Adhikarana atha BeShajakalpo nAmA~aShTamo~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
அதாதோ பேஷஜகல்பஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராऽऽத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ||௧||
अथातो भेषजकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुराऽऽत्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
கல்பநாப்ரஸங்கஸாமாந்யேந பேஷஜாநாஂ கல்பநாஂ ப்ரதர்ஶயிதுமத்யாய ஆரப்யதே||௧||
Adhikarana sAmAnyato BUmiparIkShA (2) · Śloka 2
ஜாங்கலே ஸாதாரணே வா தேஶே யதாகாலஂ ஶிஶிராதபபவந- ஸலிலஸேவிதே ஸமே ஶுசௌ ப்ரதக்ஷிணோதகே ஶ்மஶாநசைத்ய- தேவயஜநாऽऽகாரஸபாஶ்வப்ராऽऽராமவல்மீகோஷரவிரஹிதே குஶரோஹிஷாஸ்தீர்ணே ஸ்நிக்தகஷ்ணஸுவர்ணமதுரஸுரபிமத்திகே- மதாவபாலகஷ்டேऽநுபஹதேऽந்யைர்பலவத்தரைர்த்ருமைர்பேஷஜாநி ப்ரஶ- ஸ்யந்த இதி ஸாமாந்யதோ பூமிபரீக்ஷா||௨||
जाङ्गले साधारणे वा देशे यथाकालं शिशिरातपपवन- सलिलसेविते समे शुचौ प्रदक्षिणोदके श्मशानचैत्य- देवयजनाऽऽगारसभाश्वभ्राऽऽरामवल्मीकोषरविरहिते कुशरोहिषास्तीर्णे स्निग्धकृष्णसुवर्णमधुरसुरभिमृत्तिके- मृदावफालकृष्टेऽनुपहतेऽन्यैर्बलवत्तरैर्द्रुमैर्भेषजानि प्रश- स्यन्त इति सामान्यतो भूमिपरीक्षा||२||
🔊 Audio coming soon
ப்ரதமமேவ ஜாங்கல இத்யாதிநா பேஷஜாநாஂ ஸாமாந்யேந ஆகரநிர்ணயஃ| ஜாங்கலாதிகே ஜாதாநி பேஷஜாநி ப்ரஶஸ்யந்தே| யதாகாலஂ காலாநதி-க்ரமேண ஶீதாதபாதிஸேவிதே தேஶே ஶ்மஶாநாதிவிரஹிதே| சைத்யஂ ப்ரஸித்தம்| க்ராமாத்பஹிர்வா மஹாந் வக்ஷஶ்சைத்யஃ| தேவாகாரஂ யஜநாகாரஞ்ச| ஸபா ராஜநிவேஶஃ| ஶ்வப்ரமவடஃ| ஆராமஂ க்ரீடாவநிஃ வல்மீகஂ பிபீலிகாஸ்தாணூஃ| ஊஷரஂ தக்தமதப்ரதேஶஃ| ரோஹிஷஃ குஶவிஶேஷஃ| ஸ்நிக்தாதி மத்திகாவிஶேஷணம்| பாலஃ ஶஸ்த்ரமயோ லாங்கலாऽக்ரஃ|| ௨||
Adhikarana visheSheNa BUmiparIkShA (3) · Śloka 3
விஶேஷதஸ்த்வஶ்மவதீ ஸ்திரோ குர்வீ ஶ்யாமா கஷ்ணா ஸ்தூல- தணவக்ஷஸஸ்யப்ராயா ஸ்வகுணபூயிஷ்டா| ஸ்நிக்தாஶீதலாऽऽ- ஸந்நோதகா ஸ்நிக்ததணஸஸ்யகோமலவக்ஷப்ராயா ஶுக்லா சா- ம்புகுணபூயிஷ்டா| நாநாவர்ணலக்வல்பபுஷ்பவதீ ப்ரவிரலா பாண்டு- வக்ஷப்ரரோஹாக்நிகுணபூயிஷ்டா| ரூக்ஷா ராஸபபஸ்மவர்ணா ரூக்ஷ- தநுகோடரவக்ஷப்ராயாऽல்பரஸப்ரரோஹாऽநிலகுணபூயிஷ்டா| மத்வீ- ஸமா ஶ்வப்ரவத்யவ்யக்தரஸஜலா மஹாபர்வதவக்ஷா ஶ்யாமா சா- காஶகுணபூயிஷ்டா| தத்ராऽம்புபதிவீகுணபூயிஷ்டாஸு பூமிஷு ஜாதாநி விரேசநாநி பஂஹணாநி ச ஶஸ்யந்தே| அநலாऽ- நிலாऽऽகாஶகுணபூயிஷ்டாஸு வமநாநி| ஸர்வகுணயுக்தா- ஸூபயதோபாகாநி| ஆகாஶகுணபூயிஷ்டாஸு ஶமநாநி| ஏவஂ பலவத்தமாநி பவந்தி||௩||
विशेषतस्त्वश्मवती स्थिरो गुर्वी श्यामा कृष्णा स्थूल- तृणवृक्षसस्यप्राया स्वगुणभूयिष्ठा| स्निग्धाशीतलाऽऽ- सन्नोदका स्निग्धतृणसस्यकोमलवृक्षप्राया शुक्ला चा- म्बुगुणभूयिष्ठा| नानावर्णलघ्वल्पपुष्पवती प्रविरला पाण्डु- वृक्षप्ररोहाग्निगुणभूयिष्ठा| रूक्षा रासभभस्मवर्णा रूक्ष- तनुकोटरवृक्षप्रायाऽल्परसप्ररोहाऽनिलगुणभूयिष्ठा| मृद्वी- समा श्वभ्रवत्यव्यक्तरसजला महापर्वतवृक्षा श्यामा चा- काशगुणभूयिष्ठा| तत्राऽम्बुपृथिवीगुणभूयिष्ठासु भूमिषु जातानि विरेचनानि बृंहणानि च शस्यन्ते| अनलाऽ- निलाऽऽकाशगुणभूयिष्ठासु वमनानि| सर्वगुणयुक्ता- सूभयतोभागानि| आकाशगुणभूयिष्ठासु शमनानि| एवं बलवत्तमानि भवन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
அஶ்மவதீத்யாதிநா பார்திவாதிவிஶேஷண பூமிபரீக்ஷா| ஸாऽஶ்மத்வாதிகுணா பூமிஃ| ஸ்வகுணபூயிஷ்டா பார்திவகுணாऽதிகேத்யர்தஃ| தத்ர ஹி யஜ்ஜாயதே தத் பார்திவகுணாऽதிகஂ பவதி| ஏவஂ ஸர்வத்ர| ஸ்நிக்தாதிகுணாऽபுபூயிஷ்டா| நாநாவர்ணாதிகுணாऽக்நிகுணபூயிஷ்டா| ரூக்ஷாதிகாऽநிலபூயிஷ்டா| ராஸபோ கர்தபஃ| கோடரோ வக்ஷாந்தர்கர்த்தப்ராயம்| அல்பரஸஃ ப்ரரோஹே யஸ்யாஃ| ஶ்வப்ரவத்யாதிகாऽऽகாஶபூயிஷ்டா| தத்ராऽம்ப்வித்யாதி ஸுபோதம்| ஏவமித்யுக்தேந ப்ரகாரேண பூமிவிஶேஷைஃ|| ௩||
Adhikarana RutvanusAraM bheShajasvarUpam (4) · Śloka 4
தத்ர யாநி காலஜாந்யுபகதஸம்பூர்ணப்ரமாணரஸவீர்யகந்த- நிகாலாதபாக்நிஸலிலபவநஶஸ்த்ரஜந்துபிரநுபஹதகந்தவ- ர்ணரஸஸ்பர்ஶப்ரபாவாந்யவகாடமூலாந்யுதீச்யாஂ திஶி ஸ்திதாநி| தேஷாஂ ஶாகாபலாஶமசிரப்ரரூடஂ வர்ஷாவஸந்தயோர்க்ரஹ்யம்| க்ரீஷ்மே மூலாநி ஶிஶிரே வா ஶீர்ணப்ரரூடபர்ணாநாம்| ஶரதி த்வக்க- ந்தக்ஷீராணி| ஹேமந்தே ஸாராணி| யதர்து புஷ்பபலம்| அந்யே புநராஹுஃ ஸௌம்யாந்யௌஷதாநி ஸௌம்யேஷ்வதுஷ்வாக்நேயாந்ய- க்நேயேஷு| ஏவமவ்யாபந்நாந்யாபூர்ணதரரஸவீர்யாணி ச பவந்தி||௪||
तत्र यानि कालजान्युपगतसम्पूर्णप्रमाणरसवीर्यगन्ध- निकालातपाग्निसलिलपवनशस्त्रजन्तुभिरनुपहतगन्धव- र्णरसस्पर्शप्रभावान्यवगाढमूलान्युदीच्यां दिशि स्थितानि| तेषां शाखापलाशमचिरप्ररूढं वर्षावसन्तयोर्ग्रह्यम्| ग्रीष्मे मूलानि शिशिरे वा शीर्णप्ररूढपर्णानाम्| शरदि त्वक्क- न्दक्षीराणि| हेमन्ते साराणि| यथर्तु पुष्पफलम्| अन्ये पुनराहुः सौम्यान्यौषधानि सौम्येष्वृतुष्वाग्नेयान्य- ग्नेयेषु| एवमव्यापन्नान्यापूर्णतररसवीर्याणि च भवन्ति||४||
🔊 Audio coming soon
தத்ரேத்யாதிநா பேஷஜஸ்வரூபம்| யாநி ஸ்வே காலே ஜாதாநி| உபகதாநி ஸம்பூர்ணாநி ப்ரமாணாதீநி யேஷாம்| காலாதிபிரநுபஹதாநி கந்தாதீநி யேஷாம்| அவகாடஂ தூரப்ரவிஷ்டஂ மூலஂ யேஷாம்| க்ஷேத்ரம் உதீச்யாஂ திஶி ஸ்திதாநி| தேஷாஂ காலஜாதிகுணஸம்பந்நாநாஂ ஶாகாதிகமுபயோகி நவஂ வர்ஷாஸு வஸந்தே வா க்ராஹ்யம்| க்ரீஷ்மே ஶிஶிரே வா மூலாநி| தாநி து பூர்வேஷு பர்ணேஷு ஶீர்ணேஷு நவேஷு வா ப்ரரூடேஷு| த்வகாதீநி ஶரதி| ஸாராணி ஹேமந்தே| புஷ்பபலந்து யதாஸ்வமதுஷு| அந்ய இத்யாதி ஸுபோதம்| மதுரதிக்தகஷாயாணி ஸௌம்யாநி| ஶேஷாண்யாக்நேயாநி| வர்ஷாஶரத்தேமந்தாஃ ஸௌம்யாஃ| ஶேஷாஸ்ரய ஆக்நேய்யாஃ|
Adhikarana BeShajagrahaNavidhiH (5) · Śloka 5
அத மங்கலாசாரஃ கல்யாணவத்தஃ ஶுசிஃ ஶுக்லவாஸாஃ ஸம்பூஜ்ய ச தேவதாமஶ்விநௌ கோப்ராஹ்மணாஂஶ்ச கதோபவாஸஃ ப்ராங்முக உதங்முகோ வா கஹ்ணீயாத்| கஹீத்வா சாऽநுரூப- குணவத்பாஜநஸஂஸ்தாந்யாகாரேஷு பூர்வோத்தரத்வாரேஷு நிவாதப்ரவா- தைகதேஶேஷு நித்யபுஷ்போபஹாரபலிகர்மவத்ஸ்வக்நிஸலிலோப- ஸ்வேததூமரஜோமூஷிகசதுஷ்பதாமநபிகமநீயாநி ஸ்வவச்ச- ந்நாநி ஶிக்யேஷ்வாஸஜ்ய ஸ்தாபயேத்| தாநி ஸக்ஷீராண்யுபகல்பயேத்| ததஸம்பத்தாவநதிக்ரந்த- வத்ஸராணி| புராணாநி து பிப்பலீவிடங்ககுடமதுகதாநி| அபி ச க்ஷீரஂ பாஷ்கயணஂ க்ராஹ்யஂ விண்மூத்ரஂ தச்ச நீருஜாம்| வயோபலவதாஂ தாதுபிச்சஶங்ககுராதிகம்||௫||
अथ मङ्गलाचारः कल्याणवृत्तः शुचिः शुक्लवासाः सम्पूज्य च देवतामश्विनौ गोब्राह्मणांश्च कृतोपवासः प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा गृह्णीयात्| गृहीत्वा चाऽनुरूप- गुणवद्भाजनसंस्थान्यागारेषु पूर्वोत्तरद्वारेषु निवातप्रवा- तैकदेशेषु नित्यपुष्पोपहारबलिकर्मवत्स्वग्निसलिलोप- स्वेदधूमरजोमूषिकचतुष्पदामनभिगमनीयानि स्ववच्छ- न्नानि शिक्येष्वासज्य स्थापयेत्| तानि सक्षीराण्युपकल्पयेत्| तदसम्पत्तावनतिक्रन्त- वत्सराणि| पुराणानि तु पिप्पलीविडङ्गगुडमधुघृतानि| अपि च क्षीरं बाष्कयणं ग्राह्यं विण्मूत्रं तच्च नीरुजाम्| वयोबलवतां धातुपिच्छशृङ्गखुरादिकम्||५||
🔊 Audio coming soon
அதேத்யாதிநா பேஷஜக்ரஹணே விதிஃ| கஹீத்வேத்யாதிநா ஸ்தாபநவிதிஃ| அநுரூபஂ பாஜநஂ ரஸாதிபேதேந ஶுஷ்கார்த்ராதிவிஶேஷேண ச யோக்யஂ ஸகலம்| நிவாத ஏகதேஶஃ| ப்ரவாதோ யேஷு வேஶ்மஸு அக்ந்யாத்யநபிகமநீயாநீதி பேஷஜவிஶேஷணம்| ஶிக்யஂ லம்பரஜ்வாऽऽதாரஃ| தாநீத்யாதி ஸுபோதம்| ஸக்ஷீராணாமப்ராப்தாவநதிக்ராந்தவத்ஸராணி| பிப்பல்யாதீநி புராணாநி| பாஷ்கயணீ சிரப்ரஸூதா| தஸ்யாஃ ஸம்பந்தி க்ஷீரஂ க்ராஹ்யம்| விண்மூத்ரஂ தச்சேதி க்ஷீரஂ நீருஜாஂ ப்ராணிநாஂ க்ராஹ்யம்| தாத்வாதிகஂ வயஸ்விநாஂ பலவதாஂ ச ஸம்பந்திக்ராஹ்யம்| தாதவோ மாஂஸாதயஃ பிச்சஂ பர்ஹஸஂஹதிஃ| ஆதிக்ரஹணேந கேஶலோமசர்மநகாதிக்ரஹணம்|| ௫||
Adhikarana BeShajAnAM pa~jcavidhaH kalpaH (6) · Śloka 6
பஞ்சவிதஸ்து பேஷஜாநாஂ கஷாய கல்பஃ| நிர்யாஸஃ கல்கோ நிர்யூஹஃ ஶீதஃ பாண்டஶ்ச| தே யதாபூர்வஂ பலிநஃ||௬||
पञ्चविधस्तु भेषजानां कषाय कल्पः| निर्यासः कल्को निर्यूहः शीतः फाण्टश्च| ते यथापूर्वं बलिनः||६||
🔊 Audio coming soon
ஸர்வேஷாஞ்ச பேஷஜாநாஂ நிர்யாஸாதிபேதேந பஞ்சவிதஃ கஷாயகல்போ பவதி| த இதி பாண்டாச்சீதோ பலவாந்| ஶீதாச்சதஃ| ஶதாத் கல்கஃ| கல்காந்நிர்யாஸ இதி|| ௬||
Adhikarana niryAsalakShaNam (7) · Śloka 7
தத்ர ஸத்யஃ ஸமுத்ததப்ரக்ஷாலிதக்ஷுண்ணஸ்ய தாந்தவநிஷ்பீடி- தஸ்ய ஸ்வரஸோ நிர்யாஸஃ||௭||
तत्र सद्यः समुद्धतप्रक्षालितक्षुण्णस्य तान्तवनिष्पीडि- तस्य स्वरसो निर्यासः||७||
🔊 Audio coming soon
தத்ரேத்யாதிநா நிர்யாஸாதீநாஂ க்ரமேண லக்ஷணமுச்யதே| ஸத்யஃஸமுத்ததாதிகுணஸ்ய யஃ ஸ்வரஸஃ ஸ நிர்யாஸஃ|| ௭||
Adhikarana kalkalakShaNaM cUrNAdyaBede yuktishca (8) · Śloka 8
உபலதஶநாதிபிஷ்டஸ்து கல்கஃ| ஶுஷ்கபிஷ்டஃ ஸூக்ஷ்மதாந்த- வபடச்யுதஶ்சூர்ணஃ| தஸ்ய ஸமஸ்தத்ரவ்யாऽபரித்யாகாதாऽऽப்லு- தோபயோகாச்ச கல்காதபேதஃ||௮||
उपलदशनादिपिष्टस्तु कल्कः| शुष्कपिष्टः सूक्ष्मतान्त- वपटच्युतश्चूर्णः| तस्य समस्तद्रव्याऽपरित्यागादाऽऽप्लु- तोपयोगाच्च कल्कादभेदः||८||
🔊 Audio coming soon
உபலாதிபிஷ்டஃ கல்க இத்யுச்யதே| தஶநக்ரஹணேநாऽபிஷ்டஸ்யாபி பக்ஷிதஸ்ய கல்கேऽந்தர்பாவ உக்தஃ| ஶுஷ்கபிஷ்டஃ ஸூக்ஷ்மச்சித்ராதாந்தவாத்படாத் படாச்ச்யுதஶ்சூர்ண இத்யுச்யதே| ஸ து கல்க ஏவ| ஸமஸ்தத்ரவ்யாऽபரித்யாதிநா கல்கைகரூபதா| தத்ர ஶுஷ்கோபயோகிநாஂ சூர்ணாநஂ கல்காந்தர்பாவே ஸமஸ்தத்ரவ்யாऽபரித்யாகே ஹேதுஃ| ஆலோடிதோபயோகாதுபயமபி|| ௮||
Adhikarana niryUhalakShaNaM vidhishca (9) · Śloka 9
க்வாதோ நிர்யூஹஃ| தத்ர பேத்யாந்யௌஷதாந்யணுஶோ பேதயித்வா சேத- யித்வா சேத்யாநி ப்ரக்ஷால்யோதகேந ஶுசௌ ரூக்ஷாயாமதஃ ப்ரலி- ப்தாயாஂ தாம்ராऽயோமந்மயாந்யதமாயாஂ ஸ்தால்யாஂ ஸமாவாப்ய பஹ்வல்பபாநீயக்ராஹிதாநாமௌஷதாநாமாகலய்ய யாவதா முக்த ரஸதா ஸ்யாத் தாவதுதகமாஸேசயேச்சோஷயேச்ச| அதாऽக்நா- வதிஶ்ரித்ய மஹத்யாஸநே ஸுகோபவிஷ்டஃ ஸர்வதஃ ஸததமவ- லோகயந் தர்வ்யாவகட்டயந் மதுநா பரிதஃ ஸமுபகச்சதாऽநலேந ஸாதயேத்| அவதார்ய ச பரிஸ்ருதஂ யதார்ஹஸ்பர்ஶஂ ப்ரயுஞ்ஜீத| க்ஷீராதிஸஹிதஞ்ச த்ரவ்யஂ ந ஸம்யங்முக்தரஸஂ பவதீதி வாரி- க்வாதபூர்வகஂ க்ஷீராத்யைஸ்ததுபதேஶே அநுபதக்தஂ க்வாதயேத்||௯||
क्वाथो निर्यूहः| तत्र भेद्यान्यौषधान्यणुशो भेदयित्वा छेद- यित्वा छेद्यानि प्रक्षाल्योदकेन शुचौ रूक्षायामधः प्रलि- प्तायां ताम्राऽयोमृन्मयान्यतमायां स्थाल्यां समावाप्य बह्वल्पपानीयग्राहितानामौषधानामाकलय्य यावता मुक्त रसता स्यात् तावदुदकमासेचयेच्छोषयेच्च| अथाऽग्ना- वधिश्रित्य महत्यासने सुखोपविष्टः सर्वतः सततमव- लोकयन् दर्व्यावघट्टयन् मृदुना परितः समुपगच्छताऽनलेन साधयेत्| अवतार्य च परिस्रुतं यथार्हस्पर्शं प्रयुञ्जीत| क्षीरादिसहितञ्च द्रव्यं न सम्यङ्मुक्तरसं भवतीति वारि- क्वाथपूर्वकं क्षीराद्यैस्तदुपदेशे अनुपदग्धं क्वाथयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
க்வாதோ நிர்யூஹ இத்யேகோऽர்தஃ| தத்ரேத்யாதிநா நிர்யூஹஸ்ய பாகவிதிஃ பேத்யாநி தும்பாதீநி| யாநி ச்சிந்நாநி பாகஂ ந ஸஹந்தே| சேத்யாநி கடிநாநி ஶாகாதீநி| அணுரிதி ஸூக்ஷ்மோ பாகஃ| தஸ்ய வீப்ஸாயாஂ ஶஸ்| காநிசிதௌஷதாநி வாஸாகூஷ்மாண்டஸுவர்சலாப்ரபதாநி ஸ்வபாவாத்பாநீயஂ கஹ்ணந்தி| அந்யாநி நேதி விகல்ப்யோதகஸ்யாऽவஸேசநம்| ஏததேவ ச விகல்ப்ய க்வாதஶேஷக்ரஹணம்| யாவதோதகேந த்ரவ்யாணாஂ முக்தரஸதா ஆஶங்க்யதே தாவதாऽऽஸேசநம்| அதிஶ்ரயணஂ சுல்ல்யாமாऽऽரோபணம்| ஆஸநவிஶேஷோऽந்யசித்ததாபபரிஹாராய| பரித இத்யேகதேஶ ஔஷதஸ்ய தாஹபயாத்| அவதாரணஂ சுல்லீதோ பூமௌ| யதார்ஹஸ்பர்தஂ தோஷாத்யபேக்ஷயோஷ்ணஂ வா ஶீதஂ வா| க்ஷீராதீத்யாதி ஸுபோதம்| ததுபதேஶ இதி க்ஷீரததிமஸ்துமூத்ராத்யுபதேஶே ததௌஷதஂ வாரிக்வாதபூர்வகமநுபதக்தஂ க்வாதயேத்| ஸ்தோகேந து வாரிணா ப்ரதமஂ க்வாதயேத்| ததஸ்தேநைவோதகேந ஸஹ க்ஷீராதிபிஃ க்வாதேயேதித்யர்தஃ| ஏதச்ச நிர்யூஹேஷ்வேவ ஸாத்யேஷு விஜ்ஞேயம்| ந து ஸ்நேஹபாகேஷ்வபி| ததா ச ஷட்பலாதிஷு யத்ர க்ஷீராதிகஂ த்ரவஂ படிதஂ தத்ரோக்தஸ்யைவ த்ரவஸ்ய ப்ரயோகமபிமந்யந்தே, ந து ஜலதாநமங்கீகுர்வந்தி| கேசித்து யத்ர ஸ்நேஹாச்சதுர்குணஂ த்விகுணஂ வா த்ரிகுணஂ வா, தத்ர சதுர்குணத்வாபாதநாய த்ரவஂ ஸ்நேஹாச்சதுர்குணமித்யநயா பரிபாஷயா படிதஶேஷஂ ஜலமேவேச்சந்தீதி|| ௯||
Adhikarana shItaphANTayorlakShaNam (10) · Śloka 10
ஶீதஸலிலாப்லுதஸ்து நிஶாபர்யுஷிதபூதஃ ஶீதஃ| உஷ்ணா- ம்பஸி க்ஷுண்ணாபிஷுதபூதஃ பாண்டஃ||௧௦||
शीतसलिलाप्लुतस्तु निशापर्युषितपूतः शीतः| उष्णा- म्भसि क्षुण्णाभिषुतपूतः फाण्टः||१०||
🔊 Audio coming soon
ஶீதஸலிலேத்யாதிநா ஶீதகஷாயலக்ஷணம்| உஷ்ணாம்பஸீத்யாதி பாண்டலக்ஷணம்|| ௧௦||
Adhikarana kaShAyeShvauShadhAnAM mAtrAvicAraH (11) · Śloka 11
தத்ர ஸம்யக்ரஸவீர்யாதீந்யௌஷதஸ்ய ஸமீக்ஷ்ய வ்யாத்யாऽऽது- ராதிபலதஶ்ச நிர்யாஸாதீநாஂ கல்பநாஂ மாத்ராஞ்ச ஸஂஶ்ரயேத்||௧௧||
तत्र सम्यग्रसवीर्यादीन्यौषधस्य समीक्ष्य व्याध्याऽऽतु- रादिबलतश्च निर्यासादीनां कल्पनां मात्राञ्च संश्रयेत्||११||
🔊 Audio coming soon
தத்ரேத்யாதிநா பஞ்சாநாஂ கல்பநாநாஂ விஷயபேதோ பேஷஜஸ்ய மாத்ரா சோச்யதே| தத்ர கல்பநாஸ்வௌஷதஸ்ய ரஸாதீநி ரஸவீர்யவிபாகப்ரபாவகுணாந்தராணி ஸம்யகதிஶயேந ஸமீக்ஷ்ய நிர்யாஸாதீநாஂ பஞ்சாநாஂ கல்பநாநாம் யோஜநாஂ மாத்ராஞ்ச பிஷக் ஸஂஶ்ரயேத்| வ்யாத்யாதுரதோஷதூஷ்யாதீநாஞ்ச பலவத்த்வே தேஷாஂ பலாபேக்ஷயா கல்பநாஂ மாத்ர்ஞ்ச ஸஂஶ்ரயேத்|| ௧௧||
Adhikarana tatra ekIyamatam (12) · Śloka 12
ததா ச கேசிதாஹுஃ- மாத்ராயா ந வ்யவஸ்தாऽஸ்தி வ்யாதிஂ கோஷ்டஂ பலஂ வயஃ| ஆலோச்ய தேஶகாலௌ ச யோஜ்யா தத்வச்ச கல்பநா||௧௨||
तथा च केचिदाहुः- मात्राया न व्यवस्थाऽस्ति व्याधिं कोष्ठं बलं वयः| आलोच्य देशकालौ च योज्या तद्वच्च कल्पना||१२||
🔊 Audio coming soon
ததா சேத்யாதிநா பூர்வோக்தஸ்யைவார்தஸ்ய ப்ரமாணீகரணம்| மாத்ராயா வ்யவஸ்தா நாஸ்தீதி ப்ரதிஜ்ஞா நியமநிராஸாயோச்யதே| வ்யாத்யாதிகஂ நாநாவிதைர்விஶேஷைராலோச்ய ஸா மாத்ரா யோஜ்யா| ந கேவலஂ மாத்ரா யாவத் கல்பநாபி நிர்யூஹாதிகா தத்வதேவ விஜ்ஞேயா| தேநைவஂ விஜ்ஞேயம் | கல்பநாயா விஷயே வ்யவஸ்தா நாஸ்த்யபி து வ்யாத்யாதிக-மாலோச்ய ஸா யோஜ்யா|| ௧௨||
Adhikarana niryAsAdInAM mAtrAnirdeshaH (13) · Śloka 13
இத்யலமேததுபதிஷ்டஂ புத்திமதாஂ ஜ்ஞாநப்ரபோதாய| யதா து ஸர்வே பிஷஜோ விஜ்ஞாஸ்யந்தி ததோபதேக்ஷ்யதே| நிர்யாஸஸ்ய மத்யமா மாத்ரா சதுஷ்பலம்| கல்கசூர்ணயோஃ கர்ஷஃ| பலத்ரயஂ ததா- ऽऽலோடநே||௧௩||
इत्यलमेतदुपदिष्टं बुद्धिमतां ज्ञानप्रबोधाय| यथा तु सर्वे भिषजो विज्ञास्यन्ति तथोपदेक्ष्यते| निर्यासस्य मध्यमा मात्रा चतुष्पलम्| कल्कचूर्णयोः कर्षः| पलत्रयं तदा- ऽऽलोडने||१३||
🔊 Audio coming soon
இத்யுபஸஂஹாரே| ஏவஂ மாத்ரயாஃ கல்பநாயாஶ்ச யதுக்தஂ தத்புத்திமதாஂ படுதியாஂ ஜ்ஞாநப்ரபோதாயாऽலஂ பர்யாப்தமுபதிஷ்டம்| ஸர்வே பிஷஜோ மந்தமத்யமப்ரஜ்ஞா அபி யதா விஜ்ஞாஸ்யந்தி ததோபதேக்ஷ்யதே-நிர்யாஸஸ்யேத்யாதி| நிர்யாஸஸ்ய நிர்யாஸாதாரத்ரவ்யஸ்ய| ஸுபோதம்| ததிதி ஸம்பவாத் கல்கஸ்ய பராமர்ஶஃ| பலத்ரயமாऽऽலோடநஸம்பாவிநோ த்ரவஸ்ய||௧௩||
Adhikarana niryUhakalpanAparibhAShA (14) · Śloka 14
நிர்யூஹே பேஷஜபலமுதகார்தப்ரஸ்தேऽதிஶ்ரித்ய பாதஶேஷிதமவ- தாரயேத்||௧௪||
निर्यूहे भेषजपलमुदकार्धप्रस्थेऽधिश्रित्य पादशेषितमव- तारयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
நிர்யூஹே க்வாதே பேஷஜஸ்ய பலமுதகஸ்யார்தப்ரஸ்தஃ ஷோடஶபலாநி| பாதஶேஶஶ்சத்வாரி பலாநி| தச்ச நிர்யூஹே த்ரவ்யஜலக்வதிதஶேஷாணாஂ மாநஂ கஷ்ணாத்ரேயமதாநுஸாரிணாசார்யேணோக்தம்| ததா ச தத்ர பட்யதே 'க்வாதஂ த்ரவ்ய்யபலே குர்யாத் ப்ரஸ்தர்தஂ பாதஶேஷிதமி'தி| சரகக்ரந்தே சைவஂவிதா பரிபாஷா ந வித்யதே, யதஃ ஸோऽஸமாப்த ஏவ தந்த்ரே ப்ரஹ்மபூயஂ கதஃ| கஷ்ணாத்ரேயபரிபாஷா ப்ரதர்ஶிதஶ்சார்தஶ்சரகஸ்யாப்யநுமத ஏவேத்யநுமிமீமஹே| யதஃ ஸர்வதந்த்ரகதாஂ சதுஷ்பலா மத்யமா மாத்ரா பாதவ்யா கஷாயஸ்யேத்யபிமதம்| ததா ச ஸுஶ்ருதே ஸூத்ரஸ்தாநே ஸஂஶோதந ஸஂஶமநீயேऽத்யாயே பட்யதே -'வ்யாத்யாதிஷு து மத்யேஷு க்வாதஸ்யாऽஞ்ஜலிரிஷ்யத' இதி| ஏதச்ச சரகமுநிநா ந ப்ரதிஷித்தம்| அப்ரதிஷித்தஂ ச பரமதமநுமதமேவேதி தந்த்ரந்யாயஃ| யா ச கரணாதஸஂஹிதாபட்டாரஹரிஶ்சந்த்ரகதா ஶ்ரூயதே, ஸா ச சரகப்ரதிபிம்பரூபைவ லக்ஷ்யதே| தத்ராऽபி பட்யதே-'கஷாயாத் ஷட்பலஂ பிபேதி'தி| புநஶ்ச ந்யூநாஂ ந்யூநதராஂ ச தாமிதி பாடாத்யைஷா ஷட்பலா மாத்ரா ஸோத்தமைவேதி மந்யதே| ததோ ந்யூநா சதுஷ்பலா மத்யமேதி| தஸ்மாச்சரகஸ்யாபி சதுஷ்பலைவ மாத்ராऽபிமதேதி கம்யதே| ந சைததந்த்ரந்யாயேநைவ வ்யவஸ்தாப்யதே யாவத்தத்ர சரகக்ரந்த ஏவ சதுர்ணாமேவ கஷாயகல்பநாநாஂ ப்ரயோகஃ பட்யதே| ததா ச பித்தகுல்மே ரோஹிண்யாதீநாஂ கஷாயஶ்சதுஷ்பலோ கதேந ஸமஃ பேய இத்யுக்தஃ| ந சைததேவ வசநமந்யேஷு கஷாயேஷ்வபி ததாபாவாநுமாநாய போத்தவ்யம்| ஸர்வத்ரைவ ததாவிதாயாஃ ப்ரயோகஃ ப்ரஸித்தேரபாதித்வால்லக்ஷ்யவத்தந்த்ரத்வாச்ச| லக்ஷணஸ்ய தாத்ஸ்த்யாத் ஸித்தஂ ஸர்வத்ர சதுஷ்பலா கஷாயஸ்யமாத்ரா பாதவ்யேதி| பாதஶிஷ்டஂ ச க்வதிதஂ க்ராஹ்யமித்யேததபி ஸர்வதந்த்ரகதாமபி விஹிதவிதாநம்| ததா ச கரணாதஸஂஹிதாயாஂ பாதேந பாதேந ஶேஷயேதிதி| சாக்ஷுஷேணஸஂஹிதாயாஂ பாதவஶேஷஂ க்வதிதஂ ச வித்யாதிதி| ததா ஸ்நேஹேஷு க்ராஹயேத் பாதஶேஷிதமிதி| ஏதச்ச பரமதமப்ரதிஷித்தஂ சரகஸ்யாநுமதமேவ| கேவலமத்ரைவ விப்ரதிபத்திஃ| யதேகே த்ரவ்யாச்சதுர்குணஂ க்வாத்யஂ ஜலமிச்சந்தி| கஷ்ணாத்ரேயஸ்து ஷோடஶகுணம்| ஸுஶ்ருதாத்யாயிநஸ்து கேசிச்சதுர்குணஂ படந்தி, கேசிதஷ்டகுணம்| சதுர்குணத்வமஷ்டகுணத்வஂ ஷோடஶகுணத்வஂ ச கிஂ ஶுஷ்கத்ரவ்யமாநேநாऽऽஹோஸ்விதாऽऽர்த்ரத்ரவ்யமாநேநேத்யஸ்ய விகல்பநஸ்ய ப்ரஸங்க ஏவ நாஸ்தி| ஶுஷ்கத்ரவ்யேஷு விஶேஷபுத்தேரபிந்நத்வாத்| ஏவஂ ஸ்திதே சதுர்குணாऽஷ்டகுணதர்ஶநே ஸாதுப்ரயோகே ந பவதீத்யுபேக்ஷாஂ கத்வா ஷோதஶகுணபக்ஷ ஏவ கஷ்ணாத்ரேயதோ வாக்படேநாऽங்கீகதோ யதஶ்சரகஸ்யைஷ ஏவ பக்ஷஃ| யேந சதுஷ்பலாயாஂ பாதவ்யமாத்ராயாஂ ஸித்தாயாமதீஸாரே பலஂ வத்ஸகபீஜஸ்யேத்யாஹ| கௌஷ்டிகே ச படோலாத்யே பலமிதி| அந்யதா த்ரவ்யபலாச்சதுர்குணேऽஷ்டகுணே வா ஜலே க்ரியமாணே சதுர்பாகாவஶேஷஸ்ய க்வதிதஸ்ய பலஂ பலத்வயஂ வா ப்ராப்நோதி| தஸ்மாத் ஷோடஶகுணபக்ஷ ஏவ ஶ்ரேயாந்| கஷ்ணாத்ரேயமதாநுஸாரேணைவ த்ரவ்யாணாஂ பலமித்யுக்தம்| ததேவ சரகஸ்யாऽபிமதமேவேத்யத்ர படோலமூலாத்யஂ வத்ஸகபீஜஂ ச ஜ்ஞாபகம்| தேந யத்ர யாவந்தி த்ரவ்யாணி பட்யந்தே தத்ர தேஷாஂ தாவந்தோ பாகா விதேயாஃ யாவத்பிர்பாகைஃ ஸமுதிதாநாஂ த்ரவ்யாணாஂ பலஂ பவதி| யதா நாகராத்யே த்ரிகார்ஷே த்ரிபலாதீநாஂ சேதி| தர்ஹி கதமந்யதா ப்ரயுஜ்யதே| ப்ரஸித்தேரவிச்சேதாத்| தஸ்மாத் ப்ரஸித்த ஏவ ப்ரயோகோந்யாய்யஃ| ததா ச ஶாஸ்த்ரதஷ்டா அபி ப்ரயோகாஃ ப்ரஸித்தேரவிச்சேதபாரம்பர்யேண வத்தவைத்யைஃ ப்ரயுஜ்யந்த ஏவ| யதா வமநேஷூஷ்ணாஸ்ய மதுநஃ ப்ரயோகேऽநுஜ்ஞாதே ஶாஸ்த்ரகத்பிர்வவைத்யாஸ்தந்ந குர்வந்தி| ஏவஂ ச ப்ருவதே யத்யுஷ்ணஸ்ய மதுநஃ ப்ரயோகே அபக்வப்ரத்யாகமநஂ ஹேதுருத்திஷ்டஃ, யத்ர து தோஷாதிவஶாந்ந ப்ரத்யாகமநஂ பவதி தத்ர தோஷாயைவேதி| தஸ்மாதப்ரயோக ஏவ ஸாதுஃ| இதஞ்சாஹுஃ-'தஸ்மாத் ஸத்யபி நிர்தேஶே குர்யாதூஹஂ ஸ்வயஂ தியா| விநாபி தர்காத்யா ஸித்திர்யதச்சா ஸித்திரேவ ஸா||' இதி| ததா ஶ்லைஷ்மிகுல்மாதிவிஷயேஷ்வபி ஹிங்க்வாதிஷு ஶேஷத்ரவ்யஸமைரேவ பாகைர்ஹிக்வாதீநாஂ ப்ரயோகமிச்சந்தி| ஶாஸ்த்ரே து 'யச்சூர்ணஂ குடிகா யா வா விஹிதா வாதகுல்மிநாம்| த்விகுணக்ஷாரஹிங்வம்லவேதஸாஸ்தாஃ கபே ஹிதாஃ|' இதி பட்யந்தே| ஆநேகஂ ச ப்ரயோகஂ கல்பநாந்தரேண ஶஸ்த்ரே படிதம்| வத்தவைத்யாஃ கல்பநாந்தரேண ப்ரயுஞ்ஜத ஏவ| தஸ்மா தேவஂவிதே ப்ரஸித்திரேவ ந்யாய்யா| இதி நிர்யூஹவிதிஃ பாசநாதிஷு| ஸ்நேஹாதிஸாதநயாऽபி யத்ர நிர்யூஹஃ ஸாத்யதே தத்ராப்யேஷ ஏவ விதிரஸதி வாசநிகே விதௌ|| ௧௪||
Adhikarana shItaphANTayoH kalpanAparibhAShA (15) · Śloka 15
ஶீதபாண்டயோரௌஷதபலஂ ஷட்சதுர்பிரம்புபலைராஸுதமிதி||௧௫||
शीतफाण्टयोरौषधपलं षट्चतुर्भिरम्बुपलैरासुतमिति||१५||
🔊 Audio coming soon
ஶீதேத்யாதி| யதாஸங்க்யேந ஶீதே ஷட்பிர்ஜலபலைராऽऽஸுதமௌஷதபலம்| பாண்டே சதுர்பிரிதி கல்பநா|| ௧௫||
Adhikarana snehapAkaparibhAShA (16) · Śloka 16
ஸ்நேஹபாகே த்வநிர்திஷ்டப்ரமாணே ஸமுதிதஸ்ய த்ரவஸ்ய பாதேந ஸ்நேஹோ யோஜ்யஸ்தத் பாதேந கல்கஃ| அந்யே புநஃ படந்தி- ஸ்நேஹபாகே த்வமாநோக்தௌசதுர்குணவிவர்த்திதம்| கல்கஸ்நேஹத்ரவஂ யோஜ்யமதீதே ஶௌநகஃ புநஃ| ஸ்நேஹே ஸித்யதி ஶுத்தாம்புநிஷ்க்வாதஸ்வரஸைஃ க்ரமாத்| கல்கஸ்ய யோஜயேதஂஶஂ சதுர்தஂ ஷஷ்டமஷ்டமம்| பஞ்சப்ரபதி து த்ரவஂ பதக்ஸ்நேஹஸமமேவாவபேத்| அநிருபித- கல்பநஂ ச பைஷஜ்யஂ கல்கீகுர்யாத்| அதைகத்யஂ ப்ரதிஸஂ- ஸஜ்யா-திஶ்ரித்ய ச நிர்யூஹவத் ஸாதயேத்| தத்ர யதா விரமதி ஶப்தஃ ப்ரஸாதமாபத்யதே ஸ்நேஹோ யதாஸ்வஂ வர்ணகந்தரஸோத்பத்திர்பைஷஜ்யமங்குலீப்யாஂ மத்யமாநாமநதிமத்வ- நதிதாருணமநங்குலிக்ராஹி ச ஸ்யாத்| ஸ காலஸ்தஸ்யாऽ- வதரணாய| அபி ச- கதஸ்ய பேநோபஶமஸ்தைலஸ்ய து ததுத்பவஃ| லேஹஸ்ய தந்துமத்தாப்ஸு மஜ்ஜநஂ ஸரணஂ ந ச| அதாऽவதார்ய ஶீதீபூதமஹதேந வாஸஸா பரிபூய ஶுசௌ தடே கலஶே ஸமாஸிச்ய பிதாநேந பிதாய ஶுக்லேந வஸ்த்ர- பட்டேநாச்சாத்ய ஸூத்ரேண ஸுபத்தஂ ஸ்வநுகுப்தஂ ஶுசௌ தேஶே ஸுஸ்திதஂ ஸ்தாபயேத்||௧௬||
स्नेहपाके त्वनिर्दिष्टप्रमाणे समुदितस्य द्रवस्य पादेन स्नेहो योज्यस्तत् पादेन कल्कः| अन्ये पुनः पठन्ति- स्नेहपाके त्वमानोक्तौचतुर्गुणविवर्द्धितम्| कल्कस्नेहद्रवं योज्यमधीते शौनकः पुनः| स्नेहे सिध्यति शुद्धाम्बुनिष्क्वाथस्वरसैः क्रमात्| कल्कस्य योजयेदंशं चतुर्थं षष्ठमष्टमम्| पञ्चप्रभृति तु द्रवं पृथक्स्नेहसममेवावपेत्| अनिरुपित- कल्पनं च भैषज्यं कल्कीकुर्यात्| अथैकध्यं प्रतिसं- सृज्या-धिश्रित्य च निर्यूहवत् साधयेत्| तत्र यदा विरमति शब्दः प्रसादमापद्यते स्नेहो यथास्वं वर्णगन्धरसोत्पत्तिर्भैषज्यमङ्गुलीभ्यां मृद्यमानामनतिमृद्व- नतिदारुणमनङ्गुलिग्राहि च स्यात्| स कालस्तस्याऽ- वतरणाय| अपि च- घृतस्य फेनोपशमस्तैलस्य तु तदुद्भवः| लेहस्य तन्तुमत्ताप्सु मज्जनं सरणं न च| अथाऽवतार्य शीतीभूतमहतेन वाससा परिपूय शुचौ दृढे कलशे समासिच्य पिधानेन पिधाय शुक्लेन वस्त्र- पट्टेनाच्छाद्य सूत्रेण सुबद्धं स्वनुगुप्तं शुचौ देशे सुस्थितं स्थापयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
பாகப்ரஸங்கேந ஸ்நேஹபாகாநாமநுக்தமாநாநாஂ நியம உச்யதே| யத்ர ஸாமாந்யேநோக்தமேபிர்த்ரவ்யைரயஂ ஸ்நேஹஃ பக்தவ்யஂ இதி| யத்ர கஸ்யசித் க்வாதாதேஃ பரிமாணமுக்தஂ கஸ்யசிந்நோக்தஂ தத்ர ச ஸ்நேஹத்ரவௌஷதாநாமிதஂ மாநஂ விஜ்ஞேயம்| கிமித்யாऽऽஹ-ஸமுதிதஸ்யேத்யாதி| ஸமுதிதஸ்யேத்யநேநைதத்தர்ஶயதி| யத்ர ஸர்வேஷாஂ க்வாதாதீநாமநிர்திஷ்டபரிமாணத்வஂ தத்ர தேஷாமந்யோந்யஸமாநாநாஂ மிஶ்ரீபூதாநாஂ சதுர்தாஂஶேந ஸ்நேஹோ யோஜ்யஃ| ததா யத்ர ஹி த்ரவோத்தேஶே கிஞ்சித்த்ரவஂ ஸ்நேஹஸமஂ ஸ்நேஹாத் த்விகுணஂ த்ரிகுணஂ வா பட்யதே கிஞ்சிச்சாऽநிர்திஷ்டபரிமாணஂ தத்ர நிர்திஷ்டபரிமாணஂ யதாஶ்ருதமேவ கத்வா நிர்திஷ்டப்ரமாணேந ததா பூரயிதவ்யஂ யதா ஸமுதிதஂ ஸ்நேஹசதுர்குணஂ பவதி| யத்ர புநஃ கிஞ்சிச்சதுர்குணமேவ படிதஂ கிஞ்சிச்சாநிர்திஷ்டஂ ப்ரமாணஂ தத்ர ஶ்ருதாவநுஷ்டிதாயாமநிர்திஷ்டமாநஂ த்ரவஂ ஸ்நேஹஸமமித்யேஷைவ பரிபாஷா ஆபததி| ஏவஂ ஸ்நேஹாச்சதுர்குணஂ ஸமுதிதஂ த்ரவமித்யர்தாதுக்தம்| ஸ்நேஹாசதுர்தாஂஶேந கல்கஃ| ஸமுதிதஸ்ய த்ரவஸ்யேதி யதுக்தஂ தந்ந ஸர்வத்ர விஜ்ஞேயம்| அபி த்வேகத்ரவ்யாதிகே யாவச்சத்வாரோ த்ரவாஸ்தாவத் ஸமுதிதஸ்யேதி விஜ்ஞேயம்| அந்யே புநராசார்யாஃ ஸ்நேஹபாக இத்யாதிஶ்லோகஂ மாநப்ரதர்ஶநாய படந்தி| யஃ ஸ்நேஹஃ ஶுத்தாம்புநா ஸாத்யதே தத்ர கல்கஸ்ய ஸ்நேஹாச்சதுர்தமஂஶஂ யோஜயேத்| யத்ர து நிஷ்க்வாதேந ஸாத்யதே தத்ர ஸ்நேஹாத் ஷஷ்டமஂஶஂ கல்கஸ்ய யோஜயேத்| யத்ர து ஸ்வரஸேந தத்ராஷ்டமாஂஶம்| கல்கஸ்யேத்யநேந கல்கோத்தேஶேநைவ மதாந்தரமுக்தம்| ஸ்நேஹத்ரவயோஸ்து பரமதமப்ரதிஷித்தஂ தேஷாமநுமதமேவேதி விஜ்ஞேயம்| பஞ்சப்ரப்ருதி து த்ரவஂ பதக் ப்ரத்யேகஂ ஸ்நேஹஸமமாவபேத்| அத்ர வத்தவைத்யாநுஸ்மரணாவிச்சேத ஏவாசார்யேணாऽऽகமத்வேநோபநிபத்தஃ| ந சாநிபத்தபூர்வமாகமமாசார்யஸ்ய ப்ரதர்ஶயிதுஂ யுக்தமித்யாஶங்க்யாசார்யேண யஸ்மாத்தத்தவைத்யாநுஸ்மர்யமாணமார்சார்யசரகோக்தஂ லிங்கமநுமாபகஂ வித்யதே| ததா ச சரகே வாதஶோணிதசிகித்ஸிதே த்ராயந்த்யாத்யே பருஷகாத்யே ச கதே கஷாயே ச பருஷகத்ராக்ஷாகாஶ்மர்யேக்ஷிவிதாரீணாஂ ரஸாஃ பதக்ஸ்நேஹஸமாஃ படிதாஃ| அதோऽநுமீயதேऽந்யத்ராऽப்யேவமிதி பாரம்பர்யவிச்சேதஸ்ய சாகமத்வமப்ரதிஹதமிதி ஸர்வஶாஸ்த்ரேஷு கஹீதமேவ| யஸ்மிஂஶ்ச பைஷஜ்யே விஶிஷ்டா கல்பநா நிர்யாஸாதிகா நோக்தா தத்பைஷஜ்யஂ கல்கீகுர்யாத்| யேஷு கேஷுசித் ஸ்நேஹாபாகேஷ்வவிஶேஷேணௌஷதாநி படிதாநி ந து தேஷாஂ கல்பநாவிஶேஷஸ்தத்ர தேஷாஂ கல்க ஏவ யோஜ்ய இத்யர்தஃ| ஏகத்யஂ மிஶ்ரீபாவேந| நிர்யூஹவதிதி ஸுகோபவிஷ்டஃ ஸர்வதஃ ஸகலமவலோகயந் தர்வ்யாऽவகட்டாயந் மதுநா பரிதஃ ஸமுபகச்சதாऽநலேந ஸாதயேதித்யுக்தம்| தத்ர யதேத்யாதிநா பச்யமாநஸ்நேஹஸ்யாऽவதரணகாலஃ| வடகாநாஂ து லேஹபூர்வத்வாத் பதங்நோக்தம்| ஸுபோதம்| அபி சேத்யாதிநா கதாதிவிஶேஷேண| ஸுபோதம்| ததுத்பவஃ பேநோத்பவஃ| ஸரணமநேகஶோ கமநம்| தஸ்யாபாவஃ| பரிபூய பரிஸ்ராவ்ய| ஸுபோதம்| ஏவமாऽऽசார்யேண கல்பநா உக்தாஃ| இதந்து விசார்யம்| யதேததௌஷதஸஂஸ்கதஂ ஷடங்காதிஜலமுக்தஂ தத்ர து த்ரவ்யோதகக்வதிதஶேஷாணாஂ கிஂ மாநமிதி| தடுபஶமநாய ஜலவத் ப்ரயுஜ்யதோ தத் க்வாதபாகபரிபாஷா ந ஸம்பவதி| ததா சாத்ர கேசித் படந்தி- அநுக்தே பரிமாணே து த்ரவ்யாணாமுதகஸ்ய ச| தஷ்ணாஶாந்த்யை கதந்தோயமௌஷதஞ்ச புநஃ கதம்|| சதுர்குணஂ யதி த்ரவ்யாததவா ஷோதஶாஂஶகம்| சதுர்பாகாऽவஶேஷே து பஹுத்ரவ்யஂ ப்ரயுஜ்யதே|| க்ரியமாணவிதிஶ்சைஷ ந ப்ரஸித்திமுபாகதஃ| தஸ்மாத்விநா து ஶாஸ்த்ரேண ப்ரஸித்திஂ ஸமுபாஶ்ரயேத்| யதேவ தாவச்சாஸ்த்ரேண ஸமாக்யாதஂ பரிஸ்புடம்| ப்ரஸித்திமாஶ்ரிதைர்வைத்யைஸ்ததபி க்ரியதேऽந்யதா|| நிர்திஷ்டஂ மதுஶாஸ்த்ரேண வமநே குணதர்ஶநாத்| ந ச தத் க்ரியதே வைத்யைஃ ப்ரத்யாகமநஶங்கயா|| வாருண்யாமாऽऽஸுதாஃ ப்ரோக்தா தேவதாருவசாதயஃ| ஜலேநோத்க்வதிதாஃ ப்ராயஸ்தே ப்ரஸித்தாஶ்ச கர்மணி|| உக்தஂ ச ஶாஸ்த்ரகாரேண குர்யாதூஹஂ ஸ்வயஂ தியா| வ்யாக்யாநமுபதேஶஶ்ச தந்த்ரயுக்திஶ்ச கீர்த்திதா|| தத்ரோபதேஶவசநஂ யத் ப்ரோக்தஂ ஶாஸ்த்ர ஏவ ஹி| விஶேஷேண யதாऽऽக்யாநஂ தத்வ்யாக்யாநமிஹேஷ்யதே|| விவிதஂ வா யதாக்யாநஂ ப்ரஸித்தமநிபந்தநம்| வத்தவைத்யாகதஂ தத்தி வ்யாக்யாநமிதி ஸஂஜ்ஞிதம்|| ஆகமஸ்மர்யமாணோऽயஂ நைவ ஶாஸ்த்ரநிபந்தநஃ| தஸ்மாத் ஸ்மரணமேவாऽத்ர யதா வைத்யக்ரமாகதம்|| ததைவ பிஷஜா கார்யோ த்ரவ்யோதகபரிக்ரஹஃ|| இதி| ஏவஂ வத்தவைத்யாऽऽகதஂ ப்ரஸ்தாதிமாநஂ நைவாஸ்மாபிருச்யதே| ஸர்வேஷ்வேவௌஷதோககேஷ்வௌஷதாநாஂ ஸங்க்யாவிஶேஷநிரபேக்ஷாஸ்ததாவிதா பாகா விதேயாஃ| யதா த்ரவ்யஸமுதாயஸ்ய வ்யாத்யாத்யபேக்ஷமர்தபலஂ வா கர்ஷத்ரயஂ வா பலஂ வா பவதி| ந ச பலமதிகமாத்ரா க்வாதஸமா பவதீத்யாऽऽஶங்கா கார்யா| யதஃ க்வாத்யே த்ரவ்யபலே ஷோடஶஜலபலாநி தத்வா க்வதிதஶேஷஸ்ய சத்வாரி பலாநி கஹ்யந்தே| தட்ஶமநே து ஜலே ஔஷதபலேநோதகஸ்ய ப்ரஸ்தத்வயமாத்ரத்ரவமாநேந ததோऽப்யதிகஂ வா ஸ்தால்யாமதிஶ்ரீயதே| அர்தஶதஂ சேதமேவ கல்ப்யதே| தஸ்மாத் த்ரவ்யபலஸ்யாபி ப்ரயோகே ந விருத்ய இதி| ததா யவாகூயூஷபாநகமாஂஸௌதநாऽऽஸவாऽரிஷ்டாதிஷ்வபி த்ரவ்யாதிமாநஂ நோக்தகஂ தத்ராபி வத்தவைத்யாऽவிச்சேதபாரம்பர்யேண ப்ரதிபதோக்தஂ ஸஜாதீயாऽநுமாநேநைவாऽவாऽவகந்தவ்யம்| யஸ்மாத்பஹிரேவ ஶாஸ்த்ரேணநுபத்தஂ ப்ரயோகே ப்ரதிஷ்டிதம்| ததா ச படந்தி- அதஶ்ச ப்ரகதஂ புத்த்வா தேஶகாலாந்தராணி ச| தந்த்ரகர்த்துரபிப்ராயாநுபாயாஂஶ்சார்தமாதிஶேத்|| இதி| அநேகஂ சைவஂ ப்ரகாரஂ ப்ரஸித்த்யைவ ஜ்ஞாயத இதி கத்வ ஶாஸ்த்ரே நிபத்தம்| ததா ச - குக்குடாஶ்ச மயூராஶ்ச தித்திரிக்ரௌஞ்சவர்தகாஃ| ஶாலயோ மதிராஃ ஸர்பிர்வாதகுல்மசிகித்ஸிதம்|| இத்யத்ர யதார்ஹஂ ஸஂஸ்காரோ கம்யத ஏவ| அந்யத் ஸம்மோஹபயாந்ந ப்ரதர்ஶ்யதே| அந்யதந்த்ரேஷு புநரேவஂவிதமபி பட்யதே- அநிர்திஷ்டே கதக்ஷீரவிஶேஷே கவ்யமிஷ்யதே| ஸைந்தவஂ லவணேப்யஶ்ச க்ஷாரேப்யோ யவஶூகஜஃ| தைலேப்யஸ்திலதைலஞ்ச கோமூத்ரஂ மூத்ரகீர்த்தநே|| இத்யுக்தாஃ கல்பநாஃ|| ௧௬||
Adhikarana patimANanirdeshaH (17) · Śloka 17
பரிமாணஂ புநஃ ஷட்வஂஶ்யோ மரீசிஃ| தாஃ ஷட்ஸர்ஷபஃ| தேऽஷ்டௌ தண்டுலஃ| தௌ தாந்யமாஷஃ| தௌ யவஃ| அதஃ பரஂ சதுர்குணவத்த்யாऽண்டிகாமாஷகஶாணகர்ஷபலகுடவப்ரஸ்தா- ऽऽடகத்ரோணவஹாஃ கல்ப்யந்தே| தரணஂ து பலஸ்ய தஶமோ பாகஃ| மாஷகஸ்ய பர்யாயோ ஹேமோ தாநகஶ்ச| ஶாணத்வயஸ்ய பர்யாயோ த்ரங்க்ஷணஃ கோலோ வடகஶ்ச| கர்ஷஸ்ய ஸுவர்ணமக்ஷஂ பிசுர்பிடாலபதகஂ பாணிதலஂ திந்துகஂ கவலக்ரஹஃ ஷோட- ஶிகா ச| கர்ஷத்வயஸ்ய ஶுக்திரஷ்டமிகா ச| பலஸ்ய முஷ்டிஃ ப்ரகுஞ்சஶ்சதுர்திகாபில்வமாத்ரஞ்ச| பலத்வயஸ்ய ப்ரஸதோ- ऽஷ்டமாநஂ ச| குடவஸ்யாऽஞ்ஜலிஃ| குடவத்வயஸ்ய மாநிகா| ஆடகஸ்ய பாத்ரஂ கஂஸஶ்ச| தோணஸ்ய நல்வணார்மணோந்மாநகட- கும்பகலஶாஃ| த்ரோணத்வயஸ்ய ஶூர்பஃ| துலா புநஃ பல- ஶதம்| தாநி விஂஶதிர்பார இதி| பவதி சாத்ர- ஶுஷ்கமேயேஷ்விதஂ மாநஂ த்விகுணஂ து த்ரவாऽऽர்த்ரயோஃ||௧௭||
परिमाणं पुनः षड्वंश्यो मरीचिः| ताः षट्सर्षपः| तेऽष्टौ तण्डुलः| तौ धान्यमाषः| तौ यवः| अतः परं चतुर्गुणवृद्ध्याऽण्डिकामाषकशाणकर्षपलकुडवप्रस्था- ऽऽढकद्रोणवहाः कल्प्यन्ते| धरणं तु पलस्य दशमो भागः| माषकस्य पर्यायो हेमो धानकश्च| शाणद्वयस्य पर्यायो द्रङ्क्षणः कोलो वटकश्च| कर्षस्य सुवर्णमक्षं पिचुर्बिडालपदकं पाणितलं तिन्दुकं कवलग्रहः षोड- शिका च| कर्षद्वयस्य शुक्तिरष्टमिका च| पलस्य मुष्टिः प्रकुञ्चश्चतुर्थिकाबिल्वमात्रञ्च| पलद्वयस्य प्रसृतो- ऽष्टमानं च| कुडवस्याऽञ्जलिः| कुडवद्वयस्य मानिका| आढकस्य पात्रं कंसश्च| दोणस्य नल्वणार्मणोन्मानघट- कुम्भकलशाः| द्रोणद्वयस्य शूर्पः| तुला पुनः पल- शतम्| तानि विंशतिर्भार इति| भवति चात्र- शुष्कमेयेष्विदं मानं द्विगुणं तु द्रवाऽऽर्द्रयोः||१७||
🔊 Audio coming soon
பரிமாணஂ புநரித்யாதி| பரிமாணஂ ஸாமாந்யேந மாநம்| வஂஶீ ஸுஸூக்ஷ்மரஜஸோऽஶு அணுஃ| தா இதி மரீச்யஃ| த இதி ஸர்ஷபாஃ| தாவிதி தண்டுலௌ| புநஸ்தாவிதி தாந்யமாஷௌ| அத இதி யவாத்பரமுத்தரமுத்தரஂ பூர்வஸ்ய சதுர்குணவத்த்யா விஜ்ஞேயம்| ஏவஂ ஸதி சத்வாரோ யவா அண்டிகா| சதஸ்ரோऽண்டிகா மாஷகஃ| சத்வாரோ மாஷகாஃ ஶாணஃ| ஏவஂ சதுர்குணவத்த்யா கர்ஷாத்யபி வஹாந்தஂ வாச்யம்| தரணஂ பலஸ்ய தஶமோ பாகஃ| ஷண்மாஷகா ஏகாऽண்டிகா ஏகோ யவஸ்ரயோ தாந்யமாஷா இதி| பர்யாயா மாஷகாதீநாஂ ஸுபோதாஃ| ஶாணத்வயமர்தகர்ஷஃ| தாநீதி| தாநி பலஶதாநி விஂஶதிர்பாரஃ| யதேததிஹ மாநமுக்தஂ தச்சுஷ்கேஷ்வேவ மேயேஷு போத்தவ்யம்| யதா து த்ரவஂ ஜலக்ஷீரகதாத்யாऽऽர்த்ரஂ வா குடூசீபஞ்சமூலாதிமேயஂ ததைததேவ மாநஂ த்விகுணஂ ஜ்ஞேயம்| யத்யபி ச ஸாமாந்யேந த்ரவார்த்ரயோர்த்விகுணமாநஸ்யோக்தத்வாத் வஂஶ்யாதிவஹாந்தஂ ஸர்வஂ த்விகுணஂ ப்ராப்தஂ ததாபி குடவாத்யேவ வஹாந்தஂ த்விகுணஂ விஜ்ஞேயஂ ந து வஂஶ்யாதிபலாந்தம்| வஂஶ்யாதாவபி த்விகுணே தூஷ்யமாணே அநேகமவிச்சேதேந ப்ரஸித்தமஸஂஶயபலஂ ச ப்ரயோகபூகஂ பரிஹீயதே| ததஶ்ச்யவநப்ராஶாதிஷு ப்ரஸித்தாந்மாநாத் த்விகுணபலாநி தைலாதீநி ப்ராப்நுவந்தி| ததா நீலிநீகதே ப்ரஸித்தாத் ஸுதாக்ஷீராதயௌகிகமதியோககர்த்தத்விகுணஂ ப்ராப்நோத்யந்யாந்யபி ஶாணாதிஷு விபரீதாந்யாபதந்தி| தாநி ஸ்வயஂ விகல்ப்ய யோஜ்யாநி| அத்ர ச ப்ரமாணஂ சதுர்விஂஶதிபலமாநஂ பஸ்தேஶ்சதுஃ ஸுவர்ணேந பலேந| நாऽஷ்டஸுவர்ணேந| அஷ்டஸுவர்ணேந ஹி பஸ்த்யௌஷதஸ்ய பக்த்வாऽऽஶயேऽவகாஶ ஏவ ந வித்யதே| ஏவமண்டிகாமாஷகஶாணாதிஷ்வபி ப்ரமாணீகர்த்தவ்யம்| தஸ்மாத் ஸாமாந்யோக்தாவபி குடவாதிஷ்வேவ த்விகுணத்வஂ விஜ்ஞேயம், ந வஂஶ்யாதிஷு| அத ஏவ ச துலாயாஃ பலோக்திநியதத்வத் த்விகுணத்வாऽஸம்பவஃ| ததா ச படந்தி- நிர்தேஶஸ்யாவிஶேஷேऽபி விஶேஷோ ரூடிமாகதஃ| அவிச்சேதாத் ப்ரவக்தணாஂ ஶ்ரோதணாஂ ச க்ரியாவிதௌ|| கர்மண்யணுவிஶேஷேऽபி விஶேஷே லக்ஷணஂ ஸ்திதம்| ஆதித்யஂ பஶ்யதீத்யத்ர நாऽவிஶேஷாத் ப்ரயுஜ்யதே|| இதி| அத ஏவ யதபி சாऽऽர்த்ரத்ரவ்யாணாஂ த்விகுணஂ மாநமுக்தஂ தந்நஃ ஸர்வேஷாமேவ கூஷ்மாண்டகாऽऽர்த்ரகேக்ஷுகண்டிரகாதீநாமிதி போத்தவ்யம்| யாநி புநஃ ஸஹசரகண்டகாரிகாவாஶாதாவரீகுடஜத்வக்கூஷ்மாண்டகாதீந்யாऽऽர்த்ரண்யேவ ப்ரஸித்தப்ரயோகாணி தேஷாஂ த்விகுணத்வே யதாஸ்வமுக்தப்ரயோகாऽஸம்பவஃ| ஶுஷ்கப்ரஸித்தாநாஂ து ஸத்ய உத்ததாநாஂ தைக்ஷ்ண்யாத்யபாவாதுபபந்ந ஏவ த்விகுணப்ரயோக இதி| அபி து யேஷாஂ ஶுஷ்காணாமேவ ப்ரயோகஃ ப்ரஸித்தஃ த்விகுணத்வஸித்தேஃ ஸம்பவாத்து ஸத்ய உத்ததாந்யேவ ப்ரயுஜ்யந்தே தேஷாமேவ யத்ர து கிஞ்சிதாதிஶ்யதே நாऽந்யத் ஸதஂ த்விகுணஂ வா த்ரிகுணாதி வோச்யதே தத்ர த்ரவஶுஷ்ககுடவாதிநிரபேக்ஷமேவ| வ்யவஹாரப்ரஸித்தயோந்மாநமாத்ரேணைவ ஸமத்வாதிகஂ விஜ்ஞேயம்| குடவாதிஸ்மதௌ து பூர்வம்| இத்யுக்தா கல்பநா|| ௧௭||
Adhikarana paribhAShAsaMgrahaH (18-19) · Śloka 19
பேஷணாऽऽலோடநே வாரி ஸ்நேஹபாகே ச நிர்த்ரவே| கல்பயேத்ஸதஶாந் பாகாந் ப்ரமாணஂ யத்ர நோதிதம்| அநிர்திஷ்டாऽப்ரஸித்தேஷு மூலஂ க்ராஹ்யஂ த்வகாதிஷு| ஸ்நேஹபாகஸ்த்ரிதா மந்தஶ்சிக்கணஃ கரசிக்கணஃ| மந்தஃ கல்கஸமே கிட்டே சிக்கணோ மதநோபமே| கிஞ்சித் ஸீததி கஷ்ணே ச வர்த்தமாநே து பஶ்சிமஃ| தக்தோऽத ஊர்த்வஂ நிஷ்கார்யஃ ஸ்யாதாமஸ்த்வக்நிஸாதகத்| மதுர்நஸ்யே கரோऽப்யங்கே பாநே பஸ்தௌ ச சிக்கணஃ| ஹிமவத்வந்த்யஶைலாப்யாஂ ப்ராயோ வ்யாப்தா வஸுந்தரா| ஸௌம்யஂ பத்யஂ ச தத்ராத்யமாऽऽக்நேயஂ வைந்த்யமௌஷதம்||௧௮|| இதி வைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸ்ய ஸூநோர்வாக்படஸ்ய கதாவஷ்டாங்கஸஂக்ரஹஸஂஹிதாயாஂ கல்பஸ்தாநே பேஷஜகல்போ நாம அஷ்டமோऽத்யாயஃ||௧௯||
पेषणाऽऽलोडने वारि स्नेहपाके च निर्द्रवे| कल्पयेत्सदृशान् भागान् प्रमाणं यत्र नोदितम्| अनिर्दिष्टाऽप्रसिद्धेषु मूलं ग्राह्यं त्वगादिषु| स्नेहपाकस्त्रिधा मन्धश्चिक्कणः खरचिक्कणः| मन्दः कल्कसमे किट्टे चिक्कणो मदनोपमे| किञ्चित् सीदति कृष्णे च वर्त्तमाने तु पश्चिमः| दग्धोऽत ऊर्ध्वं निष्कार्यः स्यादामस्त्वग्निसादकृत्| मृदुर्नस्ये खरोऽभ्यङ्गे पाने बस्तौ च चिक्कणः| हिमवद्वन्ध्यशैलाभ्यां प्रायो व्याप्ता वसुन्धरा| सौम्यं पथ्यं च तत्राद्यमाऽऽग्नेयं वैन्ध्यमौषधम्||१८|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां कल्पस्थाने भेषजकल्पो नाम अष्टमोऽध्यायः||१९||
🔊 Audio coming soon
யத்ர பேஷணாऽऽலோடநாதிஸாமாந்யேநோக்தஂ தத்ர வார்ய்யை வேதி விஜ்ஞேயமித்யாஹ-பேஷணேத்யாதி| யத்ர தூ த்ரவ்யதிரேகேண பிஷ்ட்வா பிபேதித்யேவமாத்யுக்தம் | யத்ர ச ஸ்நேஹமேபிரௌஷதைஃ பசேதிதி ச ப்ரோக்தம்| தத்ர ஸர்வத்ர ஸலிலமேவேஷ்யதி இதி பாவஃ| யத்ர து த்ரவ்யாண்யேவ படிதாநி ந து தேஷாஂ பதக்ப்ரமாணஂ தத்ர ஸதஶாஂஸ்துல்யாந் பாகாந் கல்பயேத்| ஏதத் பதக்படிதாநாஂ மாநஂ விஜ்ஞேயம்| ஸமுதாயஸ்ய ச மாநஂ ஶப்தேநைவ வாச்யம்| யதா தஶமூலாऽऽடக இத்யத்ர ஸமுதிதஸ்யைவாऽऽடக இதி விஜ்ஞேயம், ந து பதக்பூதஸ்யேதி பாவஃ| யத்ர து த்ர்யூஷணத்ரிபலாதீநாமேகவசநாந்தாநாஂ ப்ரயோகஸ்தத்ர ஸமுதாயஸ்யைவ பாகோ விஜ்ஞேயஃ| க்வசித்து கார்யாநுமாநாத் ப்ரத்யேகமிஷ்யதே| ப்ரமாணஂ யத்ர நோதிதமிதி மாநவாசிநஃ ஶப்தஸ்யாப்ரயோக உக்தஃ| தத் ப்ரயோகே து யதாப்ராப்தமவகந்தவ்யம்| தேநாऽகஸ்த்யாதிகே கதாதீநாஂ பிப்பலீசூர்ணேநாऽஸாம்யம்| பேஷஜஸ்ய கல்பநா உக்தா| கேவலமிதஂ ந ஜ்ஞாயதே யத்யத்ர க்வசித் த்ரவ்யமுக்தஂ தத்ர தஸ்ய விஂகஹ்யதாமிதி| யஸ்மாத் த்ரவ்யாணாஂ த்வக்ஸாரபிச்சாமூலபலகுஸுமக்ஷீரஶாகாதிபேதேநாऽநேகதா ப்ரயோகே தஷ்டஃ இத்யத்ராऽऽஹ-அநிர்திஷ்டாऽப்ரஸித்தேஷ்வித்யாதி| யத்ர த்வகாதீநாமந்யதமஂ ஶப்தேநோக்தஂ தத்ராऽவிவாதஃ| யத்ர புநர்விஶேஷஸ்த்வகாதிஷு ந நிர்திஷ்டோऽப்ரஸித்தத்வாதௌஷதஸஂக்ரஹகர்த்தப்யோ ந ப்ராப்யதே தத்ர மூலமேவ க்ராஹ்யம்| ததா ச கஶ்சிதந்த்ரகாரஃ படதி - வசநாச்ச ஸதா கார்யஂ பலமூலாதி யத்ஸ்மதம்| பிஷக்வ்யஞ்ஜிதே த்ரவ்யே மூலஂ தத்யாத் விஶேஷதஃ|| வ்யக்தேரநுபலப்தௌ து மூலமேவ ப்ரதாபயேத்| மூலவீர்யா ஹி பூயிஷ்டமௌஷதீஃ பரிசக்ஷதே| மூலாऽலாபே து தாதவ்யஂ மூலதுல்யகுணஞ்ச யத்|| இதி| மந்தாதிபேதேந த்ரிதா ஸ்நேஹபாக உக்தஃ| கல்கஸமோऽதிமார்தவாத்| மதநஂ மாக்ஷிகமலம்| ஸீததி ஸங்காதஂ ந கஹ்ணாதி| அதஃ கரலக்ஷணாதூர்த்வஂ யோ தக்தோ பவதி ஸ து நிஷ்கார்யஃ ஸ்யாத்| மந்தலக்ஷணாத் பூர்வமாமஃ ஸத்த்வऽக்நிஸாதகத்| மத்வித்யாதிநா மந்தாதீநாஂ விஷயநிர்தேஶஃ| மதுர்மந்தஃ இதி பர்யாயௌ| உபஸஂஹரந்நாஹ-ஹிமவதித்யாதி| வஸுந்தரா புர்ஹிமவதா விந்த்யேந ச ப்ராயோ வ்யாப்தா| தக்ஷிணோ பூபாகோ விந்த்ய உத்தரோ ஹிமவாந்| தத்ரைவஂ ஸ்தித ஆதௌ பவமாऽऽத்யஂ ஹைமவதஂ ஸௌம்யஂ தேஹே ச பத்யம்|| வைந்த்யமாऽऽநேயம்| தஸ்ய பத்யாபத்யத்வேநாऽநுக்தேர்விஷயவிஶேஷேண பத்யத்வமுக்தமிதி| அத்ர ச கேசிச்சரகாசார்யமதநுஸாரேண ப்ரமாணோபபந்நப்ரஸித்தாऽவிச்சிந்நவ்யவஹாரப்ரதர்ஶநபராஃ ஶ்லோகைஃ பரிபாஷாஃ படந்தி| தாஃ விகல்ப்ய யோஜ்யாஃ| சரகோக்தாஃ பரிபாஷாஃ- பரிபாஷாஃப்ரவக்ஷ்யந்தே சிகித்ஸாயாஂ ஸுஸஂஶ்ரிதாஃ| த்ரவ்யாணி ஷோடஶகுணே ஸலிலே க்வாதயேத்பிஷக்|| சதுர்தஶேஷஃ பூதஸ்து கஷாயோ க்ராஹ்ய இஷ்யதே| அத க்வாத்யேஷு தேஷூக்தஂ தோயாதந்யத் த்ரவஂ பவேத்|| தச்சாம்புவத் ப்ரயோக்தவ்யஂ தத் ஷோடஶகுணஂ ததஃ| த்ரவஂ யத்தத்ர படிதஂ க்ஷீரஂ வா ததிமஸ்து வா|| மூத்ரஂ தக்ரஂ ஸுராகண்டஂ யதி வாऽப்யம்லகாஞ்ஜிகம்| ஜலவத் ஷோடஶகுணஂ தத்ஸ்யாத் பாதாऽவஶேஷிதம்|| அநிர்திஷ்டே ப்ரமாணே து க்வாத்யாநாஂ ச த்ரவஸ்ய ச| கஷாயபாககல்போऽயஂ கஷ்ணாऽऽத்ரேயேண வர்ணிதஃ|| கர்த்தவ்யஂ ஸதி நிர்தேஶே யதாநிர்தேஷ்டமேவ ஹி| அஸ்யாஸ்து பரிபாஷாயாஃ ஷடங்காதாவஸம்பவாத்|| தத்ர ப்ரஸித்திமாஶ்ரித்ய பேஷஜேஷு ஜலேஷு ச| ததா விதேயா பாகாஃ ஸ்யுர்வ்யாத்யாதிஸதஶா யதா|| தஸ்மாதர்தபலஂ வாபி த்விப்ரஸ்தமுதகஸ்ய து| ததோऽதிகஂ வா கர்த்தவ்யமூஹாபோஹவிஶாரதைஃ|| ஹீநஂ வாபி ததஃ கார்யமேவஂ யூஷே ச பாநகே| மாஂஸௌதநாஸவாரிஷ்டபேயாஸு ச விதர்கயேத்|| ஸ்நேஹாதிஸாதநாயோக்தோ நிர்யூஹோ யத்ர யத்ர ஹி| தத்ராऽபி ஷோடஶகுணஃ பக்ஷோऽயஂ பரிகஹ்யதே|| த்ரவ்யஂ ஸ்நேஹஸமஂ க்வாத்யமத்ர பக்ஷே ப்ரயுஜ்யதே| கஷாய ஏவ சேத்தத்ர த்ரவார்தஂ கேவலோ பவேத்|| ததாந்யதபி தத்ரோக்தஂ த்ரவஂ க்ஷீராதிகஂ பவேத்| ததோऽநுரூபஂ ஸங்க்யாய த்ரவ்யஂ தோயேந ஸாதயேத்|| த்ரவ்யஂ ஸ்நேஹஸமஂ க்வாத்யமந்யத்ராऽபி த்ரவே ஸதி| ந தத்ர யுஜ்யதே தஸ்மாதநுரூபேண கல்பயேத்|| அந்யே து பிஷஜஃ ப்ராஹுஃ க்வாத்யாந்யஷ்டகுணோऽம்பஸி| க்வாத்யஂ து பவதி ஸ்நேஹாதத்ர த்விகுணமௌஷதம்| கஷாயேணைவ சேத்ஸாத்யஃ ஸத்யந்யஸ்மிந் த்ரவே ததா| ஸாதயேதநுரூபேண கேசிதேவஂ ப்ரசக்ஷதே|| சதுர்குணேந தோயேந க்வாதயேதௌஷதாநி து| ஷீணாஂ ஸுஶ்ருதாதீநாஂ ஸர்வேஷாஂ மதமீதஶம்|| ஏதாவாஂஸ்து விஶேஷோऽத்ர ஶேஷமாத்ராऽபி பூர்வவத்| க்வாத்யஂ து பேஷஜஂ ஸ்நேஹாதத்ர பக்ஷே சதுர்குணம்|| பலவ்யபேக்ஷயா த்ரவ்யாதத தோயஂ சதுர்குணம்| ப்ரஸ்தவ்யபேக்ஷயா த்ரவ்யாத்யதா தோயஂ சதுர்குணம்|| க்ரியதே த்விகுணஂ க்வாத்யஂ ததஃ ஸ்நேஹாத்ப்ரயுஜ்யதே| த்ரவாணாஂ த்விகுணஂ ப்ரஸ்தஂ ஶுஷ்காத்ப்ரஸ்தாத்யதோ மதஃ|| ப்ரஸித்திஸ்து சிகித்ஸாயாஂ த்விதா ஹி பிஷஜாமிஹ| பலவ்யபேக்ஷயாऽப்யஸ்தி ததா ப்ரஸ்தவ்யபேக்ஷயா|| ஸுத்ருதஸ்ய து யஃ பூர்வமுபந்யஸ்தஶ்சிரந்தநஃ| பாடஃ பலவ்ய்தபேக்ஷாயாஂ ஜ்ஞாபகஂ ததுதாஹதம்|| இத்யேவஂ த்ரிவிதஃ ப்ரோக்தஃ கஷாயக்ரஹணஂ ப்ரதி| ஏவமந்யத்ர ஸர்வேஷாஂ கல்காத் ஸ்நேஹஶ்சதுர்குணஃ| சதுர்குணஂ த்ரவஂ ஸ்நேஹாத்யத்ர யத் பட்யதே த்ரவம்| அநுக்தே து த்ரவே தேயஂ ஜலமேவ சதுர்குணம்|| கல்ககல்பஸ்து சரகே கஷாயாணாஂ ந கீர்திதஃ| ஸ்நேஹபாகவிதிஸ்தூக ஏவஂ தடபலேந து|| சரகோऽர்தகதே ஶாஸ்த்ரே ப்ரஹ்மபூயஂ கதோ யதஃ| கஷாயஸ்ய து பேயஸ்ய யதி வா கல்கசூர்ணயோஃ| மாத்ரா தடபலேநாபி தத்ரேதி பரிபாஷிதா| சரகோக்தைர்மயா வாக்யைரநுமாநாத் ப்ரஸாதிதா|| அநுக்தாபி யதா மாத்ரா பஶ்சாத்வக்ஷ்யாம்யஹஂ ததா| ஏஷாஂ கஷாயகல்பாநாஂ ப்ரவிபாகோ விதீயதே|| கஷாயகல்பே த்ரிவிதே யஶ்சதுர்குணிதோதகஃ| கஷாயகல்பஃ ஸ்நேஹேஷு ஸாத்யேஷ்வேவ ஸமாஶ்ரிதஃ|| வைத்யைஃ ப்ராயேண ந ததா யஃ ஷோடஶகுணோதகஃ| சதுர்குணோதகே பக்ஷே ஸ்நேஹாத் த்ரவ்யஂ சதுர்குணம்|| அஷ்டாவிஂஶஂ பலஶதஂ க்வாத்யத்ரவ்யஸ்ய ஜாயதே| ஸ்நேஹப்ரஸ்தே விபக்தவ்யே ஶுஷ்கஂ தச்ச பவேத்யதி|| ஆர்த்ரே சேதுத்ததஂ ஸத்யஸ்ததஃ பலஶதத்வயம்| ஸ்நேஹப்ரஸ்தே பவேத்ஸாத்யே ஷட்பஞ்சாஶத்பலாதிகம்|| ஏவஂ பஹுத்வாத் த்ரவ்யஸ்ய யஶ்சதுர்குணிதோதகஃ| ஸகல்போऽபிமதஸ்தத்ர ஸ்நேஹஃ ஸ்யாத்வீர்யவத்தரஃ|| ஸஹஸ்ரபாகாஃ ஸ்நேஹாஸ்து ஶதபாகாஶ்ச கீர்த்திதாஃ| ஸுபாவிதஂ ஸ்வல்பமபி த்ரவ்யஂ தத்பஹுகர்மகத்|| தஸ்மாத்பஹுதரஂ த்ரவ்யஂ யத்ர பக்ஷே ப்ரயுஜ்யதே| ஸ்நேஹபாகேஷு ஸஃ ஶ்ரேயாநித்யேஷ து மயாஶ்ரிதஃ|| ஸ்நேஹபாகவிதாவேவ ப்ரயோகஸ்தஸ்ய யுஜ்யதே| பாசநாஃ ஶமநீயாஶ்ச யே கஷாயா ஜ்வராதிஷு|| உதீரிதாஃ புநஸ்தேஷு கஷாயேஶூபகல்ப்யதே| சதுர்குணோதகே பேயஂ கஷாயஸ்ய பலஂ பவேத்|| தஸ்மாத் த்ரவ்யபலஂ வைத்யாஃ பாசநேஶு ப்ரயுஞ்ஜதே| மாத்ராஂ து வைத்யாஃ க்வாதஸ்ய பாயயந்தி சதுஷ்பலாம்|| க்ரியமாணாஃ ப்ரஸித்தோऽயஂ பாரம்பர்யாகதோ விதிஃ| பாதிதுஂ ஶக்யதே நைவ ஜ்ஞாபகஂ சாத்ர வித்யதே|| பலஂ வத்ஸகபீஜஸ்ய ஶ்ரபயித்வா ரஸஂ பிபேத்| ஆசார்யசரகேணைவ மதிஸாரே து பாஷிதம்|| படோலாத்யே கஷாயே ச க்வாத்யத்ரவ்யபலஂ கதம்| சதுர்குணேந தோயேந பசேத் த்ரவ்யபலே ஸதி|| சதுர்பாகாவஶேஷஂ து பேயஂ க்வாதபலஂ பவேத்| ஶாஸ்த்ரே குஷ்டே ச மாத்ரா ஸா மஹதீ ஸம்ப்ரகாஶிதா|| சதுஷ்பலா கஷாயஸ்ய மாத்ரா யா பிஷஜாஂ மதா| பலே சதுர்குணஜலே ஸா மாத்ரா ந ப்ரஸித்யதி|| ஏவஂ ஸதி ச ஸாத்யஂ ஸ்யாத்பேஷஜாநாஂ சதுஷ்பலம்| சதுஷ்பலஸ்ய த்ரவ்யஸ்ய க்வதிதஸ்ய சதுர்குணே|| தோயே சதுர்தஶேஷஸ்ய பேயஃ க்வாதஶ்சதுஷ்பலஃ| பட்டாரஹரசிந்த்ரேண கரணாதே ப்ரகீர்த்திதா|| பாதவ்யா ஷட்பலா மாத்ரா தஸ்ய த்ரவ்யபலாநி ஷட்| க்வாத்யாநி ஸம்ப்ரயுஜ்யந்தே ஜலஂ த்ரவ்யாச்சதுர்குணம்|| படோலாத்யே ச தேநாபி க்வாத்யத்ரவ்யபலஂ கதம்| கரணாதகதா மாத்ரா பேயா தேநைவ ஷட்பலா|| பரஸ்பரவிருத்தஂ தத்தஸ்யாப்யேதத் ப்ரயுஜ்யதே| அப்ரஸித்தோ விதிஶ்சாயஂ கஷாயஸ்ய ஜ்வராதிஷு|| ந ஷட்பலாநி க்வாத்யந்தே ந ச தோயஂ சதுர்குணம்| சதுர்குணோதகா தஸ்மாத் பரிபாஷா ந யுஜ்யதே|| ஜ்வராதீநாஂ கஷாயேஷு ஸ்நேஹேஷ்வேவ ஹி ஸா மதா| கஷ்ணாத்ரேயமுநிப்ரோக்தா யா ஷோடஶகுணோதகா|| ஜ்வராதிஷு கஷாயாணாஂ க்ரஹணஂ க்ரியதே தயா| சதுர்குணோதகா யாऽபி பரிபாஷோபதிஶ்யதே|| தத்ராபி ஹி விஶேஷோऽயமந்யஃ கைஶ்சிதுபாஶ்ரிதஃ| ஸ்நேஹேஷு பலநிர்தேஶோ யேஷு யேஷு ந வித்யதே|| ப்ரஸ்தவ்யபேக்ஷயா சாऽத்ர ஸங்க்யேயமதுகௌஷதம்| பலவ்யபேக்ஷயா சாऽபி ஸமாசாரோ த்விதா அபி|| பூர்வஂ ப்ரஸ்தவ்யபேக்ஷா யா ப்ரோக்த விஜ்ஞாபகே ஸதி| த்ரவ்யாணாஂ பலநிர்தேஶோ யத்ரோக்தோ மிஶ்ரகே ததா || பலவ்யபேக்ஷயைவாத்ர தோயமேவஂ சதுர்குணம்| ப்ரதேஶாந்தரநிர்தேஶாச்சரகேऽப்யநுமீயதே|| கஷாயமாத்ரா பாதவ்யா மத்யப்யபரிபாஷித| ஸ்வர்ணக்ஷீர்யாதிகே யோகே பாண்துரோகசிகித்ஸிதே|| பாதவ்யா கதிதா மாத்ர கோமூத்ரேண சதுஷ்பலா| ரோஹிணீ கடுகாதீநாஂ பித்தகுல்மசிகித்ஸிதே|| கதஂ முக்த்வா கஷாயஸ்ய ப்ரோக்தா மாத்ரா சதுஷ்பலா| அதோऽநுமாநாச்சரகே ஸித்தா மாத்ரா சதுஷ்பலா|| த்ரவ்யாணாஂ ச பலஂ க்வாத்யஂ படோலாத்யே ப்ரகீர்த்திதம்| பலஂ வத்ஸகபீஜஸ்ய நிர்திஷ்டஂ சாऽதிஸாரிகே|| தத் ஷோடஶகுணே தோயே யதி ந க்வாத்யதே ததஃ| சதுர்குணோதகே தோயே பேயஂ க்வாதபலஂ பவேத்|| இத்யேதத் ஷோதஶகுணஂ தோயஂ யத்ர ப்ரயுஜ்யதே| ஏஷைவ சரகஸ்யாபி பரிபாஷாऽநுமீயதே|| பாதவ்யேஷு கஷாயேஷு முஸ்தபர்படகாதிஷு| விஶேஷஃ கத்யதேऽந்யோऽபி மாநே ஶுஷ்கத்ரவாஶ்ரயே|| ஶுஷ்கத்ரவ்யாஶ்ரயஂ மாநஂ நிர்திஶ்ய யதுதாஹதம்| த்ரவேஷு த்விகுணஂ மாநஂ ஸத்யஶ்சைவோத்ததேஷு ச|| த்விகுணஂ மாநமித்யேததாऽऽரப்ய குடவாதிதி| ஶுஷ்காணாஞ்ச த்ரவாணாஞ்ச ஸமஂ து குடவாததஃ|| துலாயாமபி நைவேஷ்டா த்விகுணா மாநகல்பநா| துலாபலஶதஂ சைவ தச்சுஷ்கத்ரவ்யயோர்மதம்|| பலஂ சதுர்குணஂ சேஷ்டஂ ப்ரஸித்தஜ்ஞாபகாதிகம்| ஸஹாசரதுலாயாஸ்து ரஸே தைலடகஂ பசேத்|| யதுக்தஂ ஶதமேவாத்ர பலாநாஂ பரிகஹ்யதே| சதுஃஸுவர்ணமேதச்ச பலஂ நாऽஷ்டஸுவர்ணகம்|| த்ரவ்யஸ்ய த்விகுணத்வே ஸ்யாத்பலமஷ்டஸுவர்ணகம்| நைவாஞ்ஜலௌ ந ப்ரஸதே ந பலே ந பலாததஃ| த்ரவாணாமௌஷதாநஂ ஹி த்விகுணஂ மாநமிஷ்யதே| த்விகுணத்வே த்ரவேஷு ஸ்யாத்பலமஷ்டஸுவர்ணகம்|| தேநைஷாஂ த்விகுணத்வேந க்ரியாமார்கோ விருத்த்யதே| குடவாத்யாஸு ஸஂஜ்ஞாஸு த்ரவாணாஂ த்விகுணோ விதிஃ|| வித்யதே ஜ்ஞாபகஂ சாऽத்ர சரகாசாற்யதர்ஶிதம்| ஸ்பஷ்டார்தமேவ படிதமிதஂ குஷ்டசிகித்ஸிதே|| ஸலிலாடகேऽஷ்டபாகே ஶேஷே பூதோ ரஸோ க்ராஹ்யாஃ| தே ச கஷாயாஷ்டபலே சதுஷ்பலஂ ஸர்பிஷஶ்ச பக்தவ்யம்|| யாவத் ஸ்யாதஷ்டபலஂ ஶேஷஂ பேயஂ ததஃ கோஷ்ணமிதி| அஷ்டபாகாவஶேஷே து பலாநாமஷ்டகத்வயம்|| பலஸ்ய த்விகுணே மாநே க்ரியமாணே ந யுஜ்யதே| த்விகுணே ஹி பலே தத்ஸ்யாதேகமேவ பலாஷ்டகம்|| சதுஷ்பலஂ ச தாதவ்யஂ யத் ப்ரோக்தஂ ஸஹ ஸர்பிஷா| பலஸ்ய த்விகுணே மாநே ததப்யஷ்டபலஂ பவேத்|| சதுஃஸுவர்ண ஹி பலஂ ஶுஷ்காணாமிஷ்யதே யதஃ| த்விகுணத்வாத் த்ரவாணாஂ ஹி தத்ஸ்யாதஷ்டஸுவர்ணகம்|| நிரூஹமாத்ராநிர்தேஶ ஏவஂ ஸதி ச பாத்யதே| ப்ரஸதார்தஂ ஸமாரப்ய த்வாதஶ ப்ரஸதாஃ பரம்|| ஏஷா மாத்ரா த்விகுணிதா த்விகுணே ப்ரஸதே பவேத்| நிரூஹமாத்ரா ஶாஸ்த்ரோக்தா த்வாதஶப்ரஸதாஸ்ததா|| சத்வாரிஂஶத் பலாநி ஸ்யுரஷ்டாபிரதிகாநி ச| வ்யாத்யாதிஷு து மத்யேஷு க்வாதஸ்யாஞ்ஜலிரிஷ்யதே|| அத்ர ஸுஶ்ருதநிர்தேஶே க்வாதோऽயஂ த்விகுணோ பவேத்| ஸ்வரஸாத்க்வாதிதாச்சீதாத்கஷாயாத்ஷட்பலஂ பிபேத்|| யதுக்தஂ கரணாதேந தத் த்வாதஶபலஂ பவேத்| பைத்திகே பட்யதே குல்மே ஸர்பிஷஶ்ச சதுஷ்பலம்|| பிபேத்ஸம்மூர்ச்சிதஂ தேந குல்மஃ ஶாம்யதி பைத்திகஃ| சதுஷ்பலஂ கதஸ்யேதஂ மாத்ராऽப்யஷ்டபலஂ பவேத்|| ஸ்வணக்ஷீர்யாதிகே யோகே கோமூத்ராஞ்ஜலிரிஷ்யதே| அஞ்ஜலேர்த்விகுணத்வாத்தி மாத்ரா ஸாஷ்டபலா பவேத்|| கௌல்மிகே த்ராயமாணாத்யே கதே ச பரிபட்யதே| ரஸஸ்யாமலகேக்ஷூணாஂ க்ஷீரஸ்ய ச கதஸ்ய ச|| பலாநி பதகஷ்டாஷ்டௌ கத்வா ஸம்யக்விபாசயேத்| அஷ்டௌ ப்ரத்யேகமேதாநி ஸ்யுஃ ஷோடஶபலாநி து|| தஸ்மாதேவஂ ப்ரகாரேஷு நிர்த்ரேஶேஷு விருத்யதே| த்ரவாணாஂ த்விகுணஂ மாநஂ தத்கார்யஂ குடவாதிஷு|| ஆர்த்ரேஷ்வபி ந ஸர்வேஷு ஸத்யஸ்தேஷூத்ததேஷு ச| த்விகுணஂ மாநமிச்சந்தி விஶேஷோऽத்ர ச கல்ப்யதே|| ஶுஷ்காணி விநியுஜ்யந்தே தஶமூலாதிகாநி ஹி| தேஷ்வேவ த்விகுணஂ மாநஂ ந ஸர்வேஷூத்ததேஷு ஹி|| ஆர்த்ராணாமேவ யேஷாஂ து ப்ரஸித்திமுபகல்பயேத்| வாஸாகதே வஷகதே தைலே ஸாஹசரே ததா|| ஆர்த்ராணாஂ த்விகுணஂ மாநமேவமாதிஷு நேஷ்யதே| ஆர்த்ராணாமேவ தேஷாஂ ஹி ப்ரயோகஃ ஶஸ்யதே யதஃ|| ஶதாவரீமூலதூலாஶ்சதஸ்ரோ யாஃ ப்ரகீர்த்திதாஃ| ந தத்ர த்விகுணஂ மாநஂ பிஷக்பிஃ கைஶ்சிதாஶ்ரிதம்|| வைத்யபுத்திவிகாஸார்தமிதமந்யத் ப்ரகாஶ்யதே| க்வாத்யாநாமௌஷதாநாஂ ஹி தத்ர கார்யஶ்சதுர்குணஃ|| உதாஹரணமத்ரேஷ்டஂ மஹாகல்யாணகஂ கதம்| ஏவமேவௌஷதாநாஂ ஹி ப்ரமாணஂ யத்ர நோதிதம்|| த்விகுணஂ சாபி நிர்திஷ்டமந்யத்க்ஷீராதிகஂ த்ரவம்| கஷாயோऽப்யௌஷதாநாஂ ஹி தத்ர கார்யஶ்சதுர்குணஃ|| உதாஹரணமத்ரேஷ்டஂ மஹாகல்யாணகஂ கதம்| ஏவமேவௌஷதாநாஂ ஹி ப்ரமாணஂ யத்ர நோதிதம்|| த்விகுணஞ்சாபி நிர்திஷ்டமந்யத் க்ஷீராதிகஂ த்ரவம்| கஷாயோऽப்யௌஷதாநாஂ ஹி த்விகுணஸ்தத்ர யுஜ்யதே|| வாதிகஂ ஜ்வரே ப்ரோக்தமத்ரோதாஹரணஂ ஸ்மதம்| நிர்திஷ்டஂ க்ஷீரமந்யத்வா த்ரவஂ யத்ர சதுர்குணம்|| க்வாதௌஷதாநாஂ மாநஞ்ச ப்ரோக்தஂ நோக்தஂ ஜலஸ்ய து| தத்ரௌஷதிவஶாதேவ ஸங்க்யா க்வாதஸ்ய கம்யதே|| சதுர்குணோதகா தத்ர பரிபாஷா யதீஷ்யதே| ததோ த்ரவ்யஸமஸ்தத்ர கஷாயஃ பரிகல்ப்யதே|| யதா து பரிபாஷேஷ்டா யா ஷோடஶகுணோதகா| சதுர்தஶேஷஃ க்வாதஃ ஸ்யாத்ததோ த்ரவ்யாச்சதுர்குணஃ|| அத்ர ஸஹசரஂ தைலமுதாஹரணமிஷ்யதே| யத்ரௌஷதஂ கஷாயோऽபி த்ரவஂ க்ஷீராதிகஂ த்ரயம்|| ப்ரமாணஂ து ததா நோக்தஂ ஸ்நேஹஸ்யோக்தஂ ந வா பவேத்| துல்யஂ க்வாதேந தாதவ்யஂ தத்ர க்ஷீராதிகஂ த்ரவம்|| கர்த்தவ்யஞ்ச ததா தத்ஸ்யாத்யதா ஸ்நேஹாச்சதுர்குணம்| கௌல்மிகோ மிஶ்ரகஸ்நேஹ உதாஹரணமத்ர ஹி|| ஏவஂ வை த்விகுணே ஸ்நேஹாத்த்ரிகுணே ச ப்ரகீர்த்திதே| க்ஷீராதிகே த்ரவே கார்யஂ கஷாயக்ரஹணஂ ததா|| யதா கஷாயஸஹிதஂ த்ரவஂ ஸ்யாத்தச்சதுர்குணம்| அத்ரோதாஹரணஂ தத்ஸ்யாத்யதா ஸ்நேஹாச்சதுர்குணஃ|| கஷாயஃ பட்யதே யத்ர ப்ரமாணஂ சாஸ்ய நோதிதம்| சதுர்குணஂ வாப்யதிகஂ ப்ரோக்தஂ க்ஷீராதிகஂ த்ரவம்|| தத்ராபி ச ப்ரயோக்தவ்யஂ ஸ்நேஹாத்க்வாதஂ சதுர்குணம்| பஞ்சமூலகஷாயேண பிண்யாகஂ பஹுவார்ஷிகம்|| பட்யதே வாதரோகே ததுதாஹரணமத்ர ஹி| பஹூநி யத்ர பட்யந்தே க்வசித்ஸ்நேஹே த்ரவாணி ஹி|| பஹூநாமபி தேஷாஂ ச பரிமாணஂ ந பட்யதே| ஸர்வேஷாஂ ஸமுதாயஃ ஸ்யாத்தத்ர ஸ்நேஹாச்சதுர்குணஃ|| ஸ்நேஹபாகவிதஂ கேசிதேவஂ ஸமநுசக்ஷதே| பஹுஷ்வேகைகமிச்சந்தி கேசித்தத்ர ஸமஂ த்ரவம்|| இத்யேவஂ மதபேதாத்து யதா க்வாதவிதௌ ததா| சதுர்குணோதகஃ பக்ஷோ யதா தத்ர ஸமாஶ்ரிதஃ|| பஹுத்ரவ்யஂ கில ஸ்நேஹோ வீர்யாவாஞ்சதபாகவத்| அநேநைவோபபத்த்யா து ஸமுதாயஂ சதுர்குணம்|| நேச்சந்தி கேசித்ப்ரத்யேகமாஹுஃ ஸ்நேஹஸமஂ த்ரவம்| க்ரஹணீரௌகிகே ஸ்நேஹே பஞ்சமூலாऽபயாதிகே|| ஶுக்தேந மாதுலுங்கஸ்ய ஸ்வரஸேநைவமாதிதஃ| உதாஹரணமத்ராஸ்தி யோ வாऽப்யந்யோ பஹுத்ரவஃ|| ஶ்லோகைரேஷோऽணுதைலஸ்ய கத்யதே பாகஸஂவிதிஃ| யஸ்ய ஸாதயிதுஂ தைலஂ யாவந்மாத்ரமபீப்ஸிதம்|| தத்ரௌஷதாநி தாவந்தி தத்த்வா தோயஂ சதுர்குணம்| கஷாயார்தஂ விபச்யந்தே யஃ கஷாயஶ்சதுர்குணஃ|| யாவந்மாத்ரஸ்ய தைலஸ்ய தத்யாத் பாதாவஶேஷிதம்| யாவந்மாத்ரமஸௌ தைலாத் கஷாயோ நாऽவதார்யதே|| சதுர்குணோऽத்ர கிஂ தர்ஹி பாக்யாத்தஶகுணஃ கதஃ| சதுர்குணேந தோயேந ப்ராப்தாநி பரிபாஷயா|| க்வாத்யாநி யாநி தாந்யத்ர பாக்யாஃ ஶதகுணே ஜலே| க்வாத்யந்தே பரிபாஷா து ஶாஸ்த்ரவாக்யேந பாதிதா|| இத்யேவமணுதைலஸ்ய கர்த்தவ்யஂ ஸம்ப்ரஸாதநம்| கத்யோக்தோ யஃ புநஃ ஶ்லோகைரர்தஃ ஸமநுகீயதே|| தத்வ்யக்திவ்யவஸாயார்தஂ த்விருக்திஃ ஸா ந கர்ஹ்யதே| ப்ராகுக்தாऽபி மயார்தோ யஃ ஶ்லோகைஸ்தஸ்மாத்ப்ரகாஶிதஃ|| ௧௮|| இதி ஶ்ரீமந்மஹாமஹோபாத்யாயேந்துவிரசிதாயா- மஷ்டாங்கஸஂக்ரஹவ்யாக்யாயாஂ ஶஶிலேகாயாஂ கல்பஸ்தாநே அஷ்டமோऽத்யாயஃ