പ്രയോഗേ തു യഥാപ്രാപ്തമവഗന്തവ്യമ്| തേനാऽഗസ്ത്യാദികേ ഘൃതാദീനാം പിപ്പലീചൂര്ണേനാऽസാമ്യമ്| ഭേഷജസ്യ കല്പനാ ഉക്താ| കേവലമിദം ന ജ്ഞായതേ യദ്യത്ര ക്വചിത് ദ്രവ്യമുക്തം തത്ര തസ്യ വിംഗൃഹ്യതാമിതി| യസ്മാദ് ദ്രവ്യാണാം ത്വക്സാരപിച്ഛാമൂലഫലകുസുമക്ഷീരശാഖാദിഭേദേനാऽനേകധാ പ്രയോഗേ ദൃഷ്ടഃ ഇത്യത്രാऽऽഹ-അനിര്ദിഷ്ടാऽപ്രസിദ്ധേഷ്വിത്യാദി| യത്ര ത്വഗാദീനാമന്യതമം ശബ്ദേനോക്തം തത്രാऽവിവാദഃ| യത്ര പുനര്വിശേഷസ്ത്വഗാദിഷു ന നിര്ദിഷ്ടോऽപ്രസിദ്ധത്വാദൌഷധസംഗ്രഹകര്ത്തൃഭ്യോ ന പ്രാപ്യതേ തത്ര മൂലമേവ ഗ്രാഹ്യമ്| തഥാ ച കശ്ചിതന്ത്രകാരഃ പഠതി - വചനാച്ച സദാ കാര്യം ഫലമൂലാദി യത്സ്മൃതമ്| ഭിഷഗ്വ്യഞ്ജിതേ ദ്രവ്യേ മൂലം ദദ്യാദ് വിശേഷതഃ|| വ്യക്തേരനുപലബ്ധൌ തു മൂലമേവ പ്രദാപയേത്| മൂലവീര്യാ ഹി ഭൂയിഷ്ഠമൌഷധീഃ പരിചക്ഷതേ| മൂലാऽലാഭേ തു ദാതവ്യം മൂലതുല്യഗുണഞ്ച യത്|| ഇതി| മന്ദാദിഭേദേന ത്രിധാ സ്നേഹപാക ഉക്തഃ| കല്കസമോऽതിമാര്ദവാത്| മദനം മാക്ഷികമലമ്| സീദതി സങ്ഘാതം ന ഗൃഹ്ണാതി| അതഃ ഖരലക്ഷണാദൂര്ധ്വം യോ ദഗ്ധോ ഭവതി സ തു നിഷ്കാര്യഃ സ്യാത്| മന്ദലക്ഷണാത് പൂര്വമാമഃ സത്ത്വऽഗ്നിസാദകൃത്| മൃദ്വിത്യാദിനാ മന്ദാദീനാം വിഷയനിര്ദേശഃ| മൃദുര്മന്ദഃ ഇതി പര്യായൌ| ഉപസംഹരന്നാഹ-ഹിമവദിത്യാദി| വസുന്ധരാ ഭുര്ഹിമവതാ വിന്ധ്യേന ച പ്രായോ വ്യാപ്താ| ദക്ഷിണോ ഭൂഭാഗോ വിന്ധ്യ ഉത്തരോ ഹിമവാന്| തത്രൈവം സ്ഥിത ആദൌ ഭവമാऽऽദ്യം ഹൈമവതം സൌമ്യം ദേഹേ ച പഥ്യമ്|| വൈന്ധ്യമാऽऽനേയമ്| തസ്യ പഥ്യാപഥ്യത്വേനാऽനുക്തേര്വിഷയവിശേഷേണ പഥ്യത്വമുക്തമിതി| അത്ര ച കേചിച്ചരകാചാര്യമതനുസാരേണ പ്രമാണോപപന്നപ്രസിദ്ധാऽവിച്ഛിന്നവ്യവഹാരപ്രദര്ശനപരാഃ ശ്ലോകൈഃ പരിഭാഷാഃ പഠന്തി| താഃ വികല്പ്യ യോജ്യാഃ| ചരകോക്താഃ പരിഭാഷാഃ- പരിഭാഷാഃപ്രവക്ഷ്യന്തേ ചികിത്സായാം സുസംശ്രിതാഃ| ദ്രവ്യാണി ഷോഡശഗുണേ സലിലേ ക്വാഥയേദ്ഭിഷക്|| ചതുര്ഥശേഷഃ പൂതസ്തു കഷായോ ഗ്രാഹ്യ ഇഷ്യതേ| അഥ ക്വാഥ്യേഷു തേഷൂക്തം തോയാദന്യദ് ദ്രവം ഭവേത്|| തച്ചാമ്ബുവത് പ്രയോക്തവ്യം തത് ഷോഡശഗുണം തതഃ| ദ്രവം യത്തത്ര പഠിതം ക്ഷീരം വാ ദധിമസ്തു വാ|| മൂത്രം തക്രം സുരാഗണ്ഡം യദി വാऽപ്യമ്ലകാഞ്ജികമ്| ജലവത് ഷോഡശഗുണം തത്സ്യാത് പാദാऽവശേഷിതമ്|| അനിര്ദിഷ്ടേ പ്രമാണേ തു ക്വാഥ്യാനാം ച ദ്രവസ്യ ച| കഷായപാകകല്പോऽയം കൃഷ്ണാऽऽത്രേയേണ വര്ണിതഃ|| കര്ത്തവ്യം സതി നിര്ദേശേ യഥാനിര്ദേഷ്ടമേവ ഹി| അസ്യാസ്തു പരിഭാഷായാഃ ഷഡങ്ഗാദാവസമ്ഭവാത്|| തത്ര പ്രസിദ്ധിമാശ്രിത്യ ഭേഷജേഷു ജലേഷു ച| തഥാ വിധേയാ ഭാഗാഃ സ്യുര്വ്യാധ്യാദിസദൃശാ യഥാ|| തസ്മാദര്ധപലം വാപി ദ്വിപ്രസ്ഥമുദകസ്യ തു| തതോऽധികം വാ കര്ത്തവ്യമൂഹാപോഹവിശാരദൈഃ|| ഹീനം വാപി തതഃ കാര്യമേവം യൂഷേ ച പാനകേ| മാംസൌദനാസവാരിഷ്ടപേയാസു ച വിതര്കയേത്|| സ്നേഹാദിസാധനായോക്തോ നിര്യൂഹോ യത്ര യത്ര ഹി| തത്രാऽപി ഷോഡശഗുണഃ പക്ഷോऽയം പരിഗൃഹ്യതേ|| ദ്രവ്യം സ്നേഹസമം ക്വാഥ്യമത്ര പക്ഷേ പ്രയുജ്യതേ| കഷായ ഏവ ചേത്തത്ര ദ്രവാര്ഥം കേവലോ ഭവേത്|| തഥാന്യദപി തത്രോക്തം ദ്രവം ക്ഷീരാദികം ഭവേത്| തതോऽനുരൂപം സങ്ഖ്യായ ദ്രവ്യം തോയേന സാധയേത്|| ദ്രവ്യം സ്നേഹസമം ക്വാഥ്യമന്യത്രാऽപി ദ്രവേ സതി| ന തത്ര യുജ്യതേ തസ്മാദനുരൂപേണ കല്പയേത്|| അന്യേ തു ഭിഷജഃ പ്രാഹുഃ ക്വാഥ്യാന്യഷ്ടഗുണോऽമ്ഭസി| ക്വാഥ്യം തു ഭവതി സ്നേഹാദത്ര ദ്വിഗുണമൌഷധമ്| കഷായേണൈവ ചേത്സാധ്യഃ സത്യന്യസ്മിന് ദ്രവേ തഥാ| സാധയേദനുരൂപേണ കേചിദേവം പ്രചക്ഷതേ|| ചതുര്ഗുണേന തോയേന ക്വാഥയേദൌഷധാനി തു| ൠഷീണാം സുശ്രുതാദീനാം സര്വേഷാം മതമീദൃശമ്|| ഏതാവാംസ്തു വിശേഷോऽത്ര ശേഷമാത്രാऽപി പൂര്വവത്| ക്വാഥ്യം തു ഭേഷജം സ്നേഹാദത്ര പക്ഷേ ചതുര്ഗുണമ്|| പലവ്യപേക്ഷയാ ദ്രവ്യാദഥ തോയം ചതുര്ഗുണമ്| പ്രസ്ഥവ്യപേക്ഷയാ ദ്രവ്യാദ്യദാ തോയം ചതുര്ഗുണമ്|| ക്രിയതേ ദ്വിഗുണം ക്വാഥ്യം തതഃ സ്നേഹാത്പ്രയുജ്യതേ| ദ്രവാണാം ദ്വിഗുണം പ്രസ്ഥം ശുഷ്കാത്പ്രസ്ഥാദ്യതോ മതഃ|| പ്രസിദ്ധിസ്തു ചികിത്സായാം ദ്വിധാ ഹി ഭിഷജാമിഹ| പലവ്യപേക്ഷയാऽപ്യസ്തി തഥാ പ്രസ്ഥവ്യപേക്ഷയാ|| സുധ്രുതസ്യ തു യഃ പൂര്വമുപന്യസ്തശ്ചിരന്തനഃ| പാഠഃ പലവ്യ്തപേക്ഷായാം ജ്ഞാപകം തദുദാഹൃതമ്|| ഇത്യേവം ത്രിവിധഃ പ്രോക്തഃ കഷായഗ്രഹണം പ്രതി| ഏവമന്യത്ര സര്വേഷാം കല്കാത് സ്നേഹശ്ചതുര്ഗുണഃ| ചതുര്ഗുണം ദ്രവം സ്നേഹാദ്യത്ര യത് പഠ്യതേ ദ്രവമ്| അനുക്തേ തു ദ്രവേ ദേയം ജലമേവ ചതുര്ഗുണമ്|| കല്കകല്പസ്തു ചരകേ കഷായാണാം ന കീര്തിതഃ| സ്നേഹപാകവിധിസ്തൂക ഏവം ദൃഢബലേന തു|| ചരകോऽര്ധകൃതേ ശാസ്ത്രേ ബ്രഹ്മഭൂയം ഗതോ യതഃ| കഷായസ്യ തു പേയസ്യ യദി വാ കല്കചൂര്ണയോഃ| മാത്രാ ദൃഢബലേനാപി തത്രേതി പരിഭാഷിതാ| ചരകോക്തൈര്മയാ വാക്യൈരനുമാനാത് പ്രസാധിതാ|| അനുക്താപി യഥാ മാത്രാ പശ്ചാദ്വക്ഷ്യാമ്യഹം തഥാ| ഏഷാം കഷായകല്പാനാം പ്രവിഭാഗോ വിധീയതേ|| കഷായകല്പേ ത്രിവിധേ യശ്ചതുര്ഗുണിതോദകഃ| കഷായകല്പഃ സ്നേഹേഷു സാധ്യേഷ്വേവ സമാശ്രിതഃ|| വൈദ്യൈഃ പ്രായേണ ന തഥാ യഃ ഷോഡശഗുണോദകഃ| ചതുര്ഗുണോദകേ പക്ഷേ സ്നേഹാദ് ദ്രവ്യം ചതുര്ഗുണമ്|| അഷ്ടാവിംശം പലശതം ക്വാഥ്യദ്രവ്യസ്യ ജായതേ| സ്നേഹപ്രസ്ഥേ വിപക്തവ്യേ ശുഷ്കം തച്ച ഭവേദ്യദി|| ആര്ദ്രേ ചേദുദ്ധൃതം സദ്യസ്തതഃ പലശതദ്വയമ്| സ്നേഹപ്രസ്ഥേ ഭവേത്സാധ്യേ ഷട്പഞ്ചാശത്പലാധികമ്|| ഏവം ബഹുത്വാദ് ദ്രവ്യസ്യ യശ്ചതുര്ഗുണിതോദകഃ| സകല്പോऽഭിമതസ്തത്ര സ്നേഹഃ സ്യാദ്വീര്യവത്തരഃ|| സഹസ്രപാകാഃ സ്നേഹാസ്തു ശതപാകാശ്ച കീര്ത്തിതാഃ| സുഭാവിതം സ്വല്പമപി ദ്രവ്യം തദ്ബഹുകര്മകൃത്|| തസ്മാദ്ബഹുതരം ദ്രവ്യം യത്ര പക്ഷേ പ്രയുജ്യതേ| സ്നേഹപാകേഷു സഃ ശ്രേയാനിത്യേഷ തു മയാശ്രിതഃ|| സ്നേഹപാകവിധാവേവ പ്രയോഗസ്തസ്യ യുജ്യതേ| പാചനാഃ ശമനീയാശ്ച യേ കഷായാ ജ്വരാദിഷു|| ഉദീരിതാഃ പുനസ്തേഷു കഷായേശൂപകല്പ്യതേ| ചതുര്ഗുണോദകേ പേയം കഷായസ്യ ഫലം ഭവേത്|| തസ്മാദ് ദ്രവ്യപലം വൈദ്യാഃ പാചനേശു പ്രയുഞ്ജതേ| മാത്രാം തു വൈദ്യാഃ ക്വാഥസ്യ പായയന്തി ചതുഷ്പലാമ്|| ക്രിയമാണാഃ പ്രസിദ്ധോऽയം പാരമ്പര്യാഗതോ വിധിഃ| ബാധിതും ശക്യതേ നൈവ ജ്ഞാപകം ചാത്ര വിദ്യതേ|| പലം വത്സകബീജസ്യ ശ്രപയിത്വാ രസം പിബേത്| ആചാര്യചരകേണൈവ മതിസാരേ തു ഭാഷിതമ്|| പടോലാദ്യേ കഷായേ ച ക്വാഥ്യദ്രവ്യപലം കൃതമ്| ചതുര്ഗുണേന തോയേന പചേദ് ദ്രവ്യപലേ സതി|| ചതുര്ഭാഗാവശേഷം തു പേയം ക്വാഥപലം ഭവേത്| ശാസ്ത്രേ കുഷ്ഠേ ച മാത്രാ സാ മഹതീ സമ്പ്രകാശിതാ|| ചതുഷ്പലാ കഷായസ്യ മാത്രാ യാ ഭിഷജാം മതാ| പലേ ചതുര്ഗുണജലേ സാ മാത്രാ ന പ്രസിധ്യതി|| ഏവം സതി ച സാധ്യം സ്യാദ്ഭേഷജാനാം ചതുഷ്പലമ്| ചതുഷ്പലസ്യ ദ്രവ്യസ്യ ക്വഥിതസ്യ ചതുര്ഗുണേ|| തോയേ ചതുര്ഥശേഷസ്യ പേയഃ ക്വാഥശ്ചതുഷ്പലഃ| ഭട്ടാരഹരചിന്ദ്രേണ ഖരണാദേ പ്രകീര്ത്തിതാ|| പാതവ്യാ ഷട്പലാ മാത്രാ തസ്യ ദ്രവ്യപലാനി ഷട്| ക്വാഥ്യാനി സമ്പ്രയുജ്യന്തേ ജലം ദ്രവ്യാച്ചതുര്ഗുണമ്|| പടോലാദ്യേ ച തേനാപി ക്വാഥ്യദ്രവ്യപലം കൃതമ്| ഖരണാദകൃതാ മാത്രാ പേയാ തേനൈവ ഷട്പലാ|| പരസ്പരവിരുദ്ധം തത്തസ്യാപ്യേതത് പ്രയുജ്യതേ| അപ്രസിദ്ധോ വിധിശ്ചായം കഷായസ്യ ജ്വരാദിഷു|| ന ഷട്പലാനി ക്വാഥ്യന്തേ ന ച തോയം ചതുര്ഗുണമ്| ചതുര്ഗുണോദകാ തസ്മാത് പരിഭാഷാ ന യുജ്യതേ|| ജ്വരാദീനാം കഷായേഷു സ്നേഹേഷ്വേവ ഹി സാ മതാ| കൃഷ്ണാത്രേയമുനിപ്രോക്താ യാ ഷോഡശഗുണോദകാ|| ജ്വരാദിഷു കഷായാണാം ഗ്രഹണം ക്രിയതേ തയാ| ചതുര്ഗുണോദകാ യാऽപി പരിഭാഷോപദിശ്യതേ|| തത്രാപി ഹി വിശേഷോऽയമന്യഃ കൈശ്ചിദുപാശ്രിതഃ| സ്നേഹേഷു പലനിര്ദേശോ യേഷു യേഷു ന വിദ്യതേ|| പ്രസ്ഥവ്യപേക്ഷയാ ചാऽത്ര സങ്ഖ്യേയമദുകൌഷധമ്| പലവ്യപേക്ഷയാ ചാऽപി സമാചാരോ ദ്വിധാ അപി|| പൂര്വം പ്രസ്ഥവ്യപേക്ഷാ യാ പ്രോക്ത വിജ്ഞാപകേ സതി| ദ്രവ്യാണാം പലനിര്ദേശോ യത്രോക്തോ മിശ്രകേ തഥാ || പലവ്യപേക്ഷയൈവാത്ര തോയമേവം ചതുര്ഗുണമ്| പ്രദേശാന്തരനിര്ദേശാച്ചരകേऽപ്യനുമീയതേ|| കഷായമാത്രാ പാതവ്യാ മദ്യപ്യപരിഭാഷിത| സ്വര്ണക്ഷീര്യാദികേ യോഗേ പാണ്ദുരോഗചികിത്സിതേ|| പാതവ്യാ കഥിതാ മാത്ര ഗോമൂത്രേണ ചതുഷ്പലാ| രോഹിണീ കടുകാദീനാം പിത്തഗുല്മചികിത്സിതേ|| ഘൃതം മുക്ത്വാ കഷായസ്യ പ്രോക്താ മാത്രാ ചതുഷ്പലാ| അതോऽനുമാനാച്ചരകേ സിദ്ധാ മാത്രാ ചതുഷ്പലാ|| ദ്രവ്യാണാം ച പലം ക്വാഥ്യം പടോലാദ്യേ പ്രകീര്ത്തിതമ്| പലം വത്സകബീജസ്യ നിര്ദിഷ്ടം ചാऽതിസാരികേ|| തത് ഷോഡശഗുണേ തോയേ യദി ന ക്വാഥ്യതേ തതഃ| ചതുര്ഗുണോദകേ തോയേ പേയം ക്വാഥപലം ഭവേത്|| ഇത്യേതത് ഷോദശഗുണം തോയം യത്ര പ്രയുജ്യതേ| ഏഷൈവ ചരകസ്യാപി പരിഭാഷാऽനുമീയതേ|| പാതവ്യേഷു കഷായേഷു മുസ്തപര്പടകാദിഷു| വിശേഷഃ കഥ്യതേऽന്യോऽപി മാനേ ശുഷ്കദ്രവാശ്രയേ|| ശുഷ്കദ്രവ്യാശ്രയം മാനം നിര്ദിശ്യ യദുദാഹൃതമ്| ദ്രവേഷു ദ്വിഗുണം മാനം സദ്യശ്ചൈവോദ്ധൃതേഷു ച|| ദ്വിഗുണം മാനമിത്യേതദാऽऽരഭ്യ കുഡവാദിതി| ശുഷ്കാണാഞ്ച ദ്രവാണാഞ്ച സമം തു കുഡവാദധഃ|| തുലായാമപി നൈവേഷ്ടാ ദ്വിഗുണാ മാനകല്പനാ| തുലാപലശതം ചൈവ തച്ഛുഷ്കദ്രവ്യയോര്മതമ്|| പലം ചതുര്ഗുണം ചേഷ്ടം പ്രസിദ്ധജ്ഞാപകാദികമ്| സഹാചരതുലായാസ്തു രസേ തൈലഢകം പചേത്|| യദുക്തം ശതമേവാത്ര പലാനാം പരിഗൃഹ്യതേ| ചതുഃസുവര്ണമേതച്ച പലം നാऽഷ്ടസുവര്ണകമ്|| ദ്രവ്യസ്യ ദ്വിഗുണത്വേ സ്യാത്പലമഷ്ടസുവര്ണകമ്| നൈവാഞ്ജലൌ ന പ്രസൃതേ ന പലേ ന പലാദധഃ| ദ്രവാണാമൌഷധാനം ഹി ദ്വിഗുണം മാനമിഷ്യതേ| ദ്വിഗുണത്വേ ദ്രവേഷു സ്യാത്പലമഷ്ടസുവര്ണകമ്|| തേനൈഷാം ദ്വിഗുണത്വേന ക്രിയാമാര്ഗോ വിരുദ്ധ്യതേ| കുഡവാദ്യാസു സംജ്ഞാസു ദ്രവാണാം ദ്വിഗുണോ വിധിഃ|| വിദ്യതേ ജ്ഞാപകം ചാऽത്ര ചരകാചാറ്യദര്ശിതമ്| സ്പഷ്ടാര്ഥമേവ പഠിതമിദം കുഷ്ഠചികിത്സിതേ|| സലിലാഢകേऽഷ്ടഭാഗേ ശേഷേ പൂതോ രസോ ഗ്രാഹ്യാഃ| തേ ച കഷായാഷ്ടപലേ ചതുഷ്പലം സര്പിഷശ്ച പക്തവ്യമ്|| യാവത് സ്യാദഷ്ടപലം ശേഷം പേയം തതഃ കോഷ്ണമിതി| അഷ്ടഭാഗാവശേഷേ തു പലാനാമഷ്ടകദ്വയമ്|| പലസ്യ ദ്വിഗുണേ മാനേ ക്രിയമാണേ ന യുജ്യതേ| ദ്വിഗുണേ ഹി പലേ തത്സ്യാദേകമേവ പലാഷ്ടകമ്|| ചതുഷ്പലം ച ദാതവ്യം യത് പ്രോക്തം സഹ സര്പിഷാ| പലസ്യ ദ്വിഗുണേ മാനേ തദപ്യഷ്ടപലം ഭവേത്|| ചതുഃസുവര്ണ ഹി പലം ശുഷ്കാണാമിഷ്യതേ യതഃ| ദ്വിഗുണത്വാദ് ദ്രവാണാം ഹി തത്സ്യാദഷ്ടസുവര്ണകമ്|| നിരൂഹമാത്രാനിര്ദേശ ഏവം സതി ച ബാധ്യതേ| പ്രസൃതാര്ധം സമാരഭ്യ ദ്വാദശ പ്രസൃതാഃ പരമ്|| ഏഷാ മാത്രാ ദ്വിഗുണിതാ ദ്വിഗുണേ പ്രസൃതേ ഭവേത്| നിരൂഹമാത്രാ ശാസ്ത്രോക്താ ദ്വാദശപ്രസൃതാസ്തഥാ|| ചത്വാരിംശത് പലാനി സ്യുരഷ്ടാഭിരധികാനി ച| വ്യാധ്യാദിഷു തു മധ്യേഷു ക്വാഥസ്യാഞ്ജലിരിഷ്യതേ|| അത്ര സുശ്രുതനിര്ദേശേ ക്വാഥോऽയം ദ്വിഗുണോ ഭവേത്| സ്വരസാത്ക്വാഥിതാച്ഛീതാത്കഷായാത്ഷട്പലം പിബേത്|| യദുക്തം ഖരണാദേന തദ് ദ്വാദശപലം ഭവേത്| പൈത്തികേ പഠ്യതേ ഗുല്മേ സര്പിഷശ്ച ചതുഷ്പലമ്|| പിബേത്സമ്മൂര്ച്ഛിതം തേന ഗുല്മഃ ശാമ്യതി പൈത്തികഃ| ചതുഷ്പലം ഘൃതസ്യേദം മാത്രാऽപ്യഷ്ടപലം ഭവേത്|| സ്വണക്ഷീര്യാദികേ യോഗേ ഗോമൂത്രാഞ്ജലിരിഷ്യതേ| അഞ്ജലേര്ദ്വിഗുണത്വാദ്ധി മാത്രാ സാഷ്ടപലാ ഭവേത്|| ഗൌല്മികേ ത്രായമാണാദ്യേ ഘൃതേ ച പരിപഠ്യതേ| രസസ്യാമലകേക്ഷൂണാം ക്ഷീരസ്യ ച ഘൃതസ്യ ച|| പലാനി പൃഥഗഷ്ടാഷ്ടൌ കൃത്വാ സമ്യഗ്വിപാചയേത്| അഷ്ടൌ പ്രത്യേകമേതാനി സ്യുഃ ഷോഡശപലാനി തു|| തസ്മാദേവം പ്രകാരേഷു നിര്ദ്രേശേഷു വിരുധ്യതേ| ദ്രവാണാം ദ്വിഗുണം മാനം തത്കാര്യം കുഡവാദിഷു|| ആര്ദ്രേഷ്വപി ന സര്വേഷു സദ്യസ്തേഷൂദ്ധൃതേഷു ച| ദ്വിഗുണം മാനമിച്ഛന്തി വിശേഷോऽത്ര ച കല്പ്യതേ|| ശുഷ്കാണി വിനിയുജ്യന്തേ ദശമൂലാദികാനി ഹി| തേഷ്വേവ ദ്വിഗുണം മാനം ന സര്വേഷൂദ്ധൃതേഷു ഹി|| ആര്ദ്രാണാമേവ യേഷാം തു പ്രസിദ്ധിമുപകല്പയേത്| വാസാഘൃതേ വൃഷഘൃതേ തൈലേ സാഹചരേ തഥാ|| ആര്ദ്രാണാം ദ്വിഗുണം മാനമേവമാദിഷു നേഷ്യതേ| ആര്ദ്രാണാമേവ തേഷാം ഹി പ്രയോഗഃ ശസ്യതേ യതഃ|| ശതാവരീമൂലതൂലാശ്ചതസ്രോ യാഃ പ്രകീര്ത്തിതാഃ| ന തത്ര ദ്വിഗുണം മാനം ഭിഷഗ്ഭിഃ കൈശ്ചിദാശ്രിതമ്|| വൈദ്യബുദ്ധിവികാസാര്ഥമിദമന്യത് പ്രകാശ്യതേ| ക്വാഥ്യാനാമൌഷധാനാം ഹി തത്ര കാര്യശ്ചതുര്ഗുണഃ|| ഉദാഹരണമത്രേഷ്ടം മഹാകല്യാണകം ഘൃതമ്| ഏവമേവൌഷധാനാം ഹി പ്രമാണം യത്ര നോദിതമ്|| ദ്വിഗുണം ചാപി നിര്ദിഷ്ടമന്യത്ക്ഷീരാദികം ദ്രവമ്| കഷായോऽപ്യൌഷധാനാം ഹി തത്ര കാര്യശ്ചതുര്ഗുണഃ|| ഉദാഹരണമത്രേഷ്ടം മഹാകല്യാണകം ഘൃതമ്| ഏവമേവൌഷധാനാം ഹി പ്രമാണം യത്ര നോദിതമ്|| ദ്വിഗുണഞ്ചാപി നിര്ദിഷ്ടമന്യത് ക്ഷീരാദികം ദ്രവമ്| കഷായോऽപ്യൌഷധാനാം ഹി ദ്വിഗുണസ്തത്ര യുജ്യതേ|| വാദികം ജ്വരേ പ്രോക്തമത്രോദാഹരണം സ്മൃതമ്| നിര്ദിഷ്ടം ക്ഷീരമന്യദ്വാ ദ്രവം യത്ര ചതുര്ഗുണമ്|| ക്വാഥൌഷധാനാം മാനഞ്ച പ്രോക്തം നോക്തം ജലസ്യ തു| തത്രൌഷധിവശാദേവ സങ്ഖ്യാ ക്വാഥസ്യ ഗമ്യതേ|| ചതുര്ഗുണോദകാ തത്ര പരിഭാഷാ യദീഷ്യതേ| തതോ ദ്രവ്യസമസ്തത്ര കഷായഃ പരികല്പ്യതേ|| യദാ തു പരിഭാഷേഷ്ടാ യാ ഷോഡശഗുണോദകാ| ചതുര്ഥശേഷഃ ക്വാഥഃ സ്യാത്തതോ ദ്രവ്യാച്ചതുര്ഗുണഃ|| അത്ര സഹചരം തൈലമുദാഹരണമിഷ്യതേ| യത്രൌഷധം കഷായോऽപി ദ്രവം ക്ഷീരാദികം ത്രയമ്|| പ്രമാണം തു തഥാ നോക്തം സ്നേഹസ്യോക്തം ന വാ ഭവേത്| തുല്യം ക്വാഥേന ദാതവ്യം തത്ര ക്ഷീരാദികം ദ്രവമ്|| കര്ത്തവ്യഞ്ച തഥാ തത്സ്യാദ്യഥാ സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണമ്| ഗൌല്മികോ മിശ്രകസ്നേഹ ഉദാഹരണമത്ര ഹി|| ഏവം വൈ ദ്വിഗുണേ സ്നേഹാത്ത്രിഗുണേ ച പ്രകീര്ത്തിതേ| ക്ഷീരാദികേ ദ്രവേ കാര്യം കഷായഗ്രഹണം തഥാ|| യഥാ കഷായസഹിതം ദ്രവം സ്യാത്തച്ചതുര്ഗുണമ്| അത്രോദാഹരണം തത്സ്യാദ്യഥാ സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണഃ|| കഷായഃ പഠ്യതേ യത്ര പ്രമാണം ചാസ്യ നോദിതമ്| ചതുര്ഗുണം വാപ്യധികം പ്രോക്തം ക്ഷീരാദികം ദ്രവമ്|| തത്രാപി ച പ്രയോക്തവ്യം സ്നേഹാത്ക്വാഥം ചതുര്ഗുണമ്| പഞ്ചമൂലകഷായേണ പിണ്യാകം ബഹുവാര്ഷികമ്|| പഠ്യതേ വാതരോഗേ തദുദാഹരണമത്ര ഹി| ബഹൂനി യത്ര പഠ്യന്തേ ക്വചിത്സ്നേഹേ ദ്രവാണി ഹി|| ബഹൂനാമപി തേഷാം ച പരിമാണം ന പഠ്യതേ| സര്വേഷാം സമുദായഃ സ്യാത്തത്ര സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണഃ|| സ്നേഹപാകവിധം കേചിദേവം സമനുചക്ഷതേ| ബഹുഷ്വേകൈകമിച്ഛന്തി കേചിത്തത്ര സമം ദ്രവമ്|| ഇത്യേവം മതഭേദാത്തു യഥാ ക്വാഥവിധൌ തഥാ| ചതുര്ഗുണോദകഃ പക്ഷോ യദാ തത്ര സമാശ്രിതഃ|| ബഹുദ്രവ്യം കില സ്നേഹോ വീര്യാവാഞ്ഛതപാകവത്| അനേനൈവോപപത്ത്യാ തു സമുദായം ചതുര്ഗുണമ്|| നേച്ഛന്തി കേചിത്പ്രത്യേകമാഹുഃ സ്നേഹസമം ദ്രവമ്| ഗ്രഹണീരൌഗികേ സ്നേഹേ പഞ്ചമൂലാऽഭയാദികേ|| ശുക്തേന മാതുലുങ്ഗസ്യ സ്വരസേനൈവമാദിതഃ| ഉദാഹരണമത്രാസ്തി യോ വാऽപ്യന്യോ ബഹുദ്രവഃ|| ശ്ലോകൈരേഷോऽണുതൈലസ്യ കഥ്യതേ പാകസംവിധിഃ| യസ്യ സാധയിതും തൈലം യാവന്മാത്രമഭീപ്സിതമ്|| തത്രൌഷധാനി താവന്തി ദത്ത്വാ തോയം ചതുര്ഗുണമ്| കഷായാര്ഥം വിപച്യന്തേ യഃ കഷായശ്ചതുര്ഗുണഃ|| യാവന്മാത്രസ്യ തൈലസ്യ ദദ്യാത് പാദാവശേഷിതമ്| യാവന്മാത്രമസൌ തൈലാത് കഷായോ നാऽവതാര്യതേ|| ചതുര്ഗുണോऽത്ര കിം തര്ഹി പാക്യാദ്ദശഗുണഃ കൃതഃ| ചതുര്ഗുണേന തോയേന പ്രാപ്താനി പരിഭാഷയാ|| ക്വാഥ്യാനി യാനി താന്യത്ര പാക്യാഃ ശതഗുണേ ജലേ| ക്വാഥ്യന്തേ പരിഭാഷാ തു ശാസ്ത്രവാക്യേന ബാധിതാ|| ഇത്യേവമണുതൈലസ്യ കര്ത്തവ്യം സമ്പ്രസാധനമ്| ഗദ്യോക്തോ യഃ പുനഃ ശ്ലോകൈരര്ഥഃ സമനുഗീയതേ|| തദ്വ്യക്തിവ്യവസായാര്ഥം ദ്വിരുക്തിഃ സാ ന ഗര്ഹ്യതേ| പ്രാഗുക്താऽപി മയാര്ഥോ യഃ ശ്ലോകൈസ്തസ്മാത്പ്രകാശിതഃ|| ൧൮|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാ- മഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം കല്പസ്ഥാനേ അഷ്ടമോऽധ്യായഃ